Trước hết, chúng ta phải khẳng định rằng Thác Thố quả thực có rất nhiều ưu điểm. Rõ ràng nhất và cũng đáng quý nhất chính là sự trung thành tận tụy và tầm nhìn sâu rộng. Chính vì thế, ông mới dám mạo hiểm đắc tội với chư hầu tứ phương, gánh trên vai tội danh ly gián cốt thịt hoàng tộc, bất chấp ý kiến của số đông, đi ngược gió mà tiến để cưỡng chế tước bỏ phiên vương. Điều này không còn nghi ngờ gì nữa chính là "dã tâm vì nhà Hán", cái chết oan uổng của ông cũng khiến người ta phải đấm ngực thở dài, Ban Cổ từng nói: "Thác tuy bất chung (Thác tuy không có kết cục trọn vẹn), thế ai kỳ trung (đời thương sự trung nghĩa của ông)". Nhưng vấn đề là, chẳng lẽ một nhà chính trị có tầm nhìn sâu rộng lại nhất định phải dùng máu của chính mình để tế lễ cho lý tưởng của bản thân? Chẳng lẽ kẻ "khởi xướng" lại quả thực "tuyệt hậu" hay sao?

Sự việc e rằng không phải như vậy. Giống như Tô Đông Pô đã nói, mọi người thường chỉ nhìn thấy Thác Thố vì trung thành tận tụy mà chết một cách oan uổng, chứ không biết rằng việc ông rước họa sát thân cũng có nguyên nhân từ chính bản thân ông (bất tri thác hữu dĩ thủ dã). Thác Thố quả thực có tầm nhìn sâu rộng, nhưng tầm nhìn sâu rộng ấy là dành cho đất nước, chứ không phải cho chính mình. Ông nghĩ cho đất nước rất nhiều, rất sâu, rất xa, còn về số phận và tương lai của bản thân thì lại mơ hồ, hoàn toàn không biết gì, thậm chí còn lạc quan một cách mù quáng, cho nên sách Hán Thư mới nói ông là "nhuệ vu vi quốc viễn lự, nhi bất kiến thân hại". Xem ra, cho dù là một "quân sư" như Thác Thố, thì cũng không phải vấn đề gì nhìn cho thấu triệt.

Đương nhiên, nếu nói Thác Thố hoàn toàn không biết gì, không lo lắng gì về sự an nguy của bản thân thì e rằng cũng không đúng sự thật. Ít nhất, khi cha ông chỉ ra tính chất nghiêm trọng của vấn đề, ông đáng lẽ ra phải có sự kiểm điểm lại. Thế nhưng ông lại trả lời một cách chém đinh chặt sắt rằng: "Định vậy. Không làm thế, thiên tử không tôn nghiêm, tông miếu không yên ổn." Có thể thấy, kỳ thực ông đã suy nghĩ thấu đáo rồi. Hơn nữa, chính vì đã suy nghĩ thấu đáo, cho nên ông mới bất chấp hiểm nguy, một mạch tiến lên.

Phẩm chất "bất chấp hiểm nguy" này thường bị mọi người coi là một mỹ đức, thế nhưng khi chúng ta cất lời khen ngợi không dứt, liệu có nên suy ngẫm thêm một chút hay không? Bất chấp hiểm nguy đương nhiên là rất cao cả, nhưng những kẻ bất chấp hiểm nguy thường cũng rất khó nghĩ cho người khác; mà một kẻ đến bản thân mình còn chẳng bảo vệ nổi, thì chưa chắc đã bảo vệ nổi đất nước. Tại sao vậy? Bởi vì đất nước không phải là một thứ trừu tượng, nó được hợp thành từ những con người cụ thể. Cho nên tình hình đất nước thực ra chính là tình người. Kẻ không hiểu tình người, thì thực ra cũng sẽ không hiểu tình hình đất nước. Không hiểu tình hình đất nước, thì sao bạn có thể bảo vệ được đất nước?

Sự trung thành tận tụy cũng vậy. Trung thành tận tụy là ưu điểm, nhưng đồng thời thường cũng là khuyết điểm. Bởi vì những kẻ trung thành tận tụy thường cố chấp với ý kiến của mình. Họ luôn cho rằng một khi bản thân mình là "trung", thì người khác (những kẻ giữ chính kiến khác biệt) nhất định là "gian"; một khi bản thân mình là "tận tâm vì công", thì người khác (những kẻ giữ chính kiến khác biệt) nhất định là "tận tâm vì tư". Thế này thì làm sao nghe lọt các ý kiến khác biệt? Nếu không thể rộng rãi lắng nghe các ý kiến khác biệt, thì há có thể đưa ra phán đoán và quyết sách chính xác? Kết quả là, một khi họ đã đưa ra quyết định nào đó, thì nhất định sẽ tự cho mình là đúng, hơn nữa còn cố chấp làm theo ý mình. Bởi vì trong mắt họ, quyết định của bản thân là vì công, chứ không phải vì tư. Xuất phát từ lòng công, thì không có gì phải sợ hãi. Kẻ vô tư thì không sợ gì mà!

Lúc này rắc rối mới thực sự lớn. Kỳ thực, với tư cách là một nhà chính trị, có sự sợ hãi vẫn tốt hơn. Có sự sợ hãi, mưu tính mới chu toàn, hành sự mới chu đáo, suy xét mới mật thiết. Nhất là một việc có rủi ro cực lớn như tước bỏ phiên vương, tuyệt đối không thể tiến hành chỉ bằng sự bồng bột của kẻ sĩ thư sinh. Sự bồng bột của kẻ sĩ thư sinh chỉ có thể thuộc về kẻ sĩ thư sinh, không thể thuộc về nhà chính trị. Điều tối kỵ nhất của nhà chính trị, chính là hành động theo cảm tính. Nhà chính trị đương nhiên cũng phải làm những việc phi thường, nếu không thì không phải là nhà chính trị nữa. Thế nhưng, thứ nhất, trước sự việc ông nhất định phải suy nghĩ thật sâu sắc, phải nghĩ thấu đáo từ đầu đến cuối cùng mối quan hệ lợi hại, cân nhắc chu toàn mọi khả năng, chuẩn bị sẵn sàng phương án tồi tệ nhất, thì mới có thể hạ quyết tâm. Thứ hai, sau khi sự việc xảy ra, ông nhất định phải bình tĩnh đối mặt với nguy hiểm, điềm tĩnh tự như không, không thể tự loạn trận cờ, càng không thể bỏ chạy giữa trận chiến. Thứ ba, đối với những vấn đề đã rồi, bao gồm đủ loại bất trắc, ông phải có đủ trí tuệ để giải quyết, hơn nữa là điều khiển cục diện một cách chắc chắn để giải quyết từng việc một. Dùng lời của Tô Đông Pô mà nói, chính là "trước biết điều đó là đương nhiên, sự việc đến không sợ, mà thong thả tính toán". Đáng tiếc thay, ba điều này, Thác Thố không làm được điều nào cả.

Thác Thố chủ trương tước bỏ phiên vương tuy rất sớm, nhưng suy tính lại không chu toàn. Chúng ta chỉ thấy ông hết sức cổ suý việc tước bỏ phiên vương, chứ không thấy ông làm "nghiên cứu khả thi" nào, đưa ra "phương án khả thi" ra sao. Đối với những rủi ro có thể dẫn đến từ việc này, ông chỉ có mỗi một câu nói suông: "Tước cũng phản, không tước cũng phản. Tước thì phản gấp, họa nhỏ; không tước phản muộn, họa lớn." Chư hầu làm phản thì phải làm sao, ông hoàn toàn không có đối sách. Rõ ràng, ông chỉ nghĩ đến việc "nên làm", chứ không cân nhắc "có làm được không", cùng với "làm thế nào". Ông rõ ràng đánh giá không đủ về khó khăn của việc tước bỏ phiên vương, nắm bắt không đủ về tình hình của cả hai bên, vừa không biết mình, vừa không biết người, há có thể không thất bại?

Còn có một điểm cũng rất tệ: ông quá nóng lòng muốn hoàn thành đại nghiệp này từ sớm. Kết quả tất yếu sẽ dẫn đến việc mưu cầu lợi ích trước mắt, không màng chiến lược, hành động lỗ mãng. Điều này khiến cho trước sự việc thì không thể "biết điều đó là đương nhiên", mà sau sự việc lại càng không thể "thong thả tính toán".

Tệ hơn nữa, ông cũng không thể làm được việc "sự đến không sợ". Sau khi bảy nước làm phản chống nhà Hán, Hán Cảnh Đế thiếu sự chuẩn bị tư tưởng đầy đủ nên phương tảng đại loạn, ruột gan nóng như lửa đốt. Lúc này, thứ ông ấy cần nhất chính là Thác Thố đưa ra phương pháp thiết thực khả thi để giúp mình giải vây. Đáng tiếc, Thác Thố là một kẻ mọt sách, chứ không phải nhà chính trị. Ông không những chẳng có mưu hay kế lạ gì, ngược lại còn luống cuống không biết phải làm sao, trong lúc cấp bách lại nghĩ ra hai chủ kiến tồi. Chính hai chủ kiến tồi này đã trực tiếp đưa ông lên đoạn đầu đài.

Chủ kiến tồi thứ nhất là giết Viên Ưng. Sau khi bảy nước Ngô, Sở làm phản, Thác Thố liền bàn bạc với phó thủ và cấp dưới của mình về việc giết Viên Ưng. Thác Thố là Ngự sử đại phu, phó thủ của Ngự sử đại phu có hai người, một người gọi là Ngự sử thừa, một người gọi là Ngự sử trung thừa, cấp dưới chính là Ngự sử. Thác Thố nói, tên Viên Ưng này nhận rất nhiều tiền của vua nước Ngô, luôn miệng nói vua nước Ngô sẽ không làm phản (chuyên vi tế nặc, ngôn bất phản), bây giờ quả nhiên đã làm phản rồi (kim quả phản). Chúng ta nên xin trị tội Viên Ưng, là sẽ biết chúng đang giở trò quỷ gì. Phó thủ và cấp dưới của Thác Thố lại không đồng tình. Phó thủ và cấp dưới nói, khi sự việc chưa xảy ra, xử lý như thế này, có lẽ vẫn còn có ích (sự vị phát, trị chi hữu tuyệt). Bây giờ phản quân đã đánh đến nơi rồi, giết Viên Ưng thì có ích gì nữa (kim binh tây hương, trị chi hà ích)! Hơn nữa Viên Ưng thân là đại thần triều đình, cũng không nên cấu kết mưu đồ với vua nước Ngô. Thác Thố nghe xong, do dự không quyết định, nhưng Viên Ưng lại nhận được tin tức, thông qua Đậu Anh xin yết kiến hoàng đế, đưa ra đối sách: "Phương kim kế độc trảm Thác Thố, phát sứ xá Ngô Sở thất quốc, phục kỳ cố tước địa, tắc binh khả vô huyết nhận nhi câu bãi", và đã được Hán Cảnh Đế chấp thuận, thế là Thác Thố đành phải "y triều y trảm Đông thị". Việc này quả thực là tự đá chân mình. Ngay cả Tư Mã Thiên cũng phê phán rằng: "Chư hầu phát nạn, bất cấp khu cứu, dục báo tư thù, phản dĩ vong khu." Nước đi này của Thác Thố, chẳng lẽ không phải là một nước cờ tồi hay sao?

Chủ kiến tồi thứ hai chính là đề xuất việc Cảnh Đế ngự giá thân chinh, còn bản thân mình thì ở lại thủ đô trấn giữ. Ai cũng biết, dẫn binh đánh trận là việc nguy hiểm nhất; còn ở lại thủ đô trấn giữ lại là an toàn nhất. Khi quốc nạn trước mắt, bất kỳ vị trung thần nào cũng nên để sự nguy hiểm lại cho chính mình, còn sự an toàn thì nhường cho hoàng đế, huống hồ "quốc nạn" này lại do chính tay Thác Thố gây ra? Ngươi đã gây họa thì ngươi phải có trách nhiệm gánh vác. Giống như Tô Đông Pô đã nói: "Kỷ dục cầu kỳ danh, an sở đào kỳ hoạn." Thế nhưng Thác Thố lại làm ngược lại, "dĩ tự tướng chi chí nguy, dữ cư thủ chí an; kỷ vi nạn thủ, trạch kỳ chí an, nhi khiển thiên tử dĩ kỳ chí nguy", điều này trách chi không chỉ Viên Ưng chủ trương giết ông, mà ngay cả các đại thần khác cũng chủ trương phải giết ông (thổ trung thần nghĩa sĩ sở dĩ phẫn oán nhi bất bình giả dã). Kỳ thực, một đại thần như Thác Thố đem sự an toàn giữ lại cho mình, đẩy sự nguy hiểm cho hoàng đế, e rằng bất kỳ vị hoàng đế nào cũng không thể dung tha. Cái gọi là "lửa đỏ thấy vàng thật, nguy nạn thấy trung thần", chủ kiến tồi này của Thác Thố quả thực đã khiến cho sự "trung" của bản thân bị giảm sút đi rất nhiều.

Cho nên Tô Đông Pô mới nói: "Đương thử chi thời, tuy vô Viên Ưng, thác diệc vị miễn vu họa." Ngược lại, nếu Thác Thố gánh vác nguy nạn (kỷ thân nhiệm kỳ nguy), tự mình dẫn binh hướng đông đón địch, không để quân vương chịu sự uy hiếp và liên lụy (sử bất chí vu lụy kỳ quân), hoàng đế chắc chắn sẽ coi ông là điểm tựa để đánh giặc thắng lợi (tắc thiên tử tương thị chi dĩ vi vô khủng). Vậy thì, cho dù có một trăm Viên Ưng đi nữa, thì có thể làm gì được chứ?

Đây chính là cái sai của Thác Thố. Ông sai ở chỗ nóng vội vụ lợi, sai ở chỗ chuyên quyền lộng quyền, sai ở chỗ tự cho mình là đúng, sai ở chỗ đắc ý quên hình, sai ở chỗ chỉ có hùng tâm tráng chí, chứ không có đại trí đại dũng, chỉ biết tiến thẳng về phía trước, mà không biết vận trù vi ác. Ông quá muốn làm một anh hùng đơn độc, lại không biết rằng cải cách sẽ có đau đớn, thành danh phải trả giá, dẫu là chiến sĩ vĩ đại đến đâu thì cũng cần có hậu phương.

Đáng tiếc thay, đây cũng thường là căn bệnh chung của những nhà cải cách trong lịch sử. Thảo nào Tư Mã Thiên phải nói rằng: "Ngữ viết 'biến cổ loạn thường, bất tử tắc vong', khởi thác đẳng vị tà!"

Ta đem lòng này hướng về minh nguyệt, nào ngờ minh nguyệt lại chiếu rọi mương nước. Kỳ thực minh nguyệt nào có chiếu rọi mương nước bao giờ đâu?