Quyền lực có thể đổi lấy tiền, đạo lý này ai cũng biết. Quyền lực đổi lấy tiền ra sao, có lẽ mọi người còn biết rõ hơn cả tôi. Vậy thì khỏi cần bàn đến nữa. Điều cần suy nghĩ bây giờ là tìm ra phương pháp giải quyết.

Điều này có ý nghĩa thực tế rất lớn. Bởi vì không chỉ thời Minh Thanh, mà ngay cả nạn tham nhũng hiện nay cũng có một phần liên quan đến đồng lương thấp. Tỉnh trưởng, huyện trưởng của chúng ta tuy không phải tự móc tiền túi ra thuê "quang mạc hữu" (mạc hữu), "sư gia" (cũng không cho phép), lúc thuyên chuyển công tác cũng không phải tự chịu tiền lộ phí, lại càng không cần phải đi lại lo lót khắp nơi, gặp ai cũng biếu xén quà cáp, nhưng đồng lương ghi trên bảng lương thực ra cũng chẳng thể coi là cao. Tất nhiên, họ vẫn có nhiều phúc lợi ngoài lương không thể tính toán chính xác, ví dụ như nhà ở, y tế, xe cộ, ăn chơi nhảy múa không mất tiền, đúng như câu "Lương cơ bản không động đến, cơm nước cơ bản không phải lo, thuốc lá rượu mạnh cơ bản nhờ biếu xén". Đáng tiếc là những quyền lợi này chỉ có khi đương chức. Một khi rời khỏi chức vụ, thì chẳng còn gì nữa. Ngoài ra, không phải tất cả quan lại đều có những quyền lợi kể trên. Địa phương có nghèo có giàu, ghế quan có béo có gầy. Cán bộ ở một số bộ phận không phải trọng yếu (điều mà người Bắc Kinh gọi là " nha môn nước cất") có cuộc sống vô cùng thanh bần; trong khi cán bộ ở một số bộ phận trọng yếu (như cơ quan kỷ kiểm), vì kỷ luật nghiêm minh nên cuộc sống cũng vô cùng chật vật.

Do đó, tệ nạn tham nhũng phi điển hình tương tự như hủ cõi quan trường thời Minh Thanh lại tái diễn ở không ít địa phương và cơ quan. Tất nhiên, việc hiên ngang nhận "tiền phí tổn", "tiền bộ", "tiền cửa", "tiền theo hầu" là điều không thể xảy ra, đi thị sát địa phương lúc ra về cũng chẳng có khoản "lộ phí" nào cả. Nếu có, thì điều đó sẽ bị coi là "tham nhũng điển hình". Nhưng tham nhũng phi điển hình sở dĩ là tham nhũng phi điển hình, chính vì nó luôn tìm ra được phương thức thỏa đáng để khiến mọi người không thể bắt bẻ, hoặc không có luật pháp nào tra cứu được. Cho nên, nội dung thì ngàn năm không đổi, nhưng thủ đoạn lại cứ mặc sức đổi mới. Ví dụ như chi khoản tiền lớn để sửa sang nhà cửa cho bạn, nhưng lại chỉ thu tượng trưng một chút "tiền vật liệu", đó là một cách. Lấy danh nghĩa đi khảo sát để mời bạn đi du lịch nước ngoài, cũng là một cách. Ngoài ra, còn có việc mời đánh mạt chược và mời đánh golf (người thắng là ai thì tự nhiên ai cũng rõ), có việc mời viết thư pháp, viết bài rồi gửi tiền nhuận bút, tiền thù lao. Những "phương pháp" loại này nhiều vô số kể, chúng ta sẽ có dịp bàn sau.

Tương tự như vậy, việc hiên ngang thu "tiền hao hụt" cũng là điều không thể, còn việc lạm thu, lạm phân bổ, lạm quyên góp lại là hành vi vi phạm pháp luật và kỷ luật rõ mười mươi. Nhưng những việc như "chạy bộ ngành về trung ương" vẫn phải làm, hơn nữa chi phí bỏ ra cũng không nhỏ. Số tiền này không thể hoàn toàn do chính quyền địa phương chi trả, lại càng không có lý nào do tự quan chức địa phương móc tiền túi ra, hơn nữa có muốn cũng không kham nổi. Về việc này cũng có cách giải quyết, đó là để cho doanh nghiệp chi tiền, sau đó giao dự án chạy chọt được cho doanh nghiệp đó làm. Điều này rất "công bằng", cũng rất "hợp lý", mọi người đều không có ý kiến gì. Doanh nghiệp vì đã bỏ tiền ra nên đương nhiên đáng được nhận dự án này; quan chức địa phương coi như đã chạy chọt làm ăn cho doanh nghiệp này, đương nhiên cũng được hưởng ké một số lợi ích kèm theo, ví dụ như ăn yến tiệc Mãn Hán, ở phòng tổng thống, cũng như chuyển giao một số khoản tiền khó thanh toán cho doanh nghiệp giải quyết v.v., thì cũng coi như là thu "tiền hao hụt" rồi, chỉ có điều là không bỏ vào túi riêng của quan chức mà thôi. Trên thực tế, tiếp đãi khách quý, mời ăn uống, mời khiêu vũ, thậm chí mời tắm hơi, sau đó "tìm một ông chủ đến thanh toán", đã trở thành thủ đoạn thông lệ của một số quan chức địa phương, đồng thời cũng là bí mật công khai. Tóm lại, vì đồng lương của các quan chức thực sự quá thấp, những việc và nơi phải dùng đến tiền lại quá nhiều, điều này khiến họ buộc phải "đường vòng cứu nước", nghĩ ra những cách không vi phạm pháp luật hay kỷ luật quá rõ ràng, và tệ nạn tham nhũng phi điển hình từ đó mà ra đời.

Thế là có người chủ trương rằng nên dùng lậu cao để dưỡng liêm (lương cao nuôi dưỡng sự liêm khiết).

Lương cao dưỡng liêm vốn chẳng phải là chủ trương mới mẻ gì, từ lâu đã có người đưa ra và thực hiện rồi. Người đó chính là Hoàng đế Ung Chính nhà Thanh. Hoàng đế Ung Chính vừa lên ngôi không lâu, đã làm ba việc liên quan đến chống tham nhũng và đề cao sự liêm khiết, đó là đưa tiền hao hụt vào công quỹ (hao hụt quy công), lương cao dưỡng liêm và dẹp bỏ hủ tục.

Ung Chính là vị hoàng đế thấu hiểu tình hình dưới dân gian. Ông thừa hiểu rằng "tiền hao hụt" - thứ thuế phụ thu nằm ngoài khoản thuế thông thường này - là loại thu vô lý, nhưng lại không thể bãi bỏ. Nếu thực sự bãi bỏ, các quan lại sẽ không thể sống nổi; còn nếu vẫn giữ nguyên lệ cũ, thì khác nào dung túng nuông chiều. Biện pháp của Ung Chính là "hao hụt quy công". Cụ thể mà nói, chính là đem khoản tiền hao hụt do quan đầu tỉnh, quan huyện trước đây tự ý thu cộp và sử dụng riêng, gom hết nộp về kho của tỉnh, sau đó lại do tỉnh phát lại cho các châu huyện. Ý nghĩa của cuộc cải cách này rất lớn. Trước hết, hao hụt quy công thì nhà nước có thể quang minh chính đại mà tiến hành quy chuẩn (chủ yếu là quy định tỷ lệ trích nộp), mà châu huyện vì thu nhiều cũng chẳng ích gì (dù sao thì cũng chỉ nhận được số lượng đã quy định từ tỉnh phát xuống), nên sẽ không dám lạm thu lạm phân bổ bừa bãi nữa. Điều này đã chặn đứng được cửa ải thu bừa. Thứ hai, sau khi hao hụt quy công, châu huyện thu tiền hao hụt chẳng qua chỉ là hoàn thành nhiệm vụ; cấp trên phát trả tiền hao hụt cũng chẳng qua chỉ là phát trợ cấp. Cả hai bên đều không phải là đang biếu "bao lì xì". Đã không phải là lì xì thì cũng chẳng có chuyện ơn nghĩa tình cảm. Châu huyện không dám mượn cớ hiếu kính cấp trên mà bóc lột nặng nề thêm, cấp trên cũng có thể đường đường chính chính quản lý cấp dưới. Điều này đã chặn đứng được cửa ải tham nhũng. Thứ ba, tiền hao hụt quy công, ngoài việc bù đắp thâm hụt và giữ lại làm công dụng chung, tất cả đều được dùng để phát "bạc dưỡng liêm". Số tiền này, dù sao vẫn lấy từ chỗ các quan lại mà ra, nhưng so với việc biếu xén cái này cái nọ, thì rốt cuộc vẫn công bằng và hợp lý hơn nhiều. Điều này ngoài việc "chống tham nhũng" ra lại còn có thêm cả "đề cao sự liêm khiết".

Con số bạc dưỡng liêm thời kỳ Ung Chính là vô cùng đáng kể. Ví dụ như bổng lộc hàng năm của Tổng đốc là 180 lạng bạc, mà bạc dưỡng liêm của Tổng đốc Chiết Mân lại là 18.000 lạng, gấp một trăm lần. Bổng lộc hàng năm của quan huyện là 45 lạng, mà bạc dưỡng liêm của họ ít nhất cũng có 400 lạng, nhiều có thể lên tới 2.000 lạng, bội số cũng không hề nhỏ. Lại Bộ, Hộ Bộ, Binh Bộ, Hình Bộ, Công Bộ Thượng thư (Bộ trưởng), Thị lang (Thứ trưởng) và Đại học sĩ (Ủy viên Quốc vụ viện) kiêm nhiệm vụ bộ thì được phát bổng lộc gấp đôi. Bởi vì họ không có bạc dưỡng liêm để lĩnh, trong tay lại có quyền, khó tránh khỏi việc quan địa phương đến giao dịch quyền tiền với họ. Các vị quan lại ở kinh thành khác, ai nấy đều có trợ cấp tương ứng. Ví dụ như đại thần nhất phẩm bổng năm 180 lạng, bổng ân huệ lại có 270 lạng, tỷ lệ tuy không lớn bằng quan ngoại tỉnh, nhưng chi phí giao tế xã giao của quan kinh thành nhỏ hơn rất nhiều, nhìn chung cũng có thể cân bằng.

Có bạc dưỡng liêm rồi, Ung Chính cho rằng có thể dẹp bỏ các hủ tục được rồi. Hủ tục lúc bấy giờ thực sự rất đáng sợ. Ví dụ như quan châu, quan huyện tỉnh Sơn Đông đến bái kiến Tuần phủ một lần, nha môn liền phải thu tiền mở cửa (tức là tiền mở cửa và tiền thông báo) 16 lạng. Nộp 1.000 lạng thuế bạc, thì phải nộp thêm 30 lạng phí thủ tục. Cấp dưới bái kiến cấp trên vốn là bàn chuyện công vụ, thế nhưng lại phải dùng bạc làm gạch mở cửa; người nộp thuế đi nộp thuế là làm tròn nghĩa vụ, thế nhưng lại phải mang tiền ra tạ ơn người thu thuế. Đó là cái quy củ gì chứ? Quy củ hỗn xược! Cho nên Ung Chính hạ lệnh dẹp bỏ, đồng thời hạ lệnh thông tri toàn quốc: "Nếu có kẻ nào lại tái phạm tư thu lễ vật hủ tục, sẽ trị tội kẻ đó theo luật trọng điển, còn vị Đốc, Tuần quản lý kẻ đó cũng sẽ bị trị tội nặng."

Phải thừa nhận rằng, loạt biện pháp này của Ung Chính vừa có lý lẽ lại vừa khả thi. Đáng tiếc là hiệu quả thu được lại vô cùng ít ỏi. Năm 1735 công nguyên, Ung Chính qua đời, Càn Long kế vị. Chính từ vị hoàng đế con cưng này bắt đầu, Đế quốc Đại Thanh lại một lần nữa trượt dài vào con đường tham nhũng. Các loại hủ tục tái xuất giang hồ, hơn nữa ngày càng mãnh liệt hơn. Ví dụ như nhân vật Trương Tập Hinh mà tôi đã nhắc tới trước đó, năm Đạo Quang thứ 27 khi được điều chuyển làm Tứ Xuyên Tiết ty, lúc ở Bắc Kinh lại tiếp tục đưa 15.000 lạng bạc "tiền biệt kính". Trong đó Quân cơ đại thần (tể tướng trên thực tế) mỗi người 400 lạng, Thượng thư sáu bộ mỗi người 100 lạng, Thị lang mỗi người 50 lạng, thư ký Quân cơ xứ mỗi người cũng có 16 lạng. Còn như tiền phí tổn, tiền bộ, tiền cửa, tiền theo hầu các loại, các địa phương, các nha môn, các quan lại đều thu không sót món nào. Đây vẫn chỉ là "tham nhũng phi điển hình". Tham nhũng điển hình thì lại càng khiến người ta nghe mà khiếp vía. Đại học sĩ thời Càn Long là Hòa Thân, tài sản trong nhà lên tới 800 triệu lạng, tương đương với thu nhập tài chính mười năm của chính phủ lúc bấy giờ, gấp 14 lần tài sản riêng của Pháp vương Louis XIV; đồng thời cũng gấp 16 lần số bạc dự trữ trong quốc khố năm Ung Chính thứ 5, gấp 100 lần số bạc dự trữ trong quốc khố cuối thời Khang Hi. Xem ra, lương cao chưa chắc đã dưỡng liêm.

Tại sao lương cao lại chưa chắc đã dưỡng liêm? Bởi vì sự cám dỗ ngoài lương cao lớn hơn số lượng bạc dưỡng liêm rất nhiều. Ai cũng biết câu "Ba năm làm tri phủ thanh liêm, mười vạn lạng bạc tuyết", một năm dăm bảy trăm lạng bạc làm sao địch lại nổi? Đây vẫn là "tri phủ thanh liêm". Nếu là đại tham quan như Hòa Thân, thì chút bạc dưỡng liêm này sao có thể lọt vào mắt xanh của hắn? Cho nên, lương cao dưỡng liêm chỉ có thể đối với những quan lại có phẩm chất đạo đức tương đối tốt tác dụng như một sự bù đắp nhỏ, giúp họ kiên định bám trụ tiếp, chứ đối với tham quan chính hiệu thì hoàn toàn vô tác dụng. Nó cũng không thể kìm hãm được nạn tham nhũng, cùng lắm cũng chỉ là chữa ngọn chứ không chữa gốc mà thôi.

Vấn đề nằm ở chỗ, cho dù là những vị quan lại có phẩm chất tốt đó, trong điều kiện lương cao dưỡng liêm, thì cũng chỉ có thể làm được việc bản thân mình không dính dáng đến tham nhũng điển hình, chứ không tài nào chống lại nổi tham nhũng phi điển hình. Ví dụ như Trương Tập Hinh, chính là vị quan có phẩm chất khá tốt. Lâm Tắc Từ tất nhiên cũng vậy. Nhưng họ đều vừa nhận lễ quy củ, lại vừa biếu lễ quy củ. Tại sao? Chính vì cái "lễ" đó là "quy", là quy củ, là quy ước, là quy tắc trò chơi. Bạn đã muốn lăn lộn trong quan trường, thì không thể phá vỡ quy tắc được. Huống chi, hủ tục tuy "xấu xa", nhưng danh nghĩa của nó lại chẳng hề xấu xí chút nào, trái lại còn rất đượm tình người. Ví dụ như quà biếu mùa đông gọi là "than kính", quà biếu mùa hạ gọi là "băng kính", cũng gọi là "dưa kính". Biếu chút củi than biếu chút dưa, nói thế nào cũng không thể coi là hối lộ nhận hối lộ được. Đây thực sự là một loại trí tuệ chính trị mang đặc sắc Trung Quốc, rõ ràng là hối lộ thậm chí là tống tiền, vậy mà lại làm cho trở nên chan chứa tình cảm ấm áp. Kết quả là, bạn không thể không biếu, cũng không thể không nhận. Không biếu, là bất thông tình đời; không nhận, là bất nhân bất nghĩa. Một kẻ không hiểu tình đời ở Trung Quốc đến làm người còn không làm nổi, huống hồ là làm quan?

Hơn nữa, cho dù bạn không ham tiền, cũng chẳng màng chuyện thăng tiến, thì bạn cũng không thể không nghĩ cho cấp dưới của mình. Gia đinh, đồng bộc, người theo hầu... ngàn dặm xa xôi đi theo bạn ra nước ngoài làm quan, là vì mưu cầu cái gì? Sư gia, nha dịch, gác cửa... vì bạn mà bôn ba khắp nơi xông pha trận mạc, lại vì mưu cầu cái gì? Bọn họ cũng chẳng phải là cái gọi là "môn đồ của thánh hiền", chưa từng đọc qua Tứ thư Ngũ kinh, cũng chẳng có lý tưởng bình thiên hạ gì sất. Bọn họ ngoài việc muốn đi theo bạn để nở mày nở mặt, ăn ngon mặc đẹp ra, thì cũng chỉ là muốn vớt vát thêm chút đỉnh. Bản thân bạn đã không màng tới, chẳng lẽ lại còn cấm người ta lấy hay sao? Nếu như ở chỗ bạn lúc nào cũng thanh bạch hai tay áo nghèo rớt mồng tơi, thì họ sẽ bỏ đi theo người khác ngay. Đừng có tưởng người Trung Quốc không có khái niệm kinh tế thị trường, chuyện "lành chim đậu đất lành" thì họ vẫn thừa sức biết.

Hơn nữa, bạn có thể không cần nghĩ cho cấp dưới của mình, nhưng lại không thể không lấy lòng cấp dưới của cấp trên được. Cho nên, ở phòng gác cửa của quan trên, bạn phải biếu "môn kính"; ở chỗ người theo hầu của quan trên, bạn phải biếu "cùng kính". Nếu không biếu, được thôi, bạn đừng hòng mong gặp được quan trên, mà những lời đồn thổi thị phi về bạn thì thế nào cũng sẽ lọt vào tai quan trên cho mà xem. Cho nên, ngay cả những vị Quân cơ tể tướng có địa vị cao ngút trời, đôi khi cũng buộc phải lấy lòng bọn thái giám đắc sủng. Bởi vì thái giám tuy không nhập lưu, nhưng lại là người ở bên cạnh hoàng đế. Người ở cạnh bên, bao giờ cũng thân cận hơn những người khác, lại cũng thuận tiện hơn những người khác. Muốn giúp bạn hay muốn hại bạn, đôi khi chỉ là chuyện nói một câu, há có thể "coi thường" được sao? Tương tự như vậy, người bên cạnh quan trên, bạn đương nhiên cũng không được phép lơ là.

Được rồi, bạn đã muốn lấy lòng cấp dưới của quan trên, thì cũng không thể không cho phép cấp dưới của mình đi lấy lòng người khác, không thể không cho phép phòng gác cửa, người theo hầu của mình tiếp nhận "môn kính", "cùng kính". Làm thế thì vô tình vô nghĩa quá. Huống chi chuyện này cũng khó mà nói đích thị là tham nhũng. Nhân viên mở cửa khách sạn ở nước ngoài chẳng phải cũng nhận tiền boa đó sao! Chỉ có điều, tiền boa của họ căn cứ vào chất lượng phục vụ tốt hay xấu để quyết định, còn ở chỗ chúng ta, số lượng môn kính, cùng kính lại phụ thuộc vào phẩm trật giai (phẩm trật) của quan trên, cũng coi như là một loại đặc sắc Trung Quốc vậy!

Thực ra điều này cũng chẳng có gì lạ. Bởi vì các loại hủ tục, tuy phạm vi lớn nhỏ khác nhau, số lượng nhiều ít khác nhau, nhưng không có cái nào là không xoay quanh một trung tâm. Trung tâm này chính là quyền lực. Tổng đốc Tuần phủ tại sao lại phải hiếu kính Quân cơ tể tướng? Quan chức cấp dưới tại sao lại phải kết giao với thư ký thủ trưởng? Chính vì họ tiếp cận với trung tâm quyền lực. Cho nên, số lượng lễ quy củ tuy thông thường lấy cấp bậc quan hàm làm chuẩn tắc, nhưng lại không phải là bất biến. Ví dụ như Trương Tập Hinh lúc làm Thiểm Tây Đốc lương đạo, lễ quy củ biếu Tuần phủ còn nhiều hơn cả Tổng đốc. Lễ quy củ của Tuần phủ cứ theo quý mà biếu, mỗi quý 1.300 lạng, một năm bốn quý tổng cộng 5.200 lạng. Lễ quy củ của Tổng đốc cứ theo tiết khí mà biếu, mỗi tiết 1.000 lạng, một năm ba tiết (Tết Nguyên Đán, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung Thu) tổng cộng 3.000 lạng. Đó là bởi vì, chức vụ của Tổng đốc tuy lớn hơn Tuần phủ, nhưng lại cách một tầng, không phải là người lãnh đạo trực tiếp, lại không cùng chung một thành phố (Thiểm Tây Đốc đóng trụ sở ở Lan Châu, còn Thiểm Tây Đốc lương đạo thì cùng ở Tây An với Thiểm Tây Tuần phủ), quyền lực và sức ảnh hưởng trái lại còn nhỏ hơn một chút. Cái này gọi là "Quan huyện không bằng quan hiện quản". Cho nên, dù cho đối tượng bạn phải đối mặt chỉ là một nhân viên khoa thất, nhưng nếu vụ án của bạn vừa hay thuộc quyền quản lý của hắn, thì bạn buộc phải biết điều một chút. Ở chỗ Bộ trưởng, ngược lại chưa chắc đã nhất định phải lo lót. Nói cách khác, ở đây, thứ thực sự phát huy tác dụng không phải là thứ gì khác, mà chính là quyền lực, đặc biệt là những quyền lực có thể trực tiếp tạo ra ảnh hưởng.