Năm 1067 Công nguyên, là một năm sinh ra ảnh hưởng quan trọng đối với đời sau. Tháng Giêng năm này, Tống Hưng Tông ba mươi sáu tuổi bệnh mất, người thừa kế hợp pháp là hoàng thái tử Triệu Húc nối ngôi đại thống làm hoàng tức là Tống Thần Tông. Đương nhiên, Thần Tông là miếu hiệu của ông, chết rồi mới gọi như vậy. Khi còn sống, chúng ta đại khái chỉ có thể gọi ông một tiếng "Đương kim thánh thượng".

Thần Tông là vị hoàng đế thứ sáu của vương triều Bắc Tống, năm vị trước là Thái Tổ Triệu Khuông Dận, Thái Tông Triệu Quang Nghĩa, Chân Tông Triệu Hằng, Nhân Tông Triệu Trinh và Anh Tông Triệu Thự. Sau đó, thì còn ba vị hoàng đế nữa, tức Triết Tông Triệu Húc, Huy Tông Triệu Cát và Khâm Tông Triệu Hoàn. Lúc này, vương triều Bắc Tống đã trải qua 108 năm, coi như bước vào tuổi trung niên, mà hoàng đế mới lại rất trẻ tuổi. Triệu Húc sinh năm Khánh Lịch thứ tám (1048 Công nguyên), giờ phút này vừa tròn hai tuổi. Người trẻ tuổi khí huyết phương cương, luôn là muốn làm chút chuyện gì đó, Tống Thần Tông cũng không ngoại lệ.

Thế là, liền có "Hi Ninh biến pháp" nổi tiếng.

Biến pháp là "ba ngọn lửa mới nhậm chức" đầu tiên của Tống Thần Tông. Bởi vì nó bắt đầu từ năm thứ hai Triệu Húc lên ngôi tức năm Hi Ninh thứ nhất (1068 Công nguyên), cho nên gọi là "Hi Ninh biến pháp". Hai ngọn lửa sau, thì là "Cải chế" (cải cách chế độ quan lại và chế độ binh bị) và "Dụng binh" (tấn công Tây Hạ) trong những năm Nguyên Phong. Xem ra Triệu Húc quả thực là một người trẻ tuổi rất muốn làm nên sự nghiệp, chỉ là sự nghiệp của ông hình như hiệu quả đều không mấy tốt đẹp. Biến pháp thì liên tục bị cản trở, bại trận liên tiếp, dùng binh đối với Tây Hạ lại càng là thảm bại từng lần một, cho nên miếu hiệu mà Triệu Húc nhận được sau khi chết lại chính là "Thần Tông". Theo thụ pháp, "Dân vô năng danh viết thần", cũng chính là ý nghĩa "không biết phải nói gì cho phải". Trong lịch sử người được gọi là "Thần Tông", còn có một vị hoàng đế Vạn Lịch nhà Minh Chu Dực Quân. Nhưng hoàng đế Vạn Lịch là ở ngôi hơn bốn mươi năm không màng triều chính, không làm bất cứ chuyện gì cả, vậy mà lại cùng hưởng chung một miếu hiệu với vị Triệu Húc độc đoán chuyên quyền đại đao đại phủ này, điều này thật sự khiến người ta "không biết phải nói gì cho phải".

Tuy nói đi cũng phải nói lại, biến pháp của Tống Thần Tông, cũng không phải là tự chuốc phiền phức, vô sự sinh phi, vì thành tích mà làm thành tích. Biến pháp là có đạo lý, thậm chí có thể nói là có tầm nhìn xa trông rộng. Chúng ta đều biết, một vương triều trưởng thành, nếu như thuận buồm xuôi gió kéo dài hơn trăm năm, vậy thì gần như nhất định sẽ xảy ra vấn đề. Bởi vì chế độ chính trị mà các triều đại thực hiện, tức chế độ đế quốc tập quyền trung ương, tính hợp lý của nó được xây dựng trên cơ sở trình độ lực lượng sản xuất không cao, thành viên xã hội phổ biến nghèo hòe lạc hậu. Chính vì phổ biến nghèo hòe lạc hậu, cho nên điều này không những cần một quốc gia thống nhất, mà còn cần một thực thể quyền lực chí cao vô thượng (triều đình) hoặc biểu tượng quyền lực (hoàng đế). Một khi trở nên giàu có, trở thành cường thịnh, hoặc khoảng cách giàu nghèo bị kéo giãn, vương triều phát triển thành đại đế quốc (vượt qua quy mô), rắc rối cũng theo đó mà kéo đến. "Tống sử - Thực hóa chí" nói: "Thừa bình ký cửu, hộ khẩu tuế tăng. Binh tịch ích quảng, lại viên ích chúng. Phật lão ngoại kiệt, háo đố trung thổ. Huyện quan chi phí, số bội vu tích. Bách tính diệc sảo túng xỉ, nhi thượng hạ thủy khốn vu tài hĩ!" Tức là nói, thời gian hòa bình ổn định lâu rồi, dân số sẽ tăng trưởng lớn, chi tiêu cũng sẽ tăng trưởng lớn. Một là quân đội càng ngày càng lớn mạnh, hai là quan trường càng ngày càng cồng kềnh, ba là tôn giáo càng ngày càng hưng thịnh, những cái này đều phải tăng thêm chi phí. Huống chi sau khi trở nên giàu có, yêu cầu cũng không giống trước. Không những sự xa hoa phô trương của quan lại ngày càng lớn, mà ngay cả sinh hoạt của người dân cũng dần dần xa xỉ, tài chính há lại có thể không thành vấn đề?

Ngược lại với điều này, hiệu suất hành chính thì ngày càng thấp, sức sống của quốc gia cũng ngày càng ít. Bởi vì thái bình lâu ngày, mối lo hoạn nạn không còn chút nào. Trên dưới triều dã, lười biếng mệt mỏi rệu rã, được chăng hay chớ, không có chí tiến thủ. Tình hình trong những năm Hi Ninh chính là như thế này. Năm vị tể tướng phó tể tướng, trừ Vương An Thạch tràn đầy sức sống ra, Tăng Công Lượng già nua lom rom, Phú Bật cáo ốm xin lui, Đường Giới chẳng bao lâu sau qua đời, Triệu Biện... ba người bọn họ tính tình đều là qua quýt cho xong chuyện. Loại trạng thái tinh thần lười biếng này, không phải đại sự gì, kỳ thực cũng chính là "căn bệnh tuổi già" của vương triều.

Cho nên mỗi khi đến thời kỳ đỉnh cao của vương triều, khói lửa chiến loạn đã lặng lẽ dâng lên, tiếng chuông tang của đế quốc cũng đã lặng lẽ vang lên, chỉ là mọi người nhìn không thấy cũng nghe không thấy. Thứ mà họ nhìn thấy nghe thấy, là cục diện đại hảo, là ca múa thái bình, là "Vân lý đế khuyết song phượng khuyết, vũ trung xuân thụ vạn nhân gia", là "Cẩm thành ti quản nhật phô phân, bán nhập giang phong bán nhập vân". Nhưng đợi cho đến khi "Nghê thường nhất khúc thiên phong thượng, vũ phá trung nguyên thỉ hạ lai" rồi, thì hối hận cũng đã không kịp nữa rồi. Đại Đường chính là như vậy.

Tống Thần Tông hiển nhiên không muốn nhìn thấy kết cục này.

Trên thực tế tình hình lúc đó cũng không mấy lạc quan. Theo "Nhị thập nhị sử trát ký" của Triệu Dực người nhà Thanh dẫn lời Lô Sách nói, những năm Hoàng Hựu của Tống Nhân Tông, thu nhập tài chính quốc gia ba mươi chín triệu, chi tiêu mười ba triệu, chiếm một phần ba thu nhập. Những năm Trị Bình của Tống Anh Tông, thu nhập tài chính quốc gia bốn mươi bốn triệu, chi tiêu tám triệu tám trăm nghìn, chiếm một phần năm thu nhập. Mà đến những năm Hi Ninh của Thần Tông, thu nhập tuy đạt tới năm mươi triệu sáu mươi nghìn, nhưng chi tiêu cũng là năm mươi triệu sáu mươi nghìn, vậy mà chiếm một trăm phần trăm thu nhập. Nói như vậy, quốc khố của Triệu Húc, há chẳng phải bằng như trống không sao?

Nguyên nhân tăng trưởng chi tiêu rất nhiều. Chiếu theo lời của "Tống sử - Thực hóa chí", chủ yếu có ba nguyên nhân.

Một là uy hiếp Liêu Hạ, chiến đấu lâu năm, chi phí hằng năm càng thêm nhiều. Điểm này kỳ thực bao gồm hai hạng, tức "chi phí quân sự" và "chi phí hằng năm". Cái gọi là "chi phí hằng năm", chính là tiền mà đại Tống mỗi năm đưa cho nước Liêu và Tây Hạ dùng để mua lấy hòa bình. Số tiền này, không những năm nào cũng phải đưa, mà còn không ngừng tăng lên. Đây là chuyện không có cách nào khác, trừ phi có thể tiêu diệt được nước Liêu và Tây Hạ. Chỉ là vương triều Tống hiển nhiên không có bản lĩnh này, không bị bọn chúng tiêu diệt đã là vạn hạnh rồi. Nhưng hòa bình mua về lại không hề đáng tin cậy, cho nên chi phí quân sự cũng giống như chi phí hằng năm, cũng là chỉ tăng chứ không giảm.

Hai là tuyển mộ binh lính ngày càng rộng, tông thất đông đúc, quan lại ngày càng tăng mỗi năm. Đây cũng giống như chuyện không có cách nào khác, bởi vì bạn không thể không cho dân số tăng trưởng, càng không thể không cho bà con thân thích hoàng gia, dòng dõi hoàng tộc sinh con đẻ cái. Thế là đành phải tăng tương ứng nhân viên và cơ quan quản lý, tăng chức vụ và địa vị quan lại. Kết quả là "bổng lộc ban thưởng, theo đó mà tăng rộng".

Thứ ba chính là vấn đề chế độ. Chế độ mà thời Tống thực hiện, là chế độ Trung Thư, Mật Sú, Tam Ti mỗi bên tự trị lý việc của mình. Trung Thư chính là Trung Thư tỉnh, quản lý hành chính; Mật Sú chính là Mật Sú viện, quản lý quân sự; Tam Ti chính là Hộ bộ, Độ Chi, Diêm Thiết, quản lý tài chính. Chiếu theo ghi chép của "Tống sử - Thực hóa chí", từ sớm trong những năm Chí Hòa của Tống Nhân Tông, gián quan Phạm Trấn đã nhìn ra vấn đề của chế độ này. Phạm Trấn dâng sớ nói: "Trung thư chủ dân, mật sứ chủ binh, tam ti chủ tài, các bất tương tri", kết quả, quốc khố sớm đã trống rỗng, Mật Sú viện lại vẫn đang chiêu binh mãi mã (tài dĩ quỹ, nhi mật sứ viện ích binh bất dĩ); nhân dân sớm đã nghèo khó, bộ tài chính vẫn đang vơ vét của cải (dân dĩ khốn, nhi tam ti thủ tài bất dĩ). Trung Thư tỉnh biết rõ tình hình của người dân, nhưng lại không thể ngăn cản Mật Sú viện trưng binh và bộ tài chính vơ vét. Đương nhiên không có cách nào. Bởi vì chế độ này, vốn dĩ chính là vì tước giảm quyền tể tướng tăng cường hoàng quyền, hoàng đế nào chịu sửa chứ?

Trên thực tế, sự tăng trưởng thu nhập tài chính quốc gia, bản thân nó đã có vấn đề. Từ Hoàng Hựu đến Hi Ninh, chẳng qua chỉ là cảnh quang hai mươi năm, thu nhập tài chính liền tăng trưởng hơn mười hai phần trăm. Trong điều kiện lúc đó, kinh tế tăng trưởng đâu có tốc độ như vậy? Hiển nhiên là do làm nặng thêm gánh nặng cho nhân dân mà gây nên. Tốc độ tăng trưởng chi tiêu lại càng thành vấn đề lớn hơn, vậy mà đạt tới hơn ba mươi tám phần trăm! Thu không đủ chi như vậy, vương triều đâu còn có thể chống đỡ nổi?

Huống chi Thần Tông lại là một người có chí hướng phi thường. Ông từ nhỏ đã đau lòng vì sự nhún nhường khuất nhục đối với nước Liêu và Tây Hạ, lo lắng cho sự eo hẹp tài chính của quốc gia và sự tiêu điều suy nhược của triều đình, chỉ hận không thể trong một đêm liền khiến vương triều của mình chấn hưng cường đại lên. Ông nhiều lần nói với các vị đại thần "Thiên hạ tệ sự chí đa, bất khả bất cách", lại nói "Quốc chi yếu giả, lý tài vi tiên, nhân tài vi bản". Vấn đề là, đi đâu để tìm người vừa dám cải cách lại vừa giỏi quản lý tài chính đây?

Ông đã nghĩ đến Vương An Thạch.