Chúng ta đều biết, Tần Hán là thời kỳ chuyển đổi quan trọng khi chế độ nhà nước Trung Quốc xảy ra những biến đổi to lớn. Tần Thủy Hoàng thôn tính sáu nước chính là một cuộc cách mạng sâu sắc. Bởi vì nó lật đổ hoàn toàn chế độ cũ, thiết lập nên một chế độ mới. Chế độ cũ này chính là "bang quốc chế", trong lịch sử gọi là "phong kiến chế", tức là chia đất thiên hạ cho các chư hầu, thiết lập các "bang quốc" tự trị. Chế độ mới này chính là "đế quốc chế", trong lịch sử gọi là "quận huyện chế", tức là biến "nhiều nước" ban đầu thành "một nước", biến các "bang quốc" vốn tự trị thành "quận huyện" do trung ương thống nhất quản lý. Đây cũng là chế độ được thực hiện xuyên suốt từ sau đời Tần Hán cho đến trước Cách mạng Tân Hợi. Tuy nhiên, vào lúc mới bắt đầu, không phải tất cả mọi người đều tán thành "quận huyện chế", rất nhiều người chủ trương tiếp tục thực hiện "phong kiến chế", còn quy nguyên nhân nhà Tần "hai đời mà mất" là vì không "phong kiến" (chia đất phong cho chư hầu).

Vì hoàn cảnh đưa đẩy, Lưu Bang trong thời kỳ đầu kiến quốc đành phải thực hiện phương châm "một triều đại, hai chế độ": Vùng kinh kỳ thì thực hiện "quận huyện chế", do chính quyền trung ương thống nhất lãnh đạo; vùng ngoại vi thì thực hiện "phong kiến chế", phong ra rất nhiều vương quốc, do vua của các vương quốc tự cai quản. Ý định lúc bấy giờ là muốn để họ đóng vai trò làm lá chắn cho chính quyền trung ương, chính là "phiên". Phiên, có nghĩa là hàng rào (phiên liêm). Thế nên những quốc gia này được gọi là "phiên quốc", vua của những quốc gia này được gọi là "phiên vương", bọn họ đi đến đất phong của mình thì gọi là "chi quốc" hoặc "quy phiên". Một thứ chế độ cùng tồn tại giữa quận huyện và phong kiến như thế, được gọi là "quận quốc chế".

Thế nhưng, khi Lưu Bang thực hiện "một triều hai chế", ông cũng chừa lại một đường lui, đó là chỉ cho phép người cùng họ được phong vương, không cho phép người khác họ phong vương. Vì thế, ông còn giết một con ngựa bạch để làm lễ minh thệ, gọi là "bạch mã chi minh". Sau đó, Lữ Hậu phá vỡ quy củ này, phong người họ Lữ làm vương, liền bị xem là "loạn chính", cuối cùng bị dẹp bằng vũ lực. Công thần dẹp yên các con cháu họ Lữ chính là cha của tướng quân Chu Á Phu — người sau này dẹp yên loạn bảy nước, tức Thái úy Chu Bột.

Kỳ thực phong vương cho người cùng họ cũng chưa chắc đã đáng tin. Đơn cử như Ngô vương Lưu Tỵ — kẻ cầm đầu làm phản lần này, chính là kẻ không đáng tin. Lưu Tỵ là con trai của Lưu Trọng — anh trai Lưu Bang. Người xưa xếp thứ tự anh em gọi là "bá trọng thúc quý". Lưu Bang xuất thân bình dân, trong nhà không có học thức gì, bèn dùng mấy chữ "bá trọng thúc quý" này để đặt tên. Lưu Bang tên là Lưu Quý, thực chất chính là "Lưu út". Còn người anh Lưu Trọng của ông kỳ thực chính là "Lưu hai". Lưu hai là kẻ vô tích sự, nhưng con trai ông ta là Lưu Tỵ lại rất có năng lực, lập cho Lưu Bang công lao hãn mã. Lúc ấy Lưu Bang đang lo lắng vùng Ngô Việt không có một vương hầu đắc lực nào để trấn thủ, bèn phong Lưu Tỵ làm Ngô vương. Thế nhưng Lưu Bang ngay lập tức đã hối hận, bởi vì ông cảm thấy tướng mạo của Lưu Tỵ dường như có "tướng làm phản". Nhưng quân vương đã nói ra thì không thể rút lại, nước hắt đi không thu lại được, đã phong mất rồi (đã bái thụ ấn tín), không sửa lại được nữa, đành phải xoa lưng Lưu Tỵ mà nói rằng: Năm mươi năm sau ở vùng đông nam có kẻ làm loạn, chẳng lẽ là ngươi sao? Thiên hạ người cùng họ là một nhà, ngươi ngàn vạn lần đừng có làm phản. Lưu Tỵ lập tức quỳ rạp xuống đất dập đầu như giã tỏi, nói rằng cháu dâu... à nhầm, cháu thần nào dám chứ!

Điều này đương nhiên chỉ có thể nghe như một câu chuyện kể. Lưu Tỵ làm phản không phải vì trên người hắn có "xương phản nghịch", Thác Thố tước phiên cũng không phải vì Lưu Tỵ muốn làm phản. Khi Thác Thố lớn tiếng bàn chuyện tước phiên, Lưu Tỵ còn chưa làm phản đâu! Trên thực tế, tước phiên không nhằm vào một chư hầu nào cụ thể, mà là nhằm vào "quận quốc chế". Chiếu theo chế độ này, các phiên vương có thực quyền. Họ có lãnh thổ, chính phủ, quân đội và nguồn thu tài chính của riêng mình, ra vẻ như những "vương quốc độc lập". Nếu địa bàn rộng lớn, dân số đông đúc, tài nguyên phong phú, thực lực của họ rất có thể sẽ vượt qua chính quyền trung ương, đơn cử như nước Ngô của Lưu Tỵ chính là như vậy. Nước Ngô nằm ở hạ lưu Trường Giang, là một quốc gia trù phú, vùng đất cá gạo. Ngô vương nung quặng thu tiền, nấu nước lấy muối, giàu có nhất một cõi, thế lực đủ sức địch lại cả quốc gia. Cứ đà này lâu ngày, ắt sẽ sinh ra thế lớn không thể chế ngự, trở thành cái họa lớn trong tim của chính quyền trung ương. Thế này thì phải kìm hãm, phải đả kích, phải suy yếu thế lực của chúng. Như vậy buộc phải "tước phiên" — trước tiên cứ cắt giảm lãnh địa của chúng đã rồi tính.

Nhưng việc này có rủi ro. Bởi vì không có phiên vương nào chịu bị "tước" cả. Miếng mồi béo bở đã đến miệng, ngươi cứ thế cướp phăng đi, đến chó mèo còn chẳng muốn nữa là đám hoàng tử hoàng tôn tài đại khí cẩu của các phiên vương? Không ép bọn chúng đến mức chó rứt giậu mới là lạ chứ! Cho nên Hán Cảnh Đế và quần thần đều vô cùng lo lắng, chúng ta tước phiên, liệu bọn họ có làm phản hay không? Thác Thố lại không cho là vậy. Thác Thố nói: "Nay tước chi diệc phản, bất tước chi diệc phản. Tước chi, kỳ phản kịch, họa tiểu; bất tước, phản trì, họa đại." Nghĩa là, tước phiên, bọn chúng làm phản; không tước phiên, bọn chúng rồi cũng sẽ làm phản. Bây giờ tước phiên, bọn chúng lập tức làm phản ngay, nhưng tai họa hãy còn nhỏ. Tạm thời chưa tước phiên, bọn chúng làm phản muộn hơn một chút, nhưng hậu họa lại vô cùng. Bởi vì đến lúc đó cánh dực của chúng đã đủ đầy, có tâm ý làm phản, ngươi biết thu thập thế nào đây? Cho nên phải "ra tay trước để chiếm thế mạnh".

Có thể thấy, tước phiên được xây dựng trên tiền đề phiên quốc ắt sẽ phải làm phản. Vậy thì, Ngô vương và đồng bọn quả thực muốn làm phản ư?

Điều này đương nhiên cũng không phải là hoàn toàn không có cơ sở. Đơn cử như Đặng Công được nhắc đến ở trước, từng nói câu "Ngô vương vi phản sổ thập niên hĩ" (Ngô vương mưu phản đã mấy chục năm nay rồi). Bản thân Ngô vương cũng từng nói ông ta "tiết y thực chi dụng, tích kim tiền, tu binh cách, tụ cốc thực, dạ dĩ kế nhật, tam thập dư niên hĩ" (tiết kiệm chi phí ăn mặc, tích lũy tiền vàng, rèn luyện binh khí giáp trụ, tích trữ lương thực, ngày đêm tiếp nối, hơn ba mươi năm nay rồi). Nhưng đây cũng chỉ là một lời nói, hơn nữa đều là những lời nói sau khi sự việc đã rồi. Trên thực tế, việc Ngô vương làm phản, trước sự việc hoàn toàn không có bằng chứng. Sau khi "Loạn bảy nước" được dẹp yên, quân đội chính phủ ở chỗ bọn họ cũng chẳng tìm thấy thứ "vũ khí hủy diệt hàng loạt" nào cả. Ngược lại, cả "Sử ký" lẫn "Hán thư" đều chép rằng "Ngô vương Tỵ khủng tước địa vô dĩ, nhân dĩ thử phát mưu, dục cử sự" (Ngô vương Tỵ sợ cắt đất mãi không thôi, nhân đó mưu tính việc này, muốn làm sự nghiệp lớn), hoặc "Ngô vương khủng tước địa vô dĩ, nhân dục phát mưu cử sự" (Ngô vương sợ cắt đất mãi không thôi, nhân đó muốn mưu tính làm sự nghiệp lớn), tức là đều cho rằng việc Ngô vương làm phản là do tước phiên bức bách mà ra, cũng có thể nói là "phòng vệ chính đáng" hoặc "phòng vệ quá quá đáng". Còn về những chuyện Thác Thố đàn hạc Sở vương và Giao Tây vương, chẳng hạn như Sở vương làm chuyện đồi bại với phụ nữ trong thời gian tang lễ của Thái hậu, Giao Tây vương bán tước vị quan lại, thì cũng không thể gọi là "tội ác tày trời". Đương nhiên, Thác Thố là Ngự sử đại phu (Phó thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ Giám sát), việc đàn hạc các chư hầu này là công việc bổn phận của ông ta. Nhưng nếu lấy việc này làm lý do tước phiên, thì đó chính là đang bới lông tìm vết rồi.

Tuy nhiên, Ngô vương không làm phản, không có nghĩa là kẻ khác không làm phản; lúc này không làm phản, không có nghĩa là sau này không làm phản; bản thân Lưu Tỵ không làm phản, không có nghĩa là con cháu của hắn không làm phản. Tào Tháo chưa từng soán ngôi, chẳng phải Tào Phi đã soán rồi sao? Chu Nguyên Chương vừa chết, Yên vương Chu Đệ chẳng phải đã làm phản đó sao? Hơn nữa khẩu hiệu cũng là "thanh quân trắc". Đương nhiên, Tào Phi hay Chu Đệ, đều là chuyện của thời sau, chúng ta không thể dựa vào đó để suy luận ngược lại rằng Lưu Tỵ hoặc con cháu của hắn cũng là có ý định làm phản. Nhưng chư hầu lớn mạnh tự tung tự tác, đối với hoàng quyền quả thực là một mối đe dọa, Tào Phi và Chu Đệ chính là minh chứng. Cho nên, đứng từ lập trường của đế quốc, tước phiên quả thực là việc làm đúng đắn. Nếu dung túng cho chư hầu có binh trong tay mà tự tôn, thì chuyện làm phản sớm muộn gì cũng sẽ xảy ra. Chúng ta không thể không khâm phục tầm nhìn xa trông rộng của Thác Thố.

Hơn nữa, đúng như lời tiên sinh Hoàng Nhân Vũ đã nói: "Chiếu theo quan niệm ngày hôm đó, làm phản không nhất thiết phải có bằng chứng mưu phản, chỉ cần có năng lực mưu phản cũng có thể tính là có." ("Hắc Thúc hà bạn đàm Trung Quốc lịch sử"). Hơn nữa Lưu Tỵ chẳng những có năng lực, mà còn có vết tích, ví dụ như dựa vào tài đại khí thô, vung tiền như rác, chiêu binh mãi mã, thu mua lòng người, lại còn chuyên đi chiêu mộ những kẻ coi cái chết nhẹ tựa lông hồng. Đây không phải là muốn làm phản thì là cái gì? Hán Cảnh Đế cũng nói, Ngô vương đại lực phát triển ngành đúc đồng và nấu muối (Ngô vương tức sơn chú tiền, nấu hải vi diêm), dùng những nguồn thu nhập này để thu hút nhân tài (dụ thiên hạ hào kiệt), tuổi đã lớn rồi mà còn công khai làm phản (bạch đầu cử sự), nếu không có sự chuẩn bị vạn tuyền không sai sót, thì liệu có nhảy ra không (thử kế bất bách toàn, khởi phát hồ)? Cho nên, diệt Ngô, cũng không gọi là oan uổng.

Kỳ thực, cho dù Ngô vương Lưu Tỵ có bị oan uổng, thì kẻ chịu oan này cũng đành phải do hắn gánh chịu mà thôi. Bởi vì việc cắt giảm lãnh địa phiên quốc, suy yếu thế lực chư hầu, cuối cùng là xóa bỏ các phiên quốc theo chế độ phong kiến, biến "chế độ quận quốc" mang tính "nửa phong kiến nửa quận huyện" thành "chế độ quận huyện" triệt để, đó là xu thế tất yếu của lịch sử; mà "chế độ quận quốc" với sự song hành giữa quận huyện và phong quốc, lại là kết quả của sự mặc cả và thỏa hiệp chính trị giữa hai chế độ mới và cũ, là một sách lược tùy cơ ứng biến của tập đoàn thống trị nhà Hán vào thời kỳ đầu kiến quốc. Hơn nữa, thứ chế độ không ra Đông không ra Tây này đã mang lại không ít phiền toái cho tập đoàn thống trị Tây Hán, hết vương khác họ làm phản đến vương cùng họ nổi loạn. Liễu Tông Nguyên trong bài "Phong kiến luận" của ông đã nói về vấn đề này. Liễu Tông Nguyên nói, năm 201 trước Công nguyên, Hàn vương Tín làm phản. Cao Tổ ngự giá thân chinh đi dẹp loạn, bị vây hốn bảy ngày. Đây chính là "khốn Bình Thành". Năm 196 trước Công nguyên, Hoài Nam vương Anh Bố làm phản, Cao Tổ lại đi dẹp loạn, bị tên lạc bắn trúng, mất mạng tại chỗ. Đây chính là "bệnh lưu thỉ". Sau đó, Huệ Đế Lưu Doanh, Văn Đế Lưu Hằng, Cảnh Đế Lưu Khải, "lăng trì (suy vi) bất cứu giả tam đại" (suy vi không cứu vãn nổi suốt ba đời). Ngược lại, chế độ quận huyện tập quyền trung ương lại thể hiện đầy đủ tính ưu việt của nó. Cuối thời Tần thiên hạ đại loạn, thế nhưng "có kẻ làm phản dân chúng chứ không có quan lại làm phản" (hữu phản nhân nhi bất hữu phản lại). Đầu đời Hán thiên hạ đại loạn, thế nhưng "có nước phong làm phản chứ không có quận huyện làm phản" (hữu phản quốc nhi bất hữu phản quận). Giữa thời Đường thiên hạ đại loạn, thế nhưng "có tướng lĩnh làm phản chứ không có châu phủ làm phản" (hữu phản tướng nhi bất hữu phản châu). Lịch sử đã chứng minh, chế độ quận huyện có lợi cho sự trị an lâu dài của đế quốc.

Đã sớm muộn gì cũng phải tước phiên, vậy thì "đau dài không bằng đau ngắn". Đã hạ quyết tâm tước phiên, thì không thể có chuyện "bóp quả hồng mềm". Dù đứng từ góc độ nào đi nữa, Ngô vương cũng là kẻ gánh chịu đòn chí mạng đầu tiên. Chỉ có đánh gục được hai vương quốc mạnh nhất, lớn nhất, trâu bò nhất là Ngô và Sở này, thì các chư hầu khác mới chịu quy phục. Cho nên, câu nói của Thác Thố — "tước chi diệc phản, bất tước chi diệc phản", chi bằng đổi thành "phản chi diệc tước, bất phản diệc tước". Tóm lại là phải ra tay trảm hắn trước, chẳng có gì gọi là oan hay không oan cả.