Chúng ta chi bằng hãy lấy chuyện phong bì của bác sĩ ra để phân tích một chút.

Nói theo lương tâm, tôi rất có thái độ thông cảm đối với việc bác sĩ nhận phong bì. Người xưa có câu, vàng có giá nhưng bác sĩ thì vô giá. Lại có câu mạng người quan trọng hơn hết, cứu được một mạng người hơn xây bảy tháp phù đồ. Sinh mạng suy cho cùng vẫn là thứ quý giá nhất. Cho nên, một người bác sĩ nếu y đức và y thuật đều tốt, cải tử hoàn sinh, mẹ tròn con vuông, thì nên nhận lương cao, thưởng lớn. Đáng tiếc là hiện tại vẫn chưa làm được điều đó, thế nên đành phải do bệnh nhân đến khen thưởng vậy.

Nhưng mặt khác, bệnh nhân đã nộp phí y tế theo quy định rồi, nay lại gửi phong bì nữa, há chẳng phải là sau khi đã nộp thuế má lại còn phải nộp thêm "hạo tiện" (hao tiễn) nữa sao? Hơn nữa, việc thưởng lẽ ra phải diễn ra sau sự việc, đằng này phong bì lại bắt buộc phải đưa trước, điều này có khác gì việc dâng "băng kính", "thán kính" đâu chứ? Do đó, đây lại là một dạng tham nhũng phi điển hình.

Vấn đề nằm ở chỗ, mặc cho cấp trên đã ra lệnh ba phen bốn bận, truyền thông cũng đã nhiều lần phơi bày, nhưng chỉ cần trong nhà có người phải lên bàn mổ, người nhà bệnh nhân vẫn sẽ tìm đủ mọi cách để đưa phong bì cho bác sĩ, y tá, bác sĩ gây mê, có cản cũng không được, rốt cuộc là vì sao?

Nói toẹt ra, chính là vì không yên tâm.

Ai cũng biết, khi một bệnh nhân bước lên bàn mổ, chính là họ đã giao phó sinh mạng của mình cho bác sĩ. Kết quả của ca phẫu thuật, bản thân họ hoàn toàn không thể nắm bắt được. Về mặt lý luận mà nói, một ca phẫu thuật có ba khả năng: thành công, cơ bản thành công nhưng có di chứng, và thất bại. Nguyên nhân dẫn đến ba kết quả này tất nhiên là có rất nhiều mặt, nhưng trong tâm trí của những bệnh nhân không hiểu về y thuật, họ cho rằng tất cả đều nằm ở "một niệm sai lầm" của bác sĩ. Đây là kinh nghiệm mà họ đúc kết được sau hàng ngàn hàng vạn năm giao du với quan lại. Trong mắt họ, bệnh nhân phẫu thuật và dân đen kiện tụng là cùng một đạo lý, tức là đều giao phó tính mạng nhỏ bé của mình cho một kẻ hoàn toàn xa lạ nhưng lại nắm giữ quyền sinh sát trong tay để mặc tình nhào nặn (chỉ là bệnh nhân giao phó sinh mạng thể xác, còn dân đen giao phó sinh mạng chính trị). Kết quả của sự nhào nặn đó, bản thân họ không hề hay biết, cũng không thể kiểm soát, thử hỏi làm sao họ có thể yên tâm cho được?

Trên thực tế, việc phán án của quan phủ cũng có tính tùy tiện cực lớn. Cái gọi là "quan xử mười con đường", cũng chính là trong một phạm vi tương đối rộng rãi, lệch trái một chút, lệch phải một chút, nới lỏng một chút, nghiêm khắc một chút, đều hợp pháp. Dù sao thì xử thế nào thì quan cũng có lý. Cấp trên đánh giá cấp dưới lại càng như vậy. "Bảo anh được là anh được, không được cũng thành được; bảo không được là không được, được cũng thành không được". Một vị quan quản lý nhiều việc, có thể nói là họ cần cù mẫn cán, mà cũng có thể nói là họ sinh sự vô cớ, gây phiền hà cho dân; một vị quan quản lý ít việc, có thể nói là họ lười biếng, mà cũng có thể nói là họ vô vi mà trị, rất cao tay. Dù sao cái miệng có hai chiếc vòm, nói thế nào cũng có lý, hơn nữa ai có quyền thì người đó có lý.

Điều này buộc người ta phải đề phòng từ trước. Trên thực tế, việc tặng quà của rất nhiều người không hẳn là muốn mưu cầu lợi ích lớn hơn, mà phần lớn vẫn là để tránh bị tổn thương. Trong xã hội truyền thống Trung Quốc, một kẻ nắm quyền trong tay, nếu muốn làm tổn thương một bình dân bách tính không có quyền lực, thì dễ dàng biết bao, đôi khi thậm chí chỉ là chuyện giơ tay nhấc chân. Về điểm này, cuốn "Tiềm quy tắc" của Ngô Tư đã đưa ra rất nhiều ví dụ sinh động, tôi xin phép không nhắc lại nữa.

Tôi quen một cụ già tên Bùi Hưởng Linh, trước đây từng làm phóng viên tại một tòa soạn, chỉ vì lãnh đạo nhìn ngứa mắt nên nhân cơ hội "phong trào chống hữu khuynh" đã tống ông đi lao động cải tạo, thậm chí thủ tục cũng chẳng thèm làm, không qua xét duyệt cũng chẳng cần báo cáo phê chuẩn. Ngược lại, người bị hại này muốn đòi lại công đạo cho bản thân lại phải tốn biết bao công sức. Sau này, cụ Bùi đã viết một cuốn sách mang tên "Đời tôi", do Nhà xuất bản Yên Sơn ấn hành, độc giả nào có hứng thú có thể tìm đọc.

Trên thực tế, chỉ cần xem qua vài vở tuồng cổ, có đôi chút kiến thức lịch sử, thì ai nấy đều biết việc "dân kiện quan" khó khăn đến nhường nào. Chặn kiệu kêu oan, trước tiên phải "vả miệng" (tức là tát tai); lên công đường đánh trống, trước tiên phải chịu năm mươi gót bảng (đánh đòn); kêu oan trước vua (tức là khiếu nại lên tòa án tối cao), phải lăn bàn đinh (tức là nằm úp lên tấm ván chi chít đinh thép để học thuộc đơn kiện, hơn nữa còn phải học thuộc lòng từng chữ không sai một ly). Cho nên, nếu không phải có mối oan khiên tày trời, hầu như chẳng có ai muốn đi kiện quan cả. Huống chi, cho dù dân kiện quan không đến nỗi khó khăn như vậy, thì những thủ tục cần đi vẫn phải đi. Đến khi bạn đi hết tất cả các thủ tục, rất có khả năng người đã bị xử trảm, ngục đã bị ngồi, tất cả những nỗi khổ lẽ ra phải chịu đều đã chịu đủ cả rồi, thậm chí bạn đã tán gia bại sản cửa nát nhà tan. So với việc đưa phong bì, bên nào lợi hơn? Ngược lại, nếu chỉ cần đưa phong bì là có thể giải quyết vấn đề hoặc không bị tổn thương, thì lại có mấy ai nỡ không đưa?

Có thể thấy, phong bì là thủ đoạn kinh tế dùng cái giá tương đối nhỏ để đổi lấy sự công bằng và an toàn, cũng là kinh nghiệm sống mà người dân Trung Quốc (bao gồm cả bách tính lẫn quan địa phương) đã phải đổi bằng máu trong suốt hàng ngàn năm lịch sử. Khi toàn bộ xã hội vẫn chưa được cải tạo một cách hợp lý, chúng ta không thể đơn thuần chỉ trích chuyện phong bì.

Đã thế phong bì đằng nào cũng phải đưa, vậy có một cái "lệ", có một "quy củ", vẫn tốt hơn là không có. Ít nhất, trong lòng mọi người cũng không đến mức hoàn toàn mù tịt. Nói cách khác, người ta không mong là không phải đưa phong bì, mà chỉ hi vọng có thể có một cái quy củ. Quy củ này nên bao gồm những nội dung sau: Thứ nhất, nó có thể quy định một mức giá đại khái "hợp lý" không quá xa rời thực tế, đồng thời có thể có một kênh thuận tiện để thông báo mức giá đó cho chúng ta; Thứ hai, nên để đương sự biết cách đưa thế nào, đảm bảo đưa là tới tay, đối phương không chê ít hoặc từ chối nhận; Thứ ba, sau khi phong bì đã được đưa đến, quyền lợi của bản thân phải được đảm bảo. Nếu mọi người đều có thể hành xử theo ba tiêu chuẩn này, vậy thì tạ ơn trời đất phật tổ phù hộ rồi. Hủy bỏ phong bì á? Đừng có mơ!

Vậy, có thể thiết lập một loại chế độ nào đó, khiến cho nhân dân chúng ta (bao gồm cả quan chức cấp dưới) không cần đưa phong bì mà quyền lợi của bản thân vẫn được đảm bảo, hoặc vẫn có thể nhận được đãi ngộ công bằng cùng đánh giá công chính hay không? Đây tất nhiên là việc nên nỗ lực làm, hơn nữa phải nói là đã làm rất nỗ lực rồi. Những năm gần đây, rất nhiều người có một điểm chung, đó là cho rằng sở dĩ tệ nạn tham nhũng "lửa cháy đồng cỏ không hết, gió xuân thổi lại mọc sinh", là vì chế độ chưa hoàn thiện, tạo kẽ hở cho kẻ xấu lợi dụng. Cho nên cần phải đẩy nhanh việc kiện toàn và hoàn thiện chế độ. Điều này tất nhiên không có gì sai. Nhưng nếu cho rằng chỉ cần có một chế độ hoàn thiện kiện toàn là vạn sự đại cát, thì e là quá mức lạc quan. Trong quan điểm của tôi, chế độ có tốt đến đâu cũng chỉ là "thuật", không phải là "đạo". "Đạo" không đổi, mà thay đổi "thuật" thì cũng chẳng ích gì. Hơn nữa, nói theo chiều hướng bi quan một chút, chỉ sợ là chế độ càng nghiêm ngặt, tham nhũng lại càng trầm trọng hơn.

Đây không phải là lời hù dọa dọa người, cũng không phải là lo xa vớ vẩn, mà chính là trải nghiệm thực tế của bản thân tôi. Lấy giới học thuật mà nói, những năm gần đây các loại chế độ được thiết lập có thể nói là vô cùng nhiều. Bình xét chức danh, bình xét hướng dẫn viên tiến sĩ, bình xét điểm tiến sĩ, bình xét môn học trọng điểm, bình xét giải thưởng, đều có đủ loại quy định rườm rà, tỉ mỉ, định lượng, có thể thao tảng được, thậm chí còn thiết lập cả những chế độ được cho là rất "khoa học" như "thẩm định ẩn danh". Kết quả thì sao? Theo tôi thấy, thì đâu lại vào đấy "lẽ ra được lên thì không lên được, không nên lên thì lại được lên", hơn nữa còn tệ hơn cả trước kia. Ví dụ như bình xét chức danh, trước đây là họp hội đồng giáo sư, do các giáo sư quyết định ai được lên ai không được lên. Sau đó lại nói đây là "quy trị", không được phép, phải đổi thành "pháp trị", đề ra đủ loại khuôn phép quy định, đối chiếu để áp vào. Ví dụ như làm giáo sư thì phải có bao nhiêu bài báo trên tạp chí uy tín, bao nhiêu bài báo trên tạp chí cốt lõi. Cứ như vậy, việc bình xét chức danh của nhà trường liền biến thành việc bình xét chức danh của các tạp chí. Thế là giá cổ phiếu của những tạp chí này tăng vọt, ai nấy đều đến chỗ họ để tạo quan hệ đi cửa sau. Một khi đã có được những "phần cứng" này, trình độ học thuật dù có kém đến đâu thì kẻ đó cũng trở nên vênh váo hách dịch, cầm những bài báo này ra để hiên ngang đòi chức danh, ai không đồng ý thì người đó bảo là tham nhũng. Còn như trình độ của những cái gọi là "bài báo" này rốt cuộc ra sao, thậm chí có phải là do "tay súng hộ mệnh" viết thuê hay không, thì lại là chuyện chẳng ai thèm quản. Cho nên, kể từ sau khi thực hiện những chế độ này, trình độ tổng thể của giới học thuật chẳng những không nâng lên, trái lại còn sụt giảm xuống.

Tương tự như vậy, cái gọi là "thẩm định ẩn danh" cũng chẳng có tác dụng gì. Phải thừa nhận rằng, khi gửi tài liệu đi, tên của người xin xét duyệt đã được ẩn đi. Khi tài liệu được gửi trả về, tên của người thẩm định cũng được ẩn đi. Nhưng tài liệu gửi cho ai, gửi tài liệu của ai, người chịu trách nhiệm gửi đi là người nắm rõ nhất! Cứ như vậy, quan hệ tốt xấu giữa người nộp đơn và người phụ trách liền đóng vai trò mang tính quyết định. Kết quả là, thường thì bên này tài liệu còn chưa kịp gửi đi, thì bên kia đã nhận được điện thoại xin xỏ hoặc tố cáo rồi. Nếu là bình xét điểm tiến sĩ, bình xét môn học trọng điểm, bình xét giải thưởng, thì rất có thể sẽ có người xách tay lớn tay bé đến tận nhà bái phỏng. Nói thật lòng, chuyện này tôi cũng từng làm qua, vừa từng nhờ vả người khác, lại vừa từng nhận lời nhờ vả. Xã hội Trung Quốc là một xã hội nhân tình thế thái, bạn không thể không nể mặt chút nào. Nếu là bạn cũ, người quen cũ, học trò cũ của bạn, thậm chí là người từng có ân với bạn tìm đến tận cửa, bạn có thể không mở rộng con đường tiện lợi cho họ sao? Ít nhất, trong trường hợp không quá mức quá đáng, bạn sẽ không quá mức kiên thủ nguyên tắc đâu nhỉ?

Tất cả những điều này, đều không vi phạm chế độ (ngoại trừ việc nói giúp hay tố cáo với người thẩm định, nhưng chuyện này bạn vĩnh viễn không tra ra được). Nhất là việc phát hành bài báo đạt đến số lượng bao nhiêu là có thể đường đường chính chính làm giáo sư, lại càng không vi phạm chế độ. Nếu việc thẩm định không thông qua, sẽ lại có người đứng ra bênh vực đòi công bằng. Kết quả là, chúng ta một cách "hợp pháp" mà bình xét ra rất nhiều vị giáo sư, hướng dẫn viên tiến sĩ hoàn toàn không đạt chuẩn. Tôi không biết họ nên được gọi là "giáo sư giả thật sự", hay nên được gọi là "hướng dẫn viên tiến sĩ thật nhưng giả", có lẽ nên gọi là "giáo sư phi điển hình" chăng? Điều này đáng sợ hơn cả việc làm bằng giả nhiều. Bằng giả rốt cuộc vẫn có thể tra ra được, còn những "giáo sư giả thật sự" và "hướng dẫn viên tiến sĩ thật nhưng giả" này lại có thể đường hoàng lừa đời gạt tiếng, vô sỉ làm lỡ dở bao thế hệ học trò, cho đến khi làm cho giới học thuật của chúng ta trở nên tanh hôi nhơ nhớp.

Có lẽ sẽ có người nói, đây vẫn là do chế độ chưa đủ hoàn thiện và kiện toàn. Câu nói này không sai. Nhưng mà, chế độ có hoàn thiện có kiện toàn đến đâu, thì cũng phải dựa vào con người để thực thi. Con người không thay đổi, thì chế độ có tốt đến mấy cũng vô dụng. Kết quả cuối cùng, e rằng vẫn sẽ là "cấp trên có chính sách, cấp dưới có đối sách", phòng thế nào cũng không phòng nổi. Người Trung Quốc trong lĩnh vực này, rốt cuộc cũng đã tích lũy được kinh nghiệm cả ngàn năm rồi. Cho nên, vấn đề cốt lõi nằm ở việc cải tạo xã hội, cải tạo tính cách quốc dân, đây mới là việc quan trọng hơn rất nhiều, đồng thời cũng gian nan hơn rất nhiều so với cải cách thể chế kinh tế và cải cách thể chế chính trị, đúng như câu nói đường dài mới hay sức ngựa.

Cho nên, tham nhũng phi điển hình cũng giống như viêm phổi cấp (SARS) vậy, là thứ rất khó đối phó. Thậm chí chúng ta còn có thể nói, tham nhũng phi điển hình còn khó đối phó hơn cả viêm phổi cấp. Bởi vì căn bệnh này, dân tộc chúng ta đã mắc phải rất nhiều năm, cũng đã chữa trị rất nhiều năm, nhưng mãi vẫn không chữa khỏi, đến mức khiến cho hầu như ai nấy đều là người mang mầm bệnh, lúc nào cũng ở trong thời kỳ ủ bệnh. Nguyên nhân của nó, nằm ở chỗ những đơn thuốc kê ra trước đây phần lớn là trị ngọn chứ không trị gốc, trái lại còn làm cho thứ virus đó có khả năng kháng thuốc. Nguyên nhân của việc trị ngọn không trị gốc, lại nằm ở chỗ không tìm ra căn bệnh. Cho nên, muốn chữa trị dứt điểm tham nhũng phi điển hình, thì bắt buộc phải tiến hành phân tích bệnh lý đối với nó.

Trên thực tế, chỉ cần phân tích một chút, chúng ta không khó để nhận ra, cái gọi là tham nhũng phi điển hình thực chất là một hiện tượng lịch sử mang tính khu vực. Xã hội nguyên thủy không có, các nước phát triển cũng không có nhiều lắm (ở nơi họ có tham nhũng, nhưng rất ít khi có tham nhũng phi điển hình). Vùng dịch tễ của nó, chủ yếu tập trung ở các nước đang phát triển, đặc biệt là những nước đang phát triển có truyền thống chuyên chế phương Đông. Nếu thu hẹp phạm vi tìm kiếm lại, thì lại không khó để nhận ra, bất kể là tham nhũng điển hình hay tham nhũng phi điển hình, đều không có ngoại lệ nào là không xảy ra trong các mối quan hệ quyền lực. Cái gọi là tham nhũng này, trên chiến trường thì không có nhưng trên sân bóng thì có, trên thương trường thì không có nhưng trên quan trường thì lại có. Trên chiến trường người ta dựa vào vũ lực, trên thương trường người ta dựa vào tài lực, chứ chúng hoàn toàn không dựa vào quyền lực. Trên thương trường nếu như cũng muốn giở trò tham nhũng, thì hoạt động thương mại đó tất yếu phải liên quan đến các cơ quan quyền lực, ví dụ như làm ăn với chính phủ, hoặc cần đến văn bản phê chuẩn của chính phủ. Đây là thông lệ quốc tế, cho nên các nước phát triển phương Tây cũng thường xuyên bóc mẽ những vụ bê bối kiểu này. Trên chiến trường nếu như cũng giở trò tham nhũng, thì đó chắc chắn không phải là chiến tranh chân chính. Cái gọi là không phải chiến tranh chân chính, ý chỉ một bên tham chiến hoàn toàn không có tâm trí chiến đấu, hai bên giao chiến không có tính đối kháng (ví dụ như Mỹ và Iraq). Còn về việc trên sân bóng xuất hiện tham nhũng, thì là bởi vì các giải đấu vốn dĩ có thể xem như một loại "chiến tranh ảo" mang tính biểu diễn và thương mại, tất nhiên rất dễ bị mua chuộc.

Hiển nhiên, tham nhũng là chuyện có liên quan đến quyền lực và lợi ích, là một dạng giao dịch giữa quyền lực và lợi ích. Cho nên, phàm là nơi nào tồn tại mối quan hệ quyền lực, thì nơi đó sẽ có khả năng xảy ra tham nhũng. Nếu mối quan hệ quyền lực đó tương đối ẩn giấu, thì sẽ biểu hiện thành tham nhũng phi điển hình. Tương tự như vậy, chỉ cần quyền lực đó có thể chuộc lại bằng tiền, thì tham nhũng tất yếu sẽ xảy ra; mà khi thứ quyền lực có thể chuộc lại này đã thấm sâu vào mọi lĩnh vực của xã hội, đến mức những vấn đề vốn dĩ thông qua kênh bình thường là có thể giải quyết cũng phải tiến hành chuộc quyền lực, một số mối quan hệ giao tiếp xã hội vốn dĩ bình thường nay lại mang tính chất chuộc quyền lực, việc chuộc quyền lực đã trở thành một thói quen của con người, thì tham nhũng phi điển hình sẽ trở thành một căn bệnh cứng đầu rất khó chữa triệt để của xã hội.