Nếu như nói việc cất tiếng ủng hộ "việc vỗ về" đã chẳng phải là chuyện dễ dàng gì, thì việc thao túng "cục diện vỗ về" lại càng là một điều khó khăn muôn vàn.

Trên thực tế, khi Khâm sai đại thần Kỳ Anh nhận lấy sứ mệnh "vỗ về người di", ông liền phát hiện ra bản thân thực chất đang rơi vào một tình thế tiến thoái lưỡng nan: Một mặt, những tên "nghịch di" kiêu ngạo khó thuần hóa không chịu "chịu vỗ về"; mặt khác, vị Hoàng đế tự cho mình là đúng lại chẳng chịu nhượng bộ. Thế lực của cả hai bên đều rất lớn. "Bên trước dùng uy thế của binh đao để ép buộc, bên sau dùng uy quyền và thế lực để áp chế", Kỳ Anh và những người kẹp ở giữa đều phải chịu đựng sự ấm ức từ cả hai đầu, thế nên đành phải giống như lời của tiên sinh Mao Hải Kiến đã nói, đối với "quỷ tử" thì trưng ra mặt cười, còn đối với "chủ tử" thì làm mặt quỷ.

Kỳ Anh và những người khác đã trưng mặt cười với "quỷ tử" như thế nào, trong cuốn sách "Sự sụp đổ của vương triều thiên triều" có miêu tả rất nhiều. Nhưng tôi cho rằng điều nực cười nhất trong số đó, chính là công hàm mà Lưỡng giang tổng đốc Ngưu Giám gửi cho "Toàn quyền công sứ đại thần" Henry Pottinger của nước Anh vào ngày 6 tháng 8 năm 1842. Ngưu Giám nói trong công hàm rằng, việc "giảng hòa và thông thương" lần này, không chỉ có các quan mang binh ở Giang Nam, mà ngay cả "Dương uy tướng quân" Dịch Kinh, cũng đều không dám dâng sớ tâu lên. Là ta Ngưu Giám bất chấp hậu quả, "ba lần liều chết tâu bày theo đúng sự thật", Vạn Tuế gia của chúng ta mới ban ân chuẩn. Thế nhưng, vào lúc "giảng hòa này", "tàu chiến của nước quý bỗng nhiên kéo đến, khiến cho ý tốt của Bản hạm đường đây, ngược lại lại châm ngòi cho chiến tranh". Thế là Ngưu Giám chất vấn rằng: "Xin hỏi chữ tín của quý quốc nằm ở đâu, chữ nghĩa nằm ở đâu?"

Những lời Ngưu Giám nói nghe thì có vẻ đường hoàng lý lẽ, thế nhưng nhìn lại dưới góc độ ngày nay thì lại vô cùng nực cười. Theo logic của Ngưu Giám, nếu không phải vì ta họ Ngưu này "ba lần liều chết tâu bày theo đúng sự thật" (thực ra hoàn toàn không có chuyện này), thì các ngươi những kẻ "nghịch di" này muốn "giảng hòa", vốn dĩ là không thể nào bàn thành công được. Vậy thì, không nhìn mặt tăng cũng phải nể mặt phật, nể tình ta Ngưu Giám đã "liều chết tâu bày", cũng nên khách sáo một chút chứ? Các ngươi thì hay rồi, lấy oán báo ơn, đem cả tàu chiến chạy đến đây! Chẳng phải đây là quá không coi anh em ra gì, quá không ra làm sao, quá không nể mặt "Bản hạm đường", có ý đồ phá hoại "cục diện tốt đẹp" của cuộc hòa đàm hay sao? Chẳng phải là đem toàn bộ lòng tốt của ta ra đối xử như lòng lang dạ sói hay sao?

Nghe kìa, nghe kìa, đây đều là những lời gì thế này! Đây đâu phải là "đại thần thiên triều" làm ngoại giao, đơn giản là giống như đám xã đen giang hồ "ăn giảng trà" vậy! Cho đến việc lên án đối phương phá hoại "cục diện tốt đẹp" của hòa đàm, thì lại càng là lối tư duy của người Trung Quốc, "quỷ tử" tuyệt đối không ăn bộ này đâu. Lời nói này của Ngưu Giám, há chẳng phải là "đàn gãi tai trâu" hay sao?

Điều càng khó nghe hơn nữa, là Ngưu Giám đã "bán đứng" cả Hoàng đế lẫn đồng liêu. Theo lời hắn nói, Hoàng đế không chịu giảng hòa, đồng liêu lại không dám dâng sớ tâu, triều dã trên dưới chẳng có ai là tốt đẹp cả, chỉ có hắn họ Ngưu là sống ra dáng anh em. Đây lại là lời gì chứ! May mà lúc đó không có ai truy cứu đến cùng, nếu không thì cái đầu của Ngưu Giám có mấy cái cho đủ?

Xem ra, Ngưu Giám thật sự đã bị ép đến đường cùng rồi. Túng quẫn nên mới nói càn mà thôi!

Còn Kỳ Anh thì ngay từ đầu đã lừa trên gạt dưới, lừa gạt cả hai đầu. Ngày 17 tháng 5 năm 1842, đại quân Anh áp sát Tráp Phổ, Kỳ Anh nghe tin vô cùng kinh hãi biến sắc, cũng chẳng màng gì đến chuyện xin chỉ thị hay không xin chỉ thị nữa, liền phái Y Lượng Bố đi ngay, "quan sát tình hình, tìm cách kiềm chế vỗ về, giương cao thiên uy, thể hiện đại nghĩa". Đáng tiếc là "nghịch di" chẳng hề sợ hãi cái gọi là "thiên uy", cũng chẳng màng gì đến cái gọi là "đại nghĩa", ngược lại còn gửi tới một bản công hàm với thái độ tồi tệ, giọng điệu cứng rắn, công khai yêu cầu Hoàng đế Đại Thanh bày tỏ ý định xử lý theo các điều kiện của họ. Bọn người Kỳ Anh vừa không dám trả lời đối phương, lại vừa không dám tâu báo sự thật, ngược lại còn tiếp tục nói dối, trong bản tấu chương ngày 29 đã chuyên chọn những lời hay ý đẹp mà tấu lên, rằng "tên tù trưởng đó vô cùng cảm kích, chỉ xin thông thương (thực ra vốn không phải là điều kiện của phía Anh), lời lẽ hãy còn cung thuận (thực ra là vô cùng hống hách kiêu ngạo)". Còn về đối sách của bản thân, cách nói của Kỳ Anh là: "Vào lúc ngọn lửa nghịch tặc đang bùng dữ dội, đánh và giữ đều khó khăn như thế này, vốn dĩ không dám tùy tiện bàn chuyện tấn công hay càn quét, cũng không dám hoàn toàn dựa dẫm vào việc kiềm chế vỗ về, chỉ đành dựa vào sự trấn tĩnh, dốc hết tâm sức, tùy cơ ứng biến để xử lý", toàn bộ đều là một lời nói sáo rỗng!

Thực ra làm gì có sự "trấn tĩnh" nào, lại càng chẳng thể nào "trấn tĩnh" nổi. Tráp Phổ thất thủ, Ngô Tùng cấp báo, Kỳ Anh, Y Lượng Bố như lửa đốt dưới mông, chân đất mắt toét chạy từ Hàng Châu qua Gia Hưng đến Vương Giang Kinh rồi đến Côn Sơn, Giang Tô, "suốt dọc đường bám theo quân Anh để giảng hòa".

Thế nhưng "quỷ tử" lại không thèm bàn bạc với bọn họ, Vạn Tuế gia cũng không đồng ý. Ngày 9 tháng 7, vua Đạo Quang hạ chỉ, nói rằng "nếu còn tiếp tục kiềm chế vỗ về, không những chẳng có ích lợi gì cho sự việc, mà lại còn sợ tổn hại đến quốc thể". Thế là hạ lệnh: Giao cho Kỳ Anh, Y Lượng Bố cùng Ngưu Giám cùng những người khác "chuyên tâm càn quét, không được có chút do dự nào".

Lần này bọn người Kỳ Anh quyết định chống lại thánh chỉ. Bọn họ hiểu rất rõ, cái gọi là "chuyên tâm càn quét", "nghịch di" không tiếp tục tấn công nữa đã là chuyện tốt lắm rồi! Cái gọi là "không được có chút do dự", bản thân Hoàng đế cũng đã nhiều lần "do dự". Quả nhiên, vào ngày thứ hai sau khi bọn người Kỳ Anh nhận được thánh chỉ, vua Đạo Quang đã "do dự" rồi, bởi vì ông ta nhìn thấy một tài liệu, một bản "cố sự" được cho là do quân Anh "Đại nguyên soái Ngô Hạ Mật" dán ở thành huyện Bảo Sơn.

Bây giờ có thể khẳng định, bản "cố sự" này là giả mạo, chỉ có điều không biết là do ai giả mạo mà thôi. Bởi vì từ "Đại nguyên soái" vốn dĩ là từ mà quân Anh không dùng tới, còn "Ngô Hạ Mật" thì thực sự không biết là người phương nào. Cho nên có thể khẳng định đây là hàng giả. Học giả người Nhật Bản, tiên sinh Sasaki Masaya thậm chí còn cho rằng chính Kỳ Anh là kẻ giả mạo, còn tiên sinh Mao Hải Kiến thì cho rằng không phải. Nhưng cho dù là do ai giả mạo đi chăng nữa, thì cũng có thể khẳng định đây là một bộ mặt quỷ mà bọn người Kỳ Anh đã trưng ra với Hoàng đế.

Bản "cố sự" của "Đại nguyên soái quân Anh Ngô Hạ Mật" này nói rằng: Năm năm trước, "vì thương thuyền của bản quốc sơ ý làm bị thương ba tên thương nhân Quảng Đông", cho nên "nước Thanh không cho phép thông thương". Vì lý do này, nước ta "ra lệnh cho ta đến cầu hòa". Lại vì có người (ám chỉ "gian thần" triều Thanh) "lừa gạt ta", "không chịu bảo tấu với triều đình", cho nên đành phải phát binh đánh cửa khuyết, ý định là "tiêu diệt sạch lũ gian đồ", hoàn toàn không liên quan gì đến bách tính các ngươi cả. Các ngươi cứ an cư lạc nghiệp, "không được kinh hoàng chạy loạn". Trong vòng mười ngày, bản soái sẽ "chỉnh đốn tam quân, lại đánh vào cửa khuyết phía bắc, tiến thẳng đến kinh sư, tự mình lên tiếng", bách tính các ngươi, hoàn toàn có thể không cần phải lo lắng vớ vẩn v.v..

Hiển nhiên, đây là một bản "cố sự an dân" hoàn toàn được viết theo lối tư duy của người Trung Quốc. Đặc biệt là cái quan điểm "chỉ phản quan tham, không phản Hoàng đế" đó, vô cùng phù hợp với logic của Trung Quốc, và cũng vô cùng phù hợp với cung bậc mà triều đình đã định đoạt cho cuộc chiến tranh này. Trên thực tế, ngay từ khi cuộc chiến tranh này nổ bắt đầu, những tên hung thần địch thủ mang binh đến tận cửa để tống tiền tỏi lừa đảo đó, đã bị xem là và bị nói thành là những "phiên vương" chịu "uất ức" đến để "kêu oan trước mặt vua". Ví dụ như công hàm khơi mào chiến tranh vào năm 1840 của Ngoại trưởng Anh Palmerston, đã được dịch thành "yêu cầu Hoàng đế giải oan minh oan" (thực ra ý nghĩa là "yêu cầu Hoàng đế bồi thường và chấn chính"). Lần này cũng vậy, cũng là đến để "kêu oan trước mặt vua". Đã là đến để "kêu oan trước mặt vua", thì đương nhiên phải "đòi lại một lời giải thích". Nếu quan địa phương "không chịu bảo tấu với triều đình", thì cũng đành phải "tiến thẳng đến kinh sư, tự mình lên tiếng" mà thôi. Điều này khiến cho vua Đạo Quang không thể không tin. Hơn nữa, "ra lệnh cho ta cầu hòa", là điều mà ông ta thích nghe; "gian thần lừa gạt ta", cũng là điều mà ông ta tin tưởng; còn "tiến thẳng đến kinh sư, tự mình lên tiếng", lại là điều mà ông ta không muốn nhìn thấy nhất. Thế là quyết định: Đã là như thế, vậy thì vẫn cứ "tìm cách kiềm chế vỗ về", "vỗ về giặc" là xong chuyện!

Tuy nhiên, vua Đạo Quang vẫn chừa lại một đường lui. Ông ta chỉ thị cho bọn người Kỳ Anh rằng: "Nên thủ thì thủ, nên càn thì càn, tuyệt đối không được có chút sợ sệt hèn nhát nào, để làm nhụt chí khí của quân đội, đây là điều cốt tử!" Đối với các điều kiện của phía Anh, ông ta cũng liên tục kỳ kèo mặc cả, không chịu phê chuẩn, mà lại muốn Kỳ Anh bọn họ đi giảng đạo lý. Ông ta ngây thơ cho rằng: "Tên nghịch tặc đó đã đến kêu oan, sau khi được dùng lòng thành khuyên bảo thế này, hẳn là sẽ quy phục vào phạm vi của ta."

Đến lúc này thì Ngưu Giám sốt ruột rồi, đành phải nói ra sự thật: "Tình thế nguy cấp thực sự không thể tả nổi! Kính xin Hoàng đế nhanh chóng quyết định đại kế, để cứu lấy sinh mạng của bách tính!"

Có lẽ lần này vua Đạo Quang rốt cuộc cũng đã hiểu ra rồi. Cái gì mà "kêu oan", cái gì mà "cầu hòa", đều là nhảm nhí cả; cái gì mà "cung thuận", cái gì mà "cảm kích", đều là giả dối hết. Chỉ có chuyện chúng ta đánh không lại nữa mới là sự thật. Nhưng ông ta vẫn không hiểu: Đường đường là một "Thiên triều thượng quốc" như ta, sao lại có thể đánh không lại cái đám "đảo di nhỏ bé" đó chứ?

Đương nhiên điều này thì nói rất dài dòng, nhưng thực ra chỉ cần nói một điều là đủ: Mấy tên "đảo di" đó cho dù đánh hay là hòa, thì cũng chẳng cần phải lặn lội ngàn dặm để xin chỉ thị đi về. Không giống như chúng ta, việc lớn việc nhỏ gì cũng đều cần phải có "ân chuẩn" của vị lão gia ngài.

Cho nên, bọn họ cũng chẳng cần phải nói dối.