Như đã nói trước đó, dụng ý ban đầu của rất nhiều điều tân pháp do Vương An Thạch đề xướng là nhằm mang lại "lợi ích cho cả công lẫn tư". Thanh miễu pháp là như vậy, thị dịch pháp và quân thù pháp cũng thế. Năm Hy Ninh thứ năm (năm 1072 Công lịch), một dân thường tên là Ngụy Kế Tông dâng thư nói rằng, nơi bách hóa tụ hội ở kinh sư, chợ không có giá cố định, các hộ giàu có và gian thương bèn nhân cơ hội này để lũng đoạn, thu lợi bất chính, người chịu thiệt thòi tự nhiên là bách tính. Do đó, ông đề nghị thiết lập "Thị dịch ty" để quản lý thị trường, khi vật giá thấp thì tăng giá thu mua, khi vật giá cao thì giảm giá bán ra, như vậy thì "thương khách được lưu thông, quốc dụng được sung túc". Đây chính là nguyên nhân xuất hiện thị dịch pháp. Biện pháp cụ thể là triều đình thành lập "Thị dịch ty", lấy một triệu quan tiền làm vốn để kiểm soát hoạt động thương mại. Biện pháp này, cũng giống như bình chuẩn pháp, là việc huy động sức mạnh của nhà nước để bình ổn vật giá. Đương nhiên, "Thị dịch ty" cũng không phải chuyên làm ăn thua lỗ mà cũng nhằm mục đích kiếm lợi nhuận, chỉ là không mưu cầu lợi nhuận cắt cổ mà thôi. Ví dụ như hộ giàu gian thương mua vào một đồng bán ra hai đồng, thì "Thị dịch ty" mua vào một đồng bán ra một đồng rưỡi. Dù lợi nhuận không tính là nhiều, nhưng cũng đủ để làm đầy quốc khố. Thêm vào đó, quan phủ tài khí hùng hậu, kiểm soát được thị trường, nên sự biến động của vật giá sẽ không quá lớn.

Dụng ý của quân thù pháp cũng rất tốt. Chúng ta đều biết, vào thời kỳ phong kiến, các địa phương hằng năm đều phải vận chuyển tài vật về trung ương để phục vụ cho các nhu cầu thiết yếu của quốc gia, đây gọi là "thù". Chủng loại và số lượng vận chuyển, đương nhiên đều có quy định nhất định. Điều này vốn dĩ đã có tệ nạn. Lấy ví dụ, cùng một địa phương, có năm được mùa, có năm mất mùa; cùng một loại đồ vật, có nơi đắt, có nơi không đắt. Điều này vốn dĩ rất bình thường. Nhưng nếu tuân theo phương thức cũ, thì dù là năm được mùa hay năm mất mùa, vật giá đắt đỏ hay rẻ mạt, chủng loại và số lượng vận chuyển đều tuyệt đối không được thay đổi, điều này đương nhiên là không hợp lý. Phương án của Vương An Thạch là đổi "phát vận" thành "quân thù", tức là cấp vốn năm triệu quan tiền (cộng thêm ba triệu thạch gạo), do "Phát vận sứ" do triều đình bổ nhiệm để tổng trù việc dâng nộp, nhằm mục đích "chuyển nơi đắt đến nơi rẻ, dùng cái gần bỏ cái xa", tức là đồ vật ở đâu rẻ thì mua ở đó. Những vật tư dư thừa trong quốc khố, thì do "Phát vận sứ" đem bán đến các vùng có vật giá cao. Như vậy cả hai đầu đều có chênh lệch giá, số tiền dôi ra sẽ trở thành một khoản thu nhập nữa của tài chính quốc gia.

Phương pháp này, cũng có thể coi là biến "cống phẩm địa phương" thành "thu mua của trung ương", tư tưởng cũng đủ siêu việt rồi. Nhưng cứ như vậy, cái gọi là "Phát vận sứ nha môn" đã biến thành một doanh nghiệp nhà nước lớn nhất, hơn nữa lại là một doanh nghiệp độc quyền. Kỳ thực, vấn đề của hai pháp thanh miễu và thị dịch cũng nằm ở điểm này. Thanh miễu pháp là nha môn làm ngân hàng, còn thị dịch pháp là nha môn làm cửa hàng, kiêm luôn cả ngân hàng. Bởi vì "Thị dịch ty" không chỉ buôn bán mà còn kiêm luôn việc cho vay tiền. Thương nhân lấy sản nghiệp làm vật thế chấp, năm người bảo đảm lẫn nhau, có thể vay tiền hoặc mua thiếu hàng hóa từ "Thị dịch ty", lãi suất hằng năm là hai phân. Thế là Thị dịch ty và Phát vận sứ nha môn, cùng với các châu phủ huyện phủ phát vốn vay thanh miễu, đều vừa là nha môn, vừa là doanh nghiệp (công ty hoặc ngân hàng).

Hầu như mọi người Trung Quốc chúng ta ngày nay đều biết, các cơ quan chính phủ điều hành doanh nghiệp sẽ mang lại kết quả như thế nào. Huống chi phương án của Vương An Thạch còn không phải là cơ quan chính phủ điều hành doanh nghiệp, mà là chính phủ trực tiếp kinh doanh, kết quả tự nhiên chỉ có thể là mở toang cánh cửa tiện lợi cho tham nhũng. Tô Thức, người lúc bấy giờ đang đảm nhiệm chức vụ Khai Phong phủ thôi quan, từng nói rằng quân thù pháp có rất nhiều tệ nạn: "Sổ sách lương bổng, tiêu tốn đã dày", đây là thứ nhất; "Không tốt thì không bán, không hối lộ thì không xong", đây là thứ hai. Thế nên, "giá quan mua, nhất định đắt hơn dân mua. Đến lúc bán ra, tệ nạn lại như cũ". Do đó ông quả quyết: triều đình e rằng ngay cả tiền vốn cũng không thu hồi nổi! Dù cho "có thu hoạch chút ít", thì cũng không thể nhiều hơn việc thu thuế từ thương nhân.

Điều này là không thể nghi ngờ. Bởi vì chúng ta còn rõ hơn bất kỳ ai về việc "quan đảo" (quan lại buôn bán đầu cơ) rốt cuộc là thế nào, cũng đều biết việc mua sắm của chính phủ (chính phủ hoặc doanh nghiệp nhà nước) ra sao. Thật sự là không mua đồ đúng, chỉ mua đồ đắt, không phải thương hiệu thì không mua (không tốt không bán), không có lại quả thì không mua (không hối lộ không xong). Cho nên việc mua sắm của quan lại đắt hơn mua sắm của dân gian, cũng không có gì là lạ. Còn về việc quan lại kinh doanh, thì lại càng trăm bề hại không một lợi. Trên thực tế, cái gọi là "Thị dịch ty", sau đó đã biến thành nhà buôn đầu cơ tích trữ lớn nhất. Nhiệm vụ ban đầu của họ là mua các mặt hàng ế ẩm, nhưng trên thực tế lại chuyên đi tranh mua các vật tư khan hiếm. Bởi vì chỉ có làm như vậy, họ mới có thể hoàn thành chỉ tiêu lợi nhuận do triều đình giao phó, và cũng mới có thể trục lợi từ đó, vơ vét cho đầy túi tham. Rõ ràng, về điểm này, ý kiến của cái gọi là "phái bảo thủ" kỳ thực là đúng: hoạt động thương mại chỉ có thể là việc của dân gian. Quan lại kinh doanh, ắt sẽ gây họa cho nước hại cho dân.

Vấn đề của thanh miễu pháp cũng tương tự như vậy. Thanh miễu pháp không phải là phương pháp không tốt, mà là không nên để phía quan lại cho vay tiền. Không khó để tưởng tượng, vào thời đó nếu có nhiều ngân hàng thương mại cạnh tranh nhau để phát vay, lại có tòa án dân sự độc lập tư pháp để giải quyết các tranh chấp kinh tế, triều đình chỉ tiến hành kiểm soát vĩ mô (ví dụ như quy định lãi suất không được vượt quá hai phân), thì việc thực thi thanh miễu pháp tuyệt đối sẽ không khiến thiên hạ náo động, lòng người oán thán, các quan lại tham nhũng cũng sẽ không có cơ hội biến cải cải cách thành cơ hội tốt cho tham nhũng.

Kỳ thực, không chỉ cho vay, mà cả việc thu thuế cũng có thể chiếu theo cách này mà làm. Các triều đại lịch sử Trung Quốc dù có thực hiện chế độ thuế thấp, nhưng vì dân số đông đúc, góp gió thành bão, cũng là một con số rất đáng kể. Những khoản thuế này có tiền bạc, có hiện vật, nhưng lấy từ dân, chưa chắc đã dùng cho dân, thậm chí chưa chắc đã dùng cho triều đình. Cuối đời Hán Cảnh Đế, tiền đồng mà triều đình cất giữ tích lũy lên đến mấy triệu vạn, dây xâu tiền bị mục nát, tiền rơi vãi khắp nơi không ai thu gom. Lương thực do triều đình cất giữ, mới cũ chồng chất, không có chỗ để chứa, đành mặc cho ẩm mốc. Tống Thần Tông nhờ tân pháp của Vương An Thạch để làm giàu nước mạnh binh, 32 kho nội điện chất đầy lụa là, lại cho xây thêm kho để chất đống. Số lượng tiền bạc lớn đến thế, nếu giao cho ngân hàng quản lý, há chẳng phải càng có thể làm giàu cho nước? Số lượng lương thực và lụa là lớn đến thế, nếu đưa vào thị trường lưu thông, há chẳng phải càng có thể làm giàu cho dân? Một khi xuất hiện vấn đề, liền giao cho tòa án xét xử, há chẳng phải hiệu quả hơn, đỡ nhọc tâm hơn sao?

Nhưng điều này hoàn toàn là không thể. Bởi vì các ngân hàng thương mại cạnh tranh nhau và tòa án dân sự độc lập tư pháp chỉ có thể là sản phẩm của xã hội thương mại, một đế quốc nông nghiệp chưa từng nghe thấy bao giờ, cũng là điều không thể tưởng tượng nổi. Giống như việc triều đình và phe đối lập luân phiên cầm quyền, giám sát lẫn nhau theo chế độ cộng hòa là điều không thể tưởng tượng vậy. Do đó, Vương An Thạch và Tư Mã Quang vốn là bạn tốt, đành phải biến thành kẻ thù sống mái không dung tha, tiêu diệt lẫn nhau trong những cuộc tranh cãi vừa không có hồi kết vừa không có hiệu quả, một người mang cái mũ "tiểu nhân Hy Ninh" bị ngàn người chỉ trỏ, một người vác cái tội danh "gian đảng Nguyên Hụ" bị đời sau phỉ nhổ.

Cùng tiêu diệt với Vương An Thạch và Tư Mã Quang còn có triều đại Đại Tống. Không lâu sau khi Tống Thần Tông và Vương An Thạch qua đời (năm 1085 và năm 1086), "Tĩnh Khang chi nạn" đã xảy ra (đầu năm 1127), đúng như câu "Bàn luận của người Tống chưa định, quân Kim đã vượt sông". Từ cuộc biến pháp Hy Ninh, cho đến khi Bắc Tống vong quốc, tính đi tính lại cũng chỉ vỏn vẹn năm sáu chục năm trời. Tống Thần Tông và Vương An Thạch không những không thể cứu vãn được đà suy vi của triều đại, ngược lại còn đẩy nhanh sự diệt vong của nó.

Kỳ thực, người mang tính bi kịch hơn có lẽ vẫn là Tư Mã Quang. Bởi vì Vương An Thạch dù "xuất sư chưa tiệp thân đã chết", nhưng dẫu sao vẫn có thể khiến "khăn lau nước mắt anh hùng mãi không khô". Tư Mã Quang lại chỉ có thể gánh chịu tiếng ác là "phái bảo thủ" và "phái cố chấp", thậm chí bị mắng là "kẻ không có đầu óc nhất". Không sai, "Tư trị thông giám" của Tư Mã Quang và "Sử ký" của Tư Mã Thiên quả thực không thể đặt lên bàn cân so sánh, vị Tư Mã này không phải vị Tư Mã kia. Nhưng Tư Mã Quang tuyệt đối không phải là kẻ không có đầu óc, thậm chí cũng chưa chắc đã là "phái bảo thủ" và "phái cố chấp". Cho dù đúng là như vậy đi chăng nữa, nếu có thể để ông ấy đóng vai trò là đảng đối lập ở phe đối lập đứng ở tuyến dưới để phê bình và giám sát Vương An Thạch, há chẳng phải cũng có thể sửa chữa một số sai lầm của Vương An Thạch hay sao? Trên thực tế, cuộc cải cách của Vương An Thạch nếu có thể vững vàng hơn một chút, há chẳng phải đã không đến nỗi khiến lòng người oán thán sôi sục như thế sao? Bài "A Phòng cung phú" của Đỗ Mục cuối cùng có viết: "Người Tần không rảnh để tự thương mình, cho nên người đời sau thương tiếc họ. Người đời sau thương tiếc họ mà không lấy đó làm gương, thì lại khiến người đời sau tiếp tục thương tiếc người đời sau mà thôi!" Tương tự như vậy, nếu ngày nay chúng ta vẫn chỉ biết lấy thái độ chính trị (có cải cách hay không) làm ranh giới, tiến hành phê bình ở cấp độ đạo đức đối với lịch sử và các nhân vật lịch sử, mà không biết đem sự thành bại được mất của cuộc cải cách hơn chín trăm năm trước ra làm bài học cảnh tỉnh, thì đó mới thực sự là điều đáng buồn thương biết bao!