Cái gọi là "tham hủ phi điển hình", chính là trông có vẻ không giống tham hủ, hoặc không bị coi là tham hủ. Kiểu tham hủ do "quy tắc ngầm" dẫn đến kể trên, chính là kiểu tham hủ không bị ngươi ta coi là tham hủ. Thử nghĩ xem, phản ứng đầu tiên của Tuần phủ Dương sau khi nhận được báo cáo từ Án sát sứ Trương, không phải là "Tham hủ ở Sơn Tây sao lại nghiêm trọng thế này", mà là "Phong khí quan lại ở Sơn Tây sao lại hoang đường thế này", đủ thấy trong mắt Tuần phủ Dương, loại tham hủ này không thể tính là tham hủ. Ngược lại, vạch trần loại tham hủ này mới là hoang đường. Một loại tham hủ đến mức ai vạch trần kẻ đó nực cười, thì không thể coi là "tham hủ điển hình" nữa. Bởi vì dù là nhà Minh hay nhà Thanh, hoặc triều đại nào khác, không phải là không chống tham hủ. Ví dụ như gian lận khoa cử làm lộ đề thi, hoặc tham ô trái pháp luật coi rẻ nhân mạng, sẽ không có ai cho rằng không nên vạch trần, cũng không có ai dám giấu giếm bao che, trừ phi có can hệ cực lớn với bản thân. Nhưng cho dù giấu giếm bao che, cũng phải gánh rủi ro tày trời, hơn nữa sau khi sự việc bị phát giác thì rất ít người đồng cảm, kẻ thừa nước đục thả câu ngược lại rất nhiều. Loại tham hủ này, chính là "tham hủ điển hình".

Việc vay mượn quyên góp tiếp đón khâm sai loại hình được nói đến trước đó thì khác. Nếu không phải do Chuyên viên Ngu tự ý phá vỡ quy củ, trùng hợp Huyện lệnh Lâm lại là một kẻ gian trá lõi đời không dễ chọc, thì chuyện này tuyệt đối sẽ không có ai vạch trần. Hơn nữa sau khi vạch trần rồi, mọi người còn không cho cách làm của Huyện lệnh Lâm là đúng, đủ thấy mọi người đều không coi chuyện này là tham hủ. Tuy nhiên, cách làm này tuy là thói quen, nhưng rốt cuộc đã phạm vương pháp, cũng làm gia tăng gánh nặng cho nhân dân, làm bại hoại phong khí xã hội, cho nên không thể nói không phải là tham hủ, chỉ là chưa đủ "điển hình" mà thôi, cho nên mới gọi là "tham hủ phi điển hình".

Biểu hiện của tham hủ phi điển hình rất nhiều, trong đó điển hình nhất chính là cái gọi là "lậu quy", tức là "quy tắc ngầm" theo cách gọi của Ngô Tư. Lậu quy cũng có từ rất sớm và có thể thấy ở khắp mọi nơi. Không những cấp trên đến phải tiếp đón, phải mời cơm, phải tặng quà, phải tặng tiền (tên gọi chính thức là "trình nghi", tức là ý chỉ "phí đi đường"); cấp dưới đến nha môn cấp trên làm việc, cũng phải tặng quà tặng tiền. Tặng cho chính quyền địa phương gọi là "sử phí", tặng cho các bộ viện trung ương gọi là "bộ phí". Ở đây chúng ta phải nói cho rõ ràng, những vị quan viên cấp dưới này đến các cơ quan cấp trên để làm việc, đều là việc công cả. Làm việc cho nhà nước mà còn phải tự móc hầu bao, trên đời này làm gì có đạo lý ấy? Trung ương thiết lập các bộ, địa phương thiết lập các ti, vốn dĩ là để làm việc. Những "công chức" này hưởng lương của quốc gia mà không làm việc, muốn làm lại phải thu phí riêng, trên đời này lại làm gì có đạo lý ấy? Tặng tiền đi đường lại càng vô lý hơn. Quan viên cấp trên rời khỏi địa hạt, địa phương từ sớm đã chuẩn bị sẵn xe thuyền, lại không cần nộp tiền trọ, cần gì "trình nghi"?

Thế nhưng quan lại địa phương đều nghĩ thông suốt. Cứ nói đến "bộ phí" và "sử phí" đi, thì nộp cũng không oan. Theo lý mà nói, việc địa phương lên trung ương làm là việc công, thậm chí là việc có lợi cho các cơ quan trung ương, ví dụ như đi nộp thuế, thì không nên gây khó dễ, ít nhất cũng nên công sự công sở. Nhưng ai cũng hiểu, trong Trung Quốc truyền thống, "công biện" thường đồng nghĩa với "không biện". Đương nhiên, công khai không làm thì không được. Nhưng việc nhiều, làm không xuể, phải làm từ từ, thì chẳng có gì sai cả. Cho dù làm cho ngươi, phát hiện thủ tục không đầy đủ, sao chép sai sót, công văn không hợp thể thức những lỗi lùng bùng như thế, bắt trả về làm lại, cũng là chuyện thường tình. Cứ đi đi lại lại như thế, kéo dài một năm rưỡi, cũng không phải chuyện hiếm. Tiếc là quan lại địa phương không đợi nổi. Việc cấp dưới tìm cấp trên cần làm, thường thì đều có thời hạn, lỡ thời gian là sẽ bị xử phạt. Cho dù không có thời hạn, cứ ở lỳ mãi tại tỉnh thành kinh thành, cũng không phải là chuyện. Không phải chuyện ở chỗ nào? Thứ nhất thời gian không chờ đợi được, thứ hai chi phí gánh không nổi, thứ ba rời xa hạt địa lâu ngày, trong lòng không yên tâm. Nếu có kẻ nhân cơ hội giở trò nhỏ, thì phiền phức to rồi. Cho nên, để làm xong việc một cách suôn sẻ, đành phải tặng quà tặng tiền. Việc này giống như gửi chuyển phát nhanh, đương nhiên phải đắt hơn gửi thư thường, điều này ai cũng có thể chấp nhận.

Tặng phí đi đường cho quan viên cấp trên, cũng có thể nghĩ thông. Trước tiên, quan viên cấp trên chịu đến, là nể mặt ngươi, há có thể cho mặt mũi mà không nhận? Thứ hai, quan viên cấp trên chịu đi, chính là thương xót ngươi, chiếu cố ngươi, há có thể không bày tỏ sự lưu luyến không nỡ rời xa? Thứ ba, quan viên cấp trên bình thường bận rộn trăm công nghìn việc ít khi ra ngoài, ngươi muốn gặp mặt một lần cũng khó, muốn tặng quà cũng không biết cửa ở đâu, bây giờ người ta tự mình đưa cửa đến, há có thể bỏ lỡ cơ hội? Huống chi, ngươi tiếp đón tận tâm, sắp xếp chu toàn, trình nghi tặng hậu hĩnh, quan viên cấp trên vui lên, thăng chức cho ngươi một bậc, hoặc đến chỗ hoàng đế, chỗ cấp trên của ngươi nói những lời tốt đẹp cho ngươi, khen ngươi hiểu chuyện, có năng lực, chẳng phải là tiền đồ vô lượng sao? Cho nên, tiếp đón quan viên cấp trên tuy tốn thời gian tốn sức tốn tiền không ít, nhưng chưa chắc đã là mua bán lỗ vốn.

Địa phương nghĩ thông, còn quan viên cấp trên và các cơ quan trung ương thì sao, cũng vô cùng an tâm đường hoàng, thậm chí còn lý khí tráng tráng. Đúng vậy, việc địa phương lên làm, phần lớn là việc công. Ví dụ như đến nộp thuế, hoặc là đến báo cáo quyết toán, không thì là đến xin trợ cấp. Nhưng chính vì là việc công, ngược lại càng khó mà công bằng. Tại sao vậy? Bởi vì mọi người đều làm việc công cả mà! Ngươi nói ngươi là việc công, chẳng lẽ việc của người khác không phải? Vậy thì, ai trước ai sau, ai nhiều ai ít, ai khó ai dễ, thì khó mà nói. Đương nhiên không phải là một chút điều lệ một chút nguyên tắc cũng không có, chỉ là phần lớn đó là ý kiến mang tính nguyên tắc, phải do người trực tiếp làm việc nắm bắt. Vậy thì tốt rồi, ngươi là vùng thiên tai, người ta chẳng lẽ không phải? Ngươi có khó khăn, người ta chẳng lẽ không có? Ngân sách cấp trên là có hạn, nhưng chỉ có bấy nhiêu. Thời gian làm việc cũng có, cũng chỉ có bấy nhiêu. Dựa vào cái gì mà cho ngươi chứ không cho người ta, hoặc là làm trước cho ngươi rồi mới làm cho người ta? Ta lại chẳng có chút lợi lộc gì. Không giống các ngươi, lúc thu thuế có thể thu nhiều hơn một chút, lúc quyết toán có thể báo cáo nhiều hơn một chút, kinh phí được phê xuống rồi muốn tiêu thế nào thì tiêu. Ta đường đường là làm không công cho các ngươi đấy. Đạo lý này các ngươi ở địa phương phải nghĩ cho thông.

Địa phương đương nhiên hiểu rõ. Ngươi là trung ương, là cấp trên mà! Ngươi lại không phải là cơ quan trong tỉnh trong huyện của chúng tôi, há có thể yêu cầu ngươi chỉ quản mỗi việc của tỉnh chúng tôi huyện chúng tôi? Lại há có thể yêu cầu việc của tỉnh chúng tôi huyện chúng tôi vừa báo cáo lên là phải làm ngay? Có thể chiếu cố được chút nào thì hay chút đấy. Đã là chiếu cố, vậy thì khó mà nói là "công biện", ít nhất cũng có chút "tình riêng" rồi. Việc này đập vào mặt là phải làm việc ngầm. Tỉ như, tìm người quen giúp đỡ, tìm đồng hương cầu tình, tìm quan viên cấp trên phê bút phê. Nhưng dù dùng cách gì đi nữa, cuối cùng vẫn phải "triển khai" ở chỗ những người trực tiếp làm việc. Bởi vì ngươi tổng không thể để người quen, đồng hương, quan viên cấp trên tự mình đi làm chứ? Chi bằng vòng vo một vóc lớn như thế, không bằng trực tiếp giao thiệp với các cơ quan có liên quan.

Lại nói tiếp, ngươi tìm người quen, tìm đồng hương, tìm quan viên cấp trên, có phải tốn tiền không, có phải tặng quà không? E là tốn không ít tặng không ít, chi bằng trực tiếp tặng cho các cơ quan có liên quan thì tiện lợi hơn và đáng đồng tiền bát gạo hơn. Các cơ quan có liên quan cũng rất thản nhiên. Bởi vì họ rất rõ ràng khoản tiền này đằng nào ngươi cũng phải tiêu. Tiêu ở chỗ họ, ngươi còn tiết kiệm được một chút. Huống chi chút tiền ngươi tiêu này, so với việc ngươi cần làm, thì hoàn toàn không cân xứng. Các ngươi những vị quan địa phương sau khi ăn uống no say tặng chúng tôi một đĩa gà luộc xé phay, cái này không thể coi là hối lộ, cũng không thể coi là tham hủ, mà đơn giản chính là thiên kinh địa nghĩa. Các cơ quan trung ương và cơ quan cấp trên mặc dù mỗi lần chấm mút không nhiều, nhưng cấp dưới của họ nhiều mà! Cứ tích tiểu thành đại như thế, cũng có "hiệu quả quy mô" khá là đáng kể, cho nên cả hai bên đều rất cân bằng.

Việc còn lại chính là phải lập ra một củ quy. Tỉ như, đến cơ quan cấp bậc nào để làm việc, làm việc lớn bao nhiêu, thì nên tặng bao nhiêu "bộ phí" hoặc "sử phí", đại khái phải có một quy định nhất định. Điều này ở phía cấp dưới, là sợ cấp trên vòi vĩnh vô độ; ở phía cấp trên, thì là lo lắng tâm lý đồng cấp mất cân bằng. Ngươi nghĩ xem, ví dụ cùng là quan ty, bộ phí mỗi lần của ngươi là một trăm lạng, của ta lại chỉ có hai mươi lạng, tâm lý ta có cân bằng nổi không? Có tìm chuyện để làm ầm lên không? Mọi người đều đang chơi trò chơi. Tâm lý một người mất cân bằng, trò chơi liền không thể chơi tiếp được. Cho nên không thể không có quy củ. Hơn nữa, cũng không chỉ con số phải có quy củ, các tiết mục cũng phải có quy củ. Bằng không, bất kể lúc nào, có việc hay không có việc cứ tặng bừa bãi, cũng không ra thể thống gì. Lúc cầu người làm việc thì đương nhiên phải tặng, nhưng ngày thường không thắp nhang, nước đến chân mới nhảy, thì cũng ngại ngùng. Cho nên cũng có quy củ thành văn từ lâu, đại khái là mùa đông và mùa hạ mỗi năm một lần, lần lượt gọi là thán kính và băng kính, là mua củi đốt và nước đá cho quan viên cấp trên, tức là phí sưởi ấm và phí giải nhiệt. Tiếp đến là "tam tiết" (Tết Nguyên Đán, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung Thu), "lưỡng thọ" (lãnh đạo và phu nhân của lãnh đạo mừng thọ), theo lệ cũng đều phải tặng. Đây là quy củ thông thường. Còn quy củ không thông thường thì dựa vào độ lớn độ khó của việc cần làm tạm thời mà định giá theo thị trường. Nhưng quan trọng là quy củ thông thường này. Có quy củ thông thường này rồi, cấp dưới biết khi nào nên tặng, cấp trên biết khi nào có thu, cấp dưới không sợ tốn nhiều, cấp trên không sợ thu kém, trong lòng mọi người đều nắm rõ, đây là một loại "kinh tế kế hoạch" chốn quan trường.

Quan trọng hơn là, chỉ có biến "lậu quy" thành "thành quy", lậu quy mới không còn là lậu quy nữa. Bởi vì đã là thành quy rồi, thì cho dù ngươi có muốn hay không, cũng đều phải làm như vậy. Ngươi không làm như vậy, chính là không hiểu quy củ, cũng đừng hòng đặt chân ở chốn quan trường. Cho nên ngay cả một vị quan tốt như Lâm Tắc Từ, cũng tuân theo lậu quy chốn quan trường mà nhận hồng bao. Khi ông đảm nhiệm chức Tuần phủ Thiểm Tây, riêng hồng bao mang tính quy củ mà Đốc lương đạo Thiểm Tây năm nào cũng hiếu kính ông, chính là 5200 lạng bạc trắng, còn chưa tính quà Tết "tam tiết lưỡng thọ" và các loại tạp phí tiền cửa. Ấn tượng của tôi là, những kẻ hoàn toàn không tuân theo quy củ này không có mấy người, hơn nữa đều chẳng có kết cục tốt đẹp gì. Ví dụ như Hải Thụy, là tuyệt đối không nhận không tặng, nhưng ông cũng cực kỳ mất lòng người chốn quan trường. Chỉ là do nguyên nhân vô cùng đặc biệt, ông mới được coi như một tấm gương để thờ trong miếu đường (xin hãy xem cuốn sách nhỏ "Phẩm Nhân Lục" của tôi). Các quan viên khác, đại khái đều chỉ có thể "nhập gia tùy tục" mà thôi.

Điều này đã đảm bảo cho "tham hủ phi điển hình" được thông suốt không gì cản trở. Bởi vì mọi người đều làm như vậy. Mọi người đều làm như vậy, thì cũng hợp tình, hợp lý, hợp pháp. Đây là định luật văn hóa Trung Quốc của chúng ta (xin hãy xem cuốn sách nhỏ "Nhàn Thoại Người Trung Quốc" của tôi). Việc nhận "quy lễ"Ký nhiênđã là chuyện mọi người đều đang làm, vậy thì không thể tính là tham hủ. Ngay cả việc coi là "tham hủ phi điển hình", e rằng cũng sẽ có rất nhiều người không đồng tình.

Lậu quy một khi đã biến thành thành quy, còn có thể biến việc xấu thành việc tốt. Ví dụ như, biến thành con đường kiếm tiền. Đạo lý cũng rất đơn giản: Mặc dù ai cũng biết việc hiếu kính quan viên cấp trên và cơ quan cấp trên là việc không thể không làm, nhưng không ai chịu tự móc hầu bao của mình, hơn nữa cũng không móc nổi. Cho nên biện pháp cũng chỉ có một, chính là phân bổ xuống cấp dưới. Cấp dưới tuy không hề muốn, nhưng bởi vì là quy củ, là lệ cũ, là việc mọi người đều đang làm, không có gì để nói, đành phải tuân theo mà nộp. Đương nhiên, cấp dưới cũng sẽ không tự móc hầu bao, mà là tiếp tục phân bổ xuống cấp dưới nữa. Hơn nữa, lúc phân bổ, còn có thể đòi thêm một chút, phần dư ra thì bỏ vào túi riêng. Ví dụ như tỉnh Sơn Tây tiếp đón khâm sai, chi phí cần thiết chỉ có hai vạn, số thu lên lại là ba vạn năm vạn, chẳng phải là kiếm được rồi sao? Những vị quan lại địa phương này sở dĩ dám làm càn như vậy, chính là vì cách làm này đã là thành quy, không ai đứng ra tố giác vạch trần bàn tán xì xào cả. Cho nên, lãnh đạo phủ Thái Nguyên liền đường hoàng không chút để ý tự mình viết thư cho các huyện đòi tiền, kết quả để lộ chuôi vào tay Huyện lệnh Lâm, hơn nữa chứng cứ rành rành sắt thép.

Trên thực tế nếu không phải Chuyên viên Ngu làm hỏng quy củ, Huyện lệnh Lâm cũng sẽ không trở mặt không nhận người. Ông ta không hề phản đối việc phân bổ, cũng có cách đối phó. Ít nhất, ông ta (bao gồm cả các huyện lệnh khác) không lo lắng về những khoản hiếu kính thông thường, bởi vì họ cũng có những khoản thu nhập ngoài ngạch hợp pháp, thông thường, đây chính là cái gọi là "hạo tiện". Chúng ta đều biết, tài chính thu nhập của đế quốc, chủ yếu dựa vào nộp thuế nộp lương thực. Việc thu thuế này thường có hai phương thức nộp, một là nộp tiền, hai là nộp lương thực. Vận chuyển vào kho quốc gia, vừa có bạc, lại vừa có gạo thóc. Nhưng từ địa phương đến trung ương, vận chuyển lương thực ngàn dặm, há có thể không hao hụt? Những vụn bạc nhỏ người ta nộp lên phải đúc thành nén bạc lớn, hao hụt cũng là có. Thế nhưng bạc và lương thực mà hộ bộ thu vào, lại yêu cầu đủ bạc đủ gạo. Vậy, khoản tổn thất ở trong đó tính cho ai? Đương nhiên không thể tính cho quan viên các cấp, chỉ có thể lúc thu bạc thu gạo thu nhiều hơn một chút, gọi là "mễ hao" và "hỏa hao", gọi chung là "hạo tiện". Quan lại địa phương lúc tính toán hao hụt, đương nhiên không tính bao nhiêu hao hụt bấy nhiêu, mà là tính thêm một chút nữa. Thế là có thêm một khoản thu nhập ngoài ngạch. Khoản thu nhập ngoài ngạch này, chỉ có châu huyện mới có. Bởi vì trong hai triều đại Minh Thanh, chỉ có châu huyện mới là "quan mục dân" trực tiếp giao thiệp với bách tính. Châu huyện với tư cách là "cha mẹ một phương", ngoài việc thu thuế phí thông thường ra còn thu thêm một chút gì đó, chỉ cần địa phương chịu đựng được, vấn đề cũng không quá lớn. Châu huyện có khoản thu nhập ngoài ngạch "hợp pháp" này, thì có thể hiếu kính phủ đạo; phủ đạo có khoản thu nhập ngoài ngạch này, thì có thể hiếu kính phủ đốc; phủ đốc có khoản thu nhập ngoài ngạch này, thì có thể hiếu kính quan kinh thành. Cứ như vậy, việc thực thi tham hủ phi điển hình, liền có sự bảo đảm về kinh tế. Hơn nữa, do nguồn gốc của nó là "hạo tiện" bị coi là "thu nhập hợp pháp", cho nên, chuỗi hiếu kính tiếp theo sau đó, cũng không thể tính là hối lộ, cao nhất cũng chỉ có thể tính là "lậu quy".