Thất bại của cuộc biến pháp là điều mà Vương An Thạch tuyệt đối không ngờ tới.

Công tâm mà nói, Vương An Thạch quả thực là một trong số ít những nhà cải cách trong lịch sử Trung Quốc vừa có nhiệt huyết lại vừa có đầu óc. Vì cải cách, ông đã dốc cạn tâm huyết, tận tụy trọn vẹn, không những khiến thân tâm mệt mỏi, người thân rời bỏ, mà còn phải đánh đổi cả tính mạng của người con trai yêu quý (do Lã Huệ Khanh gây ra mà phát bệnh qua đời). Hơn nữa, như đã nói trước đó, các tân pháp của ông đều đã được suy tính kỹ lưỡng và có lợi cho đất nước lẫn nhân dân. Sau khi phe bảo thủ lên nắm quyền, tân pháp lần lượt bị bãi bỏ, Vương An Thạch cáo quan về quê nghe tin đều im lặng không nói gì. Cho đến tháng Ba năm Nguyên Hữu thứ nhất thời Tống Chế Tông (năm 1086), tin tức bãi bỏ phép Miễn dịch truyền đến Giang Ninh, ông mới ngạc nhiên nói: Đến mức này sao? Lúc sáng lập ra phép này, ta và Tiên đế (lúc này Thần Tông đã qua đời) đã bàn bạc suốt hai năm trời, thực sự đã suy xét rất toàn diện rồi vậy mà! Thế nhưng đại thế đã mất, không thể vãn hồi, không ai có thể giúp được ông. Một tháng sau, Vương An Thạch vì buồn rầu màâm bệnh qua đời.

Một vị vĩ nhân một đời ôm hận mà nhắm mắt xuôi tay, nhưng ảnh hưởng của ông không vì thế mà biến mất, ngược lại theo thời gian trôi qua lại càng trở nên đáng suy ngẫm hơn. Vương An Thạch không tránh khỏi trở thành một trong những nhân vật bị bàn tán nhiều nhất và tranh cãi nhiều nhất trong hậu thế. Điều này cho thấy cải cách quả thực phải trả giá, trong đó bao gồm cả sinh mạng của chính những nhà cải cách, bao gồm cả danh tiếng khi còn sống và thị phi sau khi chết của họ.

Tranh cãi thoạt đầu theo lệ cũ vẫn dừng lại ở mức độ đạo đức.

Sự lên án đạo đức đã bắt đầu từ ngay đầu cuộc biến pháp. Ngay từ trước Tư Mã Quang, Ngự sử trung thừa (tương đương với Phó bộ trưởng Bộ Giám sát Quốc gia cấp bộ trưởng) Lã Hối từng dâng sớ đàn hạch Vương An Thạch, nói ông "đại gian như trung, đại nịnh như tín", "ngoài tỏ ra phác phác, trong cất giấu xảo trá", "lừa trên dối dưới, dùng lời văn che đậy điều sai, làm hại trăm họ trong thiên hạ"; Ngự sử (cán bộ Bộ Giám sát) Lưu Kỳ và những người khác thì chỉ trích Tiết Hướng cùng những người chịu trách nhiệm thực hiện tân pháp là "tiểu nhân". Sự lên án này thậm chí còn phát triển thành công kích cá nhân. Ví dụ như Tô Tuân từng viết riêng bài "Biện gian luận", bóng gió mỉa mai nói rằng có người hiện nay (chỉ thẳng Vương An Thạch) miệng tụng lời Khổng Lão (miệng tụng lời Khổng Tử Lão Tử), dường như đang làm việc của Bá Di Thúc Tề (thân đạp việc Di Tề), nhưng cách đối nhân xử thế lại không hợp tình người, mặc áo kẻ tội đồ (mặc áo tù binh), ăn cơm lợn chó (ăn thức ăn chó lợn), tự làm mình giống như một tên tù nhân (tóc tai bù xù mặt mày tiều tụy), vậy mà lại còn trơ trẽn bàn luận cao đàm (mà bàn chuyện thi thư). Người như vậy há chẳng phải là "đại gian níc"? Mặc dù bài viết này chưa chắc đã do Tô Tuân viết, nhưng nó đại diện cho sự chán ghét của một bộ phận người lúc bấy giờ đối với Vương An Thạch, đó là sự thật.

Đương nhiên, những cuộc công kích đạo đức tương tự như thế chưa bao giờ chỉ đến từ một phía. Vương An Thạch cũng công kích Tư Mã Quang là "ngoài mượn danh cản trên (can gián thẳng thắn), trong ấp ủ thực chất bợ đỡ dưới (thu phục lòng người), lời nói toàn là chuyện hại nước, người kết giao toàn là kẻ hại nước". Điều này chẳng khác nào nói Tư Mã Quang hai mặt ba lòng, là con sâu làm rầu nồi canh của triều đình. Cho nên điều này chẳng chứng minh được gì cả. Trên thực tế, Vương An Thạch vốn dĩ bị gọi là "đại gian đại ác" lại còn "người người thần người căm phẫn", còn những người hợp tác chủ trì cải cách với ông là "Tân đảng" (Hàn Giáng, Lã Huệ Khanh v.v.) thì bị gọi là "tiểu nhân Hy Phong" (Hy Ninh và Nguyên Fôn đều là niên hiệu khi Vương An Thạch đương triều), thế nhưng Tư Mã Quang và những người khác sau khi thất thế cũng bị gọi là "gian đảng Nguyên Hữu" (Nguyên Hữu là niên hiệu khi Chế Tông Hoàng thái hậu thính chính), hơn nữa số lượng lên tới 120 người (sau đó lại mở rộng thành 309 người). Tên tuổi của họ được khắc lên bia đá, rải khắp các châu huyện toàn quốc, để quân dân mọi người dễ dàng phân biệt trung gian tà. Còn Vương An Thạch từng bị mắng chửi tơi bời trước đó, thì lại được phối hưởng Khổng miếu, trở thành vị thánh thứ ba ngoài Khổng Mạnh.

Kỳ thực cả Vương An Thạch và Tư Mã Quang đều không phải là gian nịnh, cũng không phải tiểu nhân. Phẩm chất cá nhân của họ, nếu dùng tiêu chuẩn đạo đức thời bấy giờ để đo lường, thì phải nói là đều rất cứng cỏi. Vương An Thạch chất phác, tiết kiệm, bác học, đa tài, có uy tín cực cao trong giới sĩ phu thời bấy giờ, và rất có thể là vị tể tướng duy nhất trong lịch sử không đi kiệu không nạp thiếp, sau khi chết không có bất kỳ di sản nào. Để đẩy lùi tân chính, Vương An Thạch đương nhiên phải đả kích, bài xích, thanh trừng phe đối lập, nhưng cũng chỉ là giáng chức hoặc thả ra ngoài, chưa từnga bịa đặt tội danh hãm hại đối thủ, cũng chưa từng mưu đồ đẩy đối phương vào con đường chết. Thậm chí, khi "Ô đài thi án" xảy ra, Vương An Thạch đã cáo quan còn đứng ra dâng sớ lên hoàng đế, giải cứu cho người bạn kiêm đối thủ chính trị Tô Đông Pô, nói thẳng rằng "Há có thời thánh mà lại giết nhân tài sao". Trong này tuy có thành phần tiếc nuối lẫn nhau, nhưng dù sao hai bên lâu nay bất đồng chính kiến, Tô Đông Pô suy cho cùng cũng vì công kích tân chính mà gặp vạ, thế nhưng Vương An Thạch lại có thể vứt bỏ tư kiến để chủ trì công lý, đây há phải là hành động của tiểu nhân? Hơn nữa lúc bấy giờ không những bản thân Tô Thức đã bị ép cung nhận tội, mà ngay cả nhiều người thân bạn bè của ông cũng đều nín thở sợ hãi, trong khi Vương An Thạch lúc này lại là một kẻ bị hoàng đế và trăm quan chán ghét. Ông chịu đựng đủ mọi công kích mình mẩy đầy thương tích, lại đau đớn mất đi con trai nhà cửa tan nát, chỉ có thể một mình âm thầm liếm láp vết thương tại quê nhà. Trong hoàn cảnh như vậy, ông vẫn có thể nói giúp cho Tô Thức, thì không những không phải là tiểu nhân, mà còn là phong tiết cao nhã.

Tư Mã Quang cũng có sự độ lượng của nhà chính trị và phẩm cách của người chính trực. Ông chỉ phản đối chính sách của Vương An Thạch, không phủ định con người của Vương An Thạch, ngược lại còn nói "văn chương tiết nghĩa của Giới Phủ, điểm vượt người rất nhiều". Sau khi Vương An Thạch qua đời, Tư Mã Quang lúc ấy đang nằm bệnh trên giường còn kiến nghị triều đình ban tặng ưu ái dày dặn. Tư Mã Quang nói: "Giới Phủ không có gì khác, chỉ là cố chấp thôi! Điển lễ tặng phế, nên hậu hĩnh to lớn vậy." Điều này phải nói là cầu thị thực tế. Tô Đông Pô thì không những sau khi Vương An Thạch gặp hoạn nạn đã viết thơ cho ông, nói rằng "từ công đã thấy muộn mười năm", mà còn trong chiếu thư do ông thảo thay Tống Chế Tông, đã đánh giá cao vị đối thủ chính trị này của mình, nói rằng chính vì ý trời muốn phó thác "đại sự phi thường", mới sản sinh ra "dị nhân hiếm có" như Vương An Thạch, đồng thời ca ngợi ông "danh cao một thuở, học thông muôn đời, trí đủ để đạt đến đạo của mình, biện đủ để hành lời của mình; văn chương kỳ vĩ, đủ để trang hoàng muôn vật; hành vi trác tuyệt, đủ để làm gương bốn phương." Đây lại há là hành động của tiểu nhân?

Trên thực tế, theo tôi thấy, sự đối đãi lẫn nhau như vậy của phe đối địch, không chỉ là đạo đức cao thượng, mà còn là văn minh chính trị. Trong ấn tượng đọc sách ít ỏi của tôi, hình như chỉ có đời Tống mới có thể làm được điều này. Đảng cố thời Đông Hán, đảng tranh thời vãn Đường, cuộc đấu tranh giữa hoạn đảng và các nhà Đông Lâm cuối nhà Minh, chẳng phải đều là đao quang kiếm ảnh mưa máu gió tanh sao?

Điều này không nghi ngờ gì có liên quan đến chính sách của nhà Tống. Vương triều Đại Tống từ ngày đầu kiến quốc, đã thực hiện quốc sách cơ bản ưu đãi sĩ phu, bổng lộc quan lại lại đứng đầu các triều đại, cho nên đời sống của các sĩ phu phần lớn đều rất sung túc, dù ở triều hay ở dã, ở kinh sư hay ở châu huyện, đều thong thả nhàn nhã, tự đắc vui vẻ (nếu không thì Âu Dương Tu sao có thể viết ra được "Túy ông đình ký"). Ngoài thời gian làm quan, còn có thể theo đuổi nghiên cứu học thuật và sáng tạo văn học. Câu nói "Học mà ưu thì sĩ, sĩ mà ưu thì học" (làm học vấn có nhàn rỗi hoặc dư dả thì đi làm quan, làm quan có nhàn rỗi hoặc dư dả thì làm học vấn), dùng cho người đời Tống là rất phù hợp.

Từ đó liền hình thành một tầng lớp sĩ phu có thể gọi là "quý tộc tinh thần". Đã là "quý tộc tinh thần", tự nhiên sẽ "fair play" (chơi đẹp). Tương tự, đã là "học mà ưu thì sĩ, sĩ mà ưu thì học", thì không khó để nhân tài xuất hiện lớp lớp, và quý trọng lẫn nhau, vì kính sợ học thuật mà kính trọng đối phương. Cho nên, một tầng lớp trí thức có quy chuẩn đạo đức và quy chuẩn hành vi độc đáo của riêng mình, tương đối độc lập với chính trị, là tiền đề quan trọng của văn minh chính trị. Một khi trí thức đánh mất nhân cách độc lập, không còn là quý tộc tinh thần, và từ đó sinh ra sự đồi trụy về đạo đức, thì văn minh chính trị sẽ trở thành thứ xa xỉ phẩm.

Đáng tiếc là thể chế thời bấy giờ đã không thể cung cấp một nền tảng chế độ cho loại văn minh chính trị này. Đúng như lời Vương Đồng Linh tiên sinh trong chương 7 quyển 3 "Trung Quốc sử" đã nói: "Kinh sư lúc bấy giờ, lại không giống như quốc gia lập hiến đời nay có quốc hội, dung nạp nhiều sĩ tử làm chốn tung hoành." Quả thực, nếu vương triều Đại Tống thực hiện chế độ cộng hòa, Vương An Thạch lên nắm quyền, Tư Mã Quang ở dã phò trợ, Tư Mã Quang chấp chính, Vương An Thạch giám sát thiện ý, thì cuộc biến pháp hay là bất kỳ chính sách nào khác, há lại là kết quả như đã nói ở phần trước sao?

Trên thực tế, thất bại của cuộc biến pháp Vương An Thạch, không phải như phe phản đối nói là do "tiểu nhân loạn chính", cũng không phải như phe cải cách nói là do "tiểu nhân hoại pháp", mà là vì thiếu đi nền tảng chế độ và môi trường văn hóa tương ứng. Để chứng minh điều này, chúng ta chi bằng hãy cùng xem xét lại tân pháp của Vương An Thạch.