Người đứng đầu phản đối biến pháp chính là Tư Mã Quang.

Tư Mã Quang cũng không phải là nhân vật tầm thường. Văn chương và đạo đức của ông đều đủ sức sánh ngang với Vương An Thạch. Vương An Thạch sống giản dị, Tư Mã Quang cũng không thích xa hoa (tiệc Văn Hỷ một mình ông không cài hoa); Vương An Thạch tài cao tám đấu, Tư Mã Quang học rộng năm xe (tác phẩm có "Tư trị thông giám"); Vương An Thạch trung lòng son sắt, Tư Mã Quang lo cho nước cho dân; Vương An Thạch dũng cảm gánh vác việc công, Tư Mã Quang dám nói thẳng; Vương An Thạch từng dâng biểu vạn chữ, Tư Mã Quang cũng từng dâng "Ba bản tấu" (một bàn về đức của vua, hai bàn về cách dùng tôi, ba bàn về chọn quân). Có thể thấy Tư Mã Quang cũng giống như Vương An Thạch, vẫn luôn quan tâm và suy ngẫm về vận mệnh cũng như tương lai của đất nước.

Còn một điểm rất giống nhau nữa, đó là họ đều không phải là những nhà lý thuyết suông, cũng chẳng phải kẻ mọt sách. Khi xử lý các sự vụ chính trị cụ thể, họ đều có thể đưa ra các biện pháp mang tính khả thi. Vào thời Tôn Nhân Tông hiệu Bảo Nguyên, Tư mã phó sứ Bàng Tịch ra làm tri châu Biểu Châu, bổ nhiệm Tư Mã Quang làm thông phán. Lúc bấy giờ, ruộng tốt ở Hà Tây thường bị Tây Hạ ăn mòn, cấu thành mối đe dọa đối với Hà Đông. Tư Mã Quang bèn kiến nghị xây thành lũy ở Lân Châu để phòng thủ, đồng thời chiêu mộ nông dân đến cày cấy những mảnh ruộng tốt này. Như vậy, không những nông dân vô sản có được ruộng đất, mà quốc phòng vùng biên giới cũng được củng cố. Nông dân cày cấy nhiều lên, giá lương cao sẽ hạ xuống, việc này lại có thể bình ổn vật giá ở Hà Đông, đồng thời đỡ phải vận chuyển lương thảo từ nơi xa đến, quả có thể gọi là một mũi tên trúng bốn đích. Một phương án "đồn điền thú biên" như thế này, cũng có thể sánh ngang với một số tân pháp của Vương An Thạch.

Cho nên, Tư Mã Quang và Vương An Thạch, đều là những nhân tài rường cột của quốc gia. Hai người họ đối đầu với nhau, thì quả thực là kỳ phùng địch thủ, tướng tài gặp nhau.

Nhưng đây chỉ là nói về các nhân vật lãnh đạo của cái gọi là phe cũ và phe mới. Nếu nói về "vây cánh" của họ, thì lại không cân xứng chút nào.

Phía Vương An Thạch phần lớn là tiểu nhân, đơn cử như tay chân đắc lực Lã Huệ Khanh của ông chính là ví dụ. Lã Huệ Khanh là người được Vương An Thạch dốc sức bồi dưỡng cất nhắc, ngay khi biến pháp bắt đầu đã đảm nhận công việc thực tế tại "Chế trí tam ti điều lệ ti", là "thường ủy" thậm chí là "thường vụ phó chủ nhiệm" của "ủy ban cải cách thể chế nhà nước" này, về sau lại cùng với một nhân vật quan trọng khác của phe mới là Hàn Giáng trở thành "hai vị hộ pháp" của Vương An Thạch, người thời đó gọi Hàn Giáng là "sa môn truyền pháp" của tân pháp, gọi Lã Huệ Khanh là "thiện thần hộ pháp" của tân pháp.

Thế nhưng chính Lã Huệ Khanh này, vì để bản thân có thể thâu tóm đại quyền, lại ném đá giấu tay vào lúc Vương An Thạch gặp rắc rối, vu oan rằng Vương An Thạch tham gia mưu phản. Tiếc rằng tội danh này thực sự quá hoang đường, cho nên sau khi Vương An Thạch bãi tướng lại được khôi phục chức tể tướng. Lã Huệ Khanh vẫn chứng nào tật nấy, lại tung ra một số thư từ riêng mà Vương An Thạch viết cho mình. Lúc viết những bức thư này, Vương An Thạch vì tín nhiệm Lã Huệ Khanh, nên đã viết những dòng chữ "đừng để hoàng thượng biết" (vô sử thượng tri). Đây là hành vi có hiềm nghi khi quân. Vương An Thạch biết mình không thể ở lại kinh thành được nữa, bèn từ chức quan, và từ đó giã từ chính đàn.

Lã Huệ Khanh này, há chẳng phải là kẻ tiểu nhân hay sao?

Ngược lại, phe bảo thủ lại là nơi nhân tài tụ hội. Tư Mã Quang, Âu Dương Tu, Tô Đông Pô, người nào cũng là nhân vật hạng nặng. Những người còn lại như Văn Ngạn Bác, Hàn Kỳ, Phạm Thuần Nhân, đều là những lựa chọn xuất sắc nhất trong một thời đại. Quan trọng hơn hết, vốn dĩ bọn họ cũng đều là những người phái cải cách. Đơn cử như xu mật sứ Văn Ngạn Bác, từng cùng vị ân sư của Tư Mã Quang là Bàng Tịch liều chết tiến hành cải cách chế độ quân sự; Hàn Kỳ thì cùng với cha của Phạm Thuần Nhân là Phạm Trọng Yêm, thực hiện "Tân chính" vào thời Tôn Nhân Tông niên hiệu Khánh Lợi. Hơn nữa, xét theo một ý nghĩa nào đó, tân chính của Phạm Trọng Yêm chính là khúc dạo đầu cho biến pháp của Vương An Thạch.

Trên thực tế, đúng như Trần Lượng thời Nam Tống đã nói, những danh sĩ vào thời kỳ đó "thường lo sợ pháp luật không thay đổi", chẳng có ai là người bảo thủ cả. Chỉ là, một khi Vương An Thạch lên nắm chính quyền, bọn họ liền không thể làm phái cải cách được nữa, đành phải đi làm phái bảo thủ.

Vậy thì, vốn dĩ cùng là phái cải cách và đều muốn canh tân chính trị, sự bất đồng giữa hai phe mới và cũ rốt cuộc nằm ở đâu?

Nằm ở động cơ và hiệu quả.

Vương An Thạch là một người theo chủ nghĩa động cơ là trên hết. Trong mắt ông, chỉ cần có một động cơ tốt, và kiên trì không ngừng nghỉ, thì nhất định sẽ đạt được một hiệu quả tốt. Do đó, đối diện với những lời chất vấn hết lần này đến lần khác của các đại thần trong triều, Vương An Thạch cắn chặt răng không buông lời nhượng bộ: "Thiên biến bất túc úy, nhân ngôn bất túc tuất, tổ tông chi pháp bất khả thủ" (Biến đổi của trời không đủ sợ, lời bàn của người không đủ bận lòng, pháp luật của tổ tông không thể giữ khư khư). Đây chính là "chủ nghĩa ba không" nổi tiếng của ông.

Quả thực, biến pháp của Vương An Thạch mang đặc trưng độc đoán chuyên quyền không màng hậu quả. Năm Hy Ninh thứ tư (năm 1071), tri phủ Khai Phong là Hàn Vi báo cáo rằng, người dân trong vùng vì để trốn tránh phép bảo giáp, thậm chí đã có người "cắt ngón tay chặt cổ tay". Tôn Thần Tông hỏi Vương An Thạch, Vương An Thạch tỏ vẻ khinh miệt đáp rằng: Chuyện này không đáng tin. Cho dù đáng tin đi nữa, thì cũng có gì to tát đâu! Bọn sĩ đại phu còn chưa thể hiểu được tân pháp, huống chi là bách tính trăm họ!

Câu nói này đến cả Thần Tông nghe xong cũng thấy quá đáng, bèn uyển chuyển nói: "Lời dân chúng đồng lòng mà nghe theo thì sẽ thắng, cũng không thể không sợ hãi." Nhưng Vương An Thạch rõ ràng không cho là vậy. Trong mắt ông, ngay cả ý kiến của tầng lớp sĩ đại phu cũng có thể phớt lờ, chứ đừng nói đến những thứ như ý dân lòng dân! Cho dù lợi ích của người dân có bị tổn thất đôi chút, thì đó cũng chỉ là cái giá phải trả của cải cách. Những cái giá này là bắt buộc phải trả, thế nên cũng có thể xem nhẹ không cần đếm xỉa.

Sự kiên quyết độc đoán của Vương An Thạch đã khiến ông rơi vào cảnh người cô thế cô, bạn bè quay lưng. Các đại thần trong triều lúc bấy giờ, có người vốn dĩ là chỗ dựa của ông như Hàn Vi, Lã Công Trứ; có người vốn dĩ là người nâng đỡ giới thiệu ông như Văn Ngạn Bác, Âu Dương Tu; có người vốn dĩ là cấp trên của ông như Phú Bật, Hàn Kỳ; có người vốn dĩ là bạn bè của ông như Phạm Trấn, Tư Mã Quang. Thế nhưng chỉ vì không đồng tình với một số việc làm của ông, liền vấp phải sự bài xích dốc sức không ngừng.

Tư Mã Quang vì tình nghĩa bạn bè, đã ba lần viết thư khuyên can, hy vọng ông có thể lắng nghe những ý kiến khác biệt, nhưng Vương An Thạch lại thấy câu nào là phản bác câu đó. Đã u mê chấp nhất đến mức ấy, Tư Mã Quang đành phải đường ai nấy đi với ông.

Như đã nói ở phần trước, Tư Mã Quang và những người khác vốn dĩ cũng là phái cải cách, chỉ là so với Vương An Thạch, họ coi trọng hiệu quả hơn mà thôi. Trên thực tế, phe bảo thủ thời Bắc Tông hoàn toàn không thể đánh đồng với đám Từ Đồng, Cương Nghị thời Vãn Thanh được. Nhóm sau là sự hủ bại ngu muội thực sự, còn nhóm trước lại là những người minh bạch.

Chính vì là những người minh bạch, nên họ không thể chỉ vì cái sướng nhất thời mà không màng đến hiệu quả thực tế. Có thể khẳng định rằng, đối với những căn bệnh trầm kha của đế quốc và triều đình, Tư Mã Quang nhìn thấu triệt và rõ ràng hơn Vương An Thạch rất nhiều. Đây chính là lý do vì sao ông chủ trương cải cách theo lối tiệm tiến.

Đừng cho rằng cứ biến pháp là tốt. Có biến pháp tốt, có biến pháp xấu. Loại trước thúc đẩy đất nước phú cường dân thịnh, loại sau dẫn đến nước mất nhà tan. Mà một cuộc cải cách rốt cuộc là tốt hay xấu, thì không thể chỉ nhìn vào động cơ, mà phải nhìn vào hiệu quả.

Hiệu quả từ biến pháp của Vương An Thạch thực sự không lấy gì làm tốt đẹp, thậm chí còn đi ngược lại với dụng ý ban đầu của ông. Ý định ban đầu của tân pháp là dân giàu nước mạnh, kết quả lại là tiếng oán thán dậy đất, thậm chí còn xảy ra việc hơn một nghìn nông dân huyện Đông Minh tập thể kéo về kinh thành khiếu kiện, làm loạn trước dinh thự của Vương An Thạch.

Đến cả Trịnh Hiệp - một vị quan nhỏ coi giữ cửa thành được Vương An Thạch cất nhắc trọng dụng - cũng vào tháng Tư năm Hy Ninh thứ bảy (năm 1074) đã vẽ một bức tranh "Lưu dân đồ" tiến dâng lên thiên tử ngự lãm. Trịnh Hiệp đồng thời còn đính kèm một đạo tấu sớ, nói rằng vi thần ở trên cửa thành, ngày nào cũng nhìn thấy những người dân bình thường vì khổ sở vì biến pháp mà dìu dắt nhau chen chúc nghẽn đường, bán vợ đợ con, chặt cây dâu dỡ mái nhà, chết thảm đầu đường, quả thực là không thể nhẫn nhịn thêm được nữa. Do đó khẩn cầu hoàng thượng bãi bỏ đạo luật hại dân này, "kéo dài sinh mạng đang lúc ngàn cân treo sợi tóc của vạn họ". Hơn nữa Trịnh Hiệp còn thề thốt nguyền rủa, nói rằng nếu sau khi bãi bỏ tân pháp mà trong vòng mười ngày trời không đổ mưa, xin hãy chém đầu vi thần ngoài cửa Tuyên Đức, để trị tội khi quân.

Sự kiện này khiến Thần Tông vô cùng chấn động. Nghe nói sau khi xem tranh, lòng ông đau như cắt, trằn trọc suốt đêm không ngủ, hai vị thái hậu (Thái hoàng thái hậu và Hoàng thái hậu) thậm chí còn rơi lệ đầm đìa mà thốt lên rằng "An Thạch làm loạn thiên hạ".

Điều này không thể không làm nhà vua dao động. Dẫu sao thì, thiên hạ hạn hán đã trọn mười tháng trời, chẳng lẽ thực sự là do tân pháp gây ra thiên nộ nhân oán hay sao? Thế nên hạ chiếu tạm đình chỉ tám điều tân pháp gồm thanh miêu, miễn dịch, phương điền, bảo giáp. Ba ngày sau khi chiếu lệnh ban hành, trời đổ mưa lớn, nạn hạn hán được giải tỏa lập tức.

Việc này tất nhiên mang màu sắc quá đỗi kịch tính, thế nên chỉ có thể xem là lời kể của nhà tiểu thuyết, nghe cho vui là được. Nhưng việc tân pháp của Vương An Thạch không được lòng người là một sự thật, và cuối cùng mang theo tiếng ác nhiễu dân cùng vơ vét của cải đi đến thất bại thảm hại cũng là một điều tất yếu. Nhưng kết cục này, ngẫm lại thì lại quá bi kịch, không những Tôn Thần Tông và Vương An Thạch không tài nào thông suốt, mà ngay cả chúng ta cũng chẳng thể hiểu nổi.

Vậy thì, tại sao sự việc lại thành ra thế này? Chẳng lẽ tân pháp của ông thực sự có vấn đề hay sao?

Không phải như vậy.