Nghĩ lại lúc này, hai chữ "lậu quy" quả thực là hay đến mức không thể tả. Một mặt, nó là "lậu" (hủ bại), mặt khác, nó lại là "quy" (thường quy). Trên thực tế, ít nhất là trong hai triều đại Minh Thanh, lậu quy đã trở thành một loại "hủ bại mang tính thường quy" trong quan trường. Ngay cả một số quan chức tương đối chính trực, vẫn còn lương tâm, dù trong thâm tâm rất không đồng tình, cũng đành phải làm theo cách này. Có thể không lạm thu ngoài "hạo tiện", hay không tung chiêu mới ngoài "quy lễ", thì đã là "thương dân như con", "thấu hiểu cấp dưới", chứ hỏa hao, mễ hao cùng các loại quy lễ thì vẫn cứ phải thu. Do đó, chúng ta rất muốn biết, rốt cuộc đây là vì sao?

Có người nói, đây là bị bức bách mà ra.

Lời này không phải là không có lý. Chúng ta đều biết, lậu quy quan trường thịnh hành nhất là vào đời Minh Thanh, mà hai triều đại Minh Thanh lại là thời kỳ bổng lộc quan chức thấp nhất. Lương tháng của huyện lệnh, theo cách tính của Ngô Tư trong "Tiềm quy tắc", chỉ tương đương 1130 Nhân dân tệ. Chúng ta phải làm rõ rằng, bổng lộc của họ và tiền lương hiện nay của chúng ta hoàn toàn không phải là một khái niệm. Bổng lộc của quan lại thời Minh Thanh là để dùng trả lương cho người khác. Ví dụ như tổng đốc, tuần phủ, không có các bộ phận chức năng cấp dưới, phải dựa vào việc tự bỏ tiền thuê "mạc hữu" đến giúp đỡ. Việc này phải tự móc hầu bao, triều đình không hề quan tâm. Châu huyện tuy có chính phủ, có liêu thuộc, có lại viên, nhưng những thứ đó không ăn thua, vẫn phải dựa vào việc tự mời "sư gia", hơn nữa ít nhất phải mời hai người. Sư gia và quan châu quan huyện là quan hệ thuê mướn. Sư gia gọi quan châu huyện là "đông gia", quan châu huyện gọi sư gia là "tiên sinh". Họ không phải là cấp trên cấp dưới, sư gia cũng không phải là quan chức do triều đình bổ nhiệm hay nhân viên làm thuê cho chính phủ. Tiền lương của họ đương nhiên phải do châu huyện tự bỏ ra. Ngoài hai sư gia quan trọng nhất là hình danh và tiền lương ra, châu huyện còn phải thuê một số thư ký riêng khác, ví dụ như "thư khải" (phụ trách viết thư từ và thảo công văn), "nồng hiệu" (phụ trách quản lý công văn), "trướng phòng" v.v.. Tiền lương của họ đương nhiên cũng phải do châu huyện tự chi trả. Đây là một khoản chi tiêu khá lớn, chưa kể còn phảingười nuôi cha mẹ, nuôi vợ con, giúp đỡ họ hàng thân thích, sắm sửa cơ nghiệp, bạn thử nói xem ngàn mấy đồng bạc thì làm sao mà đủ?

Ngoài ra, quan chức triều cọc, điều tra, nhậm chức, triều đình không hề chi tiền lộ phí, phải tự mình nghĩ cách. Hồi đó thực hiện chế độ tị hiểm, quan đầu triều không được nhậm chức tại quê nhà, thường đi là xa tới ngàn dặm. Việc này không thể không dựa vào sự tiếp đãi của quan lại địa phương dọc đường. Không tiếp đãi cũng không được, bởi vì ai nấy đều gặp vấn đề này. Hôm nay bạn không tiếp đãi người ta, ngày mai người ta sẽ không tiếp đãi bạn. Đương nhiên, việc tiếp đãi cũng là đối đẳng. Đốc phủ đến thì đốc phủ tiếp đãi, châu huyện đến thì châu huyện tiếp đãi. Nhưng dù là ai đến, hễ cứ qua biên giới là châu huyện đều phải tiếp đãi. Bởi vì chức quan của họ nhỏ nhất, gặp ai cũng phải gọi là thủ trưởng. Đây cũng là một gánh nặng không hề nhẹ. Theo ghi chép trong "Đạo Hàm hoạn hải kiến văn lục" của Trương Tập Hinh, năm Đạo Quang thứ 22, nguyên Mãn Tông đốc Mân Chiết Nhan Bá Đào đã bị cách chức đang trên đường về Quảng Đông ghé qua Chương Châu, huyện lệnh Chương Châu là huyện lệnh họ Tưởng đã tiêu tốn một vạn lạng bạc tiền tiếp đãi, cuối cùng đành phải khai gian số lượng binh dũng, lĩnh lương hướng để bù đắp thâm hụt. Quan lại địa phương thời Minh Thanh, đâu có dễ làm như vậy.

Huống chi còn có đủ loại giao thiệp, lậu quy, ví dụ như lễ nước "tam tiết lưỡng thọ", tiền than mùa đông, tiền băng mùa hè, "môn kính" biếu người giữ cửa của quan lớn để thông báo hộ, "căn kính" gửi kẻ tùy tùng của thủ trưởng, "biệt kính" tạ ơn quan kinh thành, dặn dò thân bằng cố hữu trước khi nhậm chức v.v.. Ví dụ như khi Trương Tập Hinh thuyên chuyển từ tri phủ Sóc Bình sang làm Thiểm Tây đốc lương đạo (quan chức địa phương phụ trách lương thực quân đội khu vực Tây Bắc), riêng tiền "biệt kính" ở Bắc Kinh đã mất tới 17.000 lạng, ít nhất là gấp 100 lần tiền lương một năm của ông (lúc bấy giờ tiền lương một năm của một vị tổng đốc chỉ có 180 lạng). Thu chi cách biệt lớn như vậy, nếu không vơ vét bóc lột bách tính, thì chỉ có nước tự sát.

Vậy, không gửi cái kính này cái kính nọ có được không? Không được. Trước hết là quan kinh thành không đồng ý. Quan lại kinh thành thời Minh Thanh rất nghèo. Những kẻ chức vị thấp quyền lực nhỏ, xấp xỉ cũng chỉ dựa vào cháo kê bánh ngô mà sống qua ngày. Tiền lương của các quan lớn cũng chẳng nhiều, nhưng chi tiêu lại rất lớn. Ví dụ như muốn mua nhà, nuôi gia nhân, sắm nghi vệ, mời khách ăn uống, tặng quà mừng thọ cho Hoàng đế và Thái hậu v.v., mà tiền lương một năm của một vị Lục bộ Thượng thư chính tam phẩm thời Minh chỉ có 152 lạng bạc thuần, đại thần nhất phẩm thời Thanh cũng chỉ có 180 lạng, bạn thử nói xem đủ để làm gì? Cho nên đành phải trông cậy hoàn toàn vào cái kính này cái kính nọ của quan địa phương. Đương nhiên bạn cứng cổ không biếu cũng được. Chỉ là đến khi khảo hạch, vấn đề của bạn chắc chắn sẽ không ít. Lúc đến bộ viện sự sự, tất cả văn thư chắc chắn đều không qua nổi cửa ải. Lúc người khác tố cáo bạn, đương nhiên không có ai nói giúp cho bạn, tài liệu vạch trần ngược lại sẽ nhanh chóng được đưa đến ngự tiền. Kết quả cuối cùng là gì, chính bạn cũng rõ. Cho nên, ngoại trừ cái vị Hải Thụy đến hoàng đế còn dám mắng kia ra, chẳng có vị quan địa phương nào là không biếu cái này cái nọ cho quan kinh thành cả. Ví dụ như danh tướng kháng Oa Thích Kế Quang, nghe nói từng mua mỹ nữ tặng cho Tể tướng đương triều (thủ phụ) Trương Cư Chính. Việc này tuy tra không có chứng cớ xác thực, nhưng việc ông từng biếu trọng lễ thì có án tích rành rành.

Tổng đốc, tuần phủ muốn tặng quà cho quan kinh thành, bọn họ đương nhiên cũng phải tiếp thu sự hiếu kính của cấp dưới, bằng không thì tiền lấy từ đâu ra? Huống chi chi tiêu của bọn họ cũng lớn. Chỉ riêng việc vào kinh triều cọc một lần, bạc đã phải tiêu như nước chảy. Những tiền này triều đình không hề quản, cũng không có con đường phát tài nào khác (ví dụ như kinh doanh xí nghiệp gì đó), đúng như câu "không từ trời rơi xuống, không do đất sinh ra", không tiếp thu sự hiếu kính của cấp dưới, thì còn có thể lấy từ đâu? Quan kinh thành ăn đốc phủ, đốc phủ ăn châu huyện, châu huyện không có cấp dưới, thì đành phải ăn bách tính. Đợi đến khi trên người bách tính không còn thịt để cho họ ăn nữa, thì toàn bộ đế quốc cũng sẽ sụp đổ.

Vậy, tại sao lại cứ khiến cho các quan chức ai nấy đều giống như ác lang vậy?

Bổng lộc thấp tự nhiên có đạo lý của bổng lộc thấp, đạo lý này chính là cái gọi là "nguyên tắc đạo đức". Trong xã hội cổ đại Trung Quốc, đạo đức là thứ tối cao vô thượng. Nó không những là "cốt bản lập quốc", mà còn là "phương châm trị quốc". Nghĩa là, chính quyền nhà nước vừa dựa vào nguyên tắc đạo đức để thiết lập, mệnh lệnh nhà nước cũng dựa vào nguyên tắc đạo đức để chấp hành. Như vậy, với tư cách là người ban bố và chấp hành mệnh lệnh nhà nước, quan lại các cấp trên lý thuyết đáng ra phải là tấm gương đạo đức. Bọn họ nên đi đầu trong việc cần kiệm tiết kiệm, liêm khiết công chính, đương nhiên cũng không thể nhận bổng lộc quá cao, để tránh chơi bời lêu lổng làm mất chí hướng, lãng phí xa hoa. Ngược lại, nếu bọn họ có thể khắc kỷ cần kiệm, thắt lưng buộc bụng, để chia sẻ lo âu thay vua cha, làm khuôn phép cho tiểu dân, thì có thể bảo vệ đất nước giàu mạnh, thiên hạ thái bình.

Huống chi, bổng lộc của các quan chức tuy thấp, nhưng bù lại về mặt tinh thần thì lại có sự đền bù. Chúng ta đều biết, ở Trung Quốc, làm quan là một việc rất vẻ vang. Có câu nói, vạn ban đều hạ phẩm, duy có đọc sách là cao. Tại sao duy có đọc sách là cao? Chính vì chỉ có đọc sách, mới có thể làm quan. Cho nên "duy có đọc sách là cao", thực ra vẫn là "duy có làm quan là cao". Làm quan đã cao hơn người ta một bậc, vậy thì tiền lương thấp một chút thì có xá gì. Bạn chê thấp, vậy thì bạn đừng làm, có khối người sẵn sàng làm.

Có cái "đạo lý lớn" (trị quốc bằng đức) và cái "đạo lý nhỏ" (bù đắp tinh thần) nói trên, triều đình liền cảm thấy mình có thể đường đường chính chính mà chỉ phát cho quan chức bổng lộc cực kỳ thấp, thậm chí còn kéo dài nợ đọng bớt xén. Chúng ta phần lớn chỉ biết bây giờ có một số nơi còn nợ lương công nhân, lương giáo viên, lương cán bộ hương trấn, khoảng chừng chẳng ai ngờ rằng chuyện này thời cổ đại cũng có, mà đối tượng bị nợ đọng bớt xén, không chỉ là quan lại địa phương và lại dịch cấp thấp, mà còn bao gồm cả các đại thần trong triều. Bổng lộc của quan lại thời cổ đại, thường là phát lương bằng hiện vật. Mang về nhà không phải toàn là bạc, còn có gạo, vải vóc, thậm chí cả hồ tiêu. Bạn nói xem hồ tiêu này làm sao dùng làm tiền? Hơn nữa, bất kể phát cho bạn là thứ gì, thảy đều phải quy đổi thành gạo. Còn đổi thế nào, tự nhiên là do triều đình quyết định. Ví dụ như vào đời Minh thời Thành Hóa, Hộ bộ từng đem một tấm vải thô ngoài chợ chỉ đáng ba bốn đồng tiền bạc, quy đổi thành 30 thạch gạo trị giá 20 lạng bạc. Chỉ riêng khoản này thôi, triều đình đã bớt xén tiền lương của quan chức gần trăm lần. Đây là triều đình gì chứ? Hệt như bọn cướp!

Triều đình làm cướp, quan chức đành phải làm giặc phỉ. Đương nhiên, cũng không phải tất cả quan chức đều có thể làm giặc phỉ, người có thể làm chỉ có quan châu quan huyện. Châu huyện tuy có thể mưu mô cướp đoạt từ tay bách tính một cách tinh vi, nhưng cái tên giặc phỉ này của hắn là phải "treo biển lên làm việc", "giấy phép kinh doanh" của hắn còn phải ở cấp trên phê chuẩn. Kết quả, các cấp thượng ti của quan châu huyện, liền biến thành đại ca xã hội đen thu tiền bảo kê ăn hoa hồng. Châu huyện chặn đường cướp bóc, đốc phủ ngồi một chỗ chia chác tang vật, quan kinh thành tống tiền hống hách, toàn bộ quan trường biến thành một ổ giặc phỉ, đây không phải là ép lương làm giặc thì là gì?

Đương nhiên, cũng không phải tất cả quan lại địa phương vừa nhậm chức là đã làm giặc phỉ. Nói chung, quan mới xuất thân khoa cử, lúc bắt đầu vẫn tương đối liêm khiết. Bọn họ không hề muốn làm giặc phỉ, bởi vì việc này không phù hợp với lý tưởng nhân sinh của họ. Những người này, đọc nhiều kinh điển Nho gia và sách sử, hiểu được đạo lý "nước có thể nâng thuyền, cũng có thể lật thuyền", trong đầu toàn là lý tưởng trung quân ái dân, làm giàu đất nước cường binh, bình thiên hạ trị thái bình. Thế nhưng, khi bọn họ có thêm một chút cái gọi là "tôi luyện quan trường" rồi, thì những lý tưởng đó liền biến mất. Bởi vì lý tưởng không thể dùng làm cơm ăn, mà triều đình lại không cung cấp đủ lương thảo để họ dong ruỗi vì lý tưởng. Những lời giáo huấn đạo đức không thể giải quyết bất kỳ vấn đề thực tế nào đó đành phải gác xó, thay vào đó là sự hủ bại phi điển hình có thể giúp họ xuôi chèo mát mái trong quan trường. Người khá hơn một chút, có lẽ chẳng qua chỉ là không còn kinh ngạc trước những "hạo tiện", "lậu quy" này nữa, thậm chí còn thấy tâm an lý đắc; người kém hơn một chút, thì rất có khả năng biến thành đạo tặc hung ác tàn độc và kẻ trộm tham lam vô độ.

Đạo lý cũng rất đơn giản: Vũ khí của sự phê phán không thể thay thế sự phê phán của vũ khí. Khi bạn cầm một chút xíu tiền lương bị nợ đọng bị bớt xén đáng thương đó, đến vợ con còn nuôi không nổi, thì có mấy ai sẵn sàng giống như Hải Thụy, sống qua ngày bằng cách ăn củ cải rau cải tự mình trồng trong nha môn chứ? Huống chi muốn cải thiện cuộc sống một chút cũng không hề khó khăn. Bạn chỉ cần lúc thu thuế thu lương thu nhiều hơn một chút xíu là được, thậm chí bạn chỉ cần nhắm một mắt mở một mắt đối với việc cấp dưới của bạn thu nhiều thuế lương hơn là được. Cả thảy không cần bạn phải tự tay làm, tất cả đều sẽ có người giúp bạn lo liệu đâu vào đấy, hơn nữa bạn còn không phải lo lắng bị quở trách và xử phạt, bởi vì ai nấy đều làm như vậy. Thế thì, mấy ai có thể chống lại sự cám dỗ như vậy chứ?

Bảo sao Chu Nguyên Chương lại phải cảm thán sự sa đọa của quan chức nhiều đến thế. Ông nói "Trẫm từ khi lên ngôi đến nay, phỏng theo người xưa bổ nhiệm quan chức, bố trí khắp Hoa Cầu", ai ngờ "lúc cất nhắc sử dụng, đều tỏ ra trung trinh; khi bổ nhiệm đã lâu, đều thành gian tham", "cho nên quan liêu trong ngoài, giữ trọn bổn phận thật khó khăn. Người có thể giữ trọn vẹn sự tốt đẹp đến cùng thì ít, kẻ bị giết hại thân gia thì nhiều". Cuốn sách "Tiềm quy tắc" của Ngô Tư, gọi hiện tượng này là "quy luật sa đọa của quan mới". Quan mới vốn trong trắng thanh bạch, quan thanh liêm từng người một sa đọa thành quan tham, quan tham nửa vời, tự nhiên có nguyên nhân phức tạp. Nhưng chế độ lương thấp của Chu hoàng đế, lại không thể không nói là một trong những nguyên nhân.

Trên thực tế, bất luận chế độ lương thấp có đạo lý hay không, hoặc có bao nhiêu đạo lý, nó trong quá trình thực thi trên thực tế đều không có tính khả thi, mà một chế độ không có tính khả thi thì về mặt chính trị chắc chắn sẽ thất bại. Tại sao lại không có tính khả thi? Bởi vì nó thiếu đi một hệ thống nâng đỡ. Đương nhiên, trong mắt Chu Nguyên Chương và những người như họ, hệ thống nâng đỡ này là có, đây chính là đạo đức và giáo dục đạo đức. Tuy nhiên, đạo đức tuy cần thiết, cũng có ích, chứ không phải vạn năng. Kho lẫm đủ đầy rồi sau đó mới biết vinh nhục, nghèo đói mới là cội nguồn của mọi tội ác. Bạn không thể trông chờ quan chức nhịn đói làm việc cho đế quốc. Phải, bất luận là cổ đại hay nước ngoài, đều có những người an phận với mức lương thấp, thậm chí còn bù tiền để làm quan. Chỉ là chúng ta phải làm rõ, những người này thường không thiếu ăn thiếu mặc. Bọn họ hoặc có tiền thuê ruộng, hoặc có cơ nghiệp, hoặc có di sản. Bọn họ ra làm quan, hoặc là để thực hiện lý tưởng chính trị, hoặc là để thực hiện giá trị nhân sinh, tóm lại không phải vì mưu sinh.

Tình huống của chúng ta thì lại khác hẳn. Đa số quan chức, là phải dựa vào việc này để ăn cơm. Nhất là những kẻ nghèo khó xuất thân từ nông thôn, họ treo đầu lương dùi đục, bắt đom đóm câu tuyết, dùi mài kinh sử, không chỉ là để "một bước thành danh thiên hạ biết", mà còn là để có thể cải thiện cuộc sống. Ít nhất, lúc họ bảng vàng đề tên, vinh quy bái tướng, đối với những người cha người mẹ, thân bằng cố hữu từng chịu đựng ngàn cay đắng vất vả để ủng hộ họ, rốt cuộc cũng phải có sự báo đáp chứ? Những món nợ đắp đổi lúc tần tảo nghèo khó rốt cuộc cũng phải trả sạch chứ? Thể diện tối thiểu mà một vị quan chức nên có, rốt cuộc cũng phải duy trì chứ? Thế nhưng thứ mà triều đình phát cho, chỉ là muối bỏ biển. Vậy được rồi, bổng lộc của triều đình đã không thể trông cậy, thứ có thể trông cậy, chỉ có quyền lực trong tay. Mà quyền lực, chúng ta đều biết, thứ đó có thể đổi ra tiền.