Cuốn tiểu sách đặt trước mặt độc giả đây cơ bản là bàn về lịch sử. Nó có ít nhiều dính líu đến chương trình "Bách gia giảng đàn" của Kênh Khoa học Giáo dục thuộc Đài Truyền hình Trung ương, bởi vì một phần nội dung đã từng được giảng dạy ở đó.

Ai cũng biết, "Bách gia giảng đàn" là một chuyên mục mang tính học thuật, nổi trội hơn cả trong việc kể chuyện lịch sử. Loại chương trình này vốn không dễ làm. Làm cho tốt thì ắt là "cùng thắng" (giới học thuật mở rộng được phạm vi truyền bá, truyền hình nâng cao được tầm vóc văn hóa), còn làm hỏng thì lại là "cùng thua" (giới học thuật đánh mất phẩm chất vốn có, truyền hình đánh mất lượng lớn khán giả). Đây là lý do khiến nhiều học giả và đài truyền hình không dám dễ dàng dấn thân vào việc này: họ sợ tốn sức mà không được tích sự gì, cuối cùng lại rơi vào cảnh giống như Trư Bát Giới soi gương ── bên trong bên ngoài đều không phải con người.

Thế nhưng, các đạo diễn của "Bách gia giảng đàn" lại nói với tôi rằng, tỷ suất người xem của họ không hề thấp, cao có thể đạt tới trên dưới không phẩy năm phần trăm, thấp hơn chút cũng được không phẩy một phần trăm. Tỷ suất người xem không phẩy năm phần trăm là một khái niệm như thế nào? Nói một cách nôm na, chính là trung bình cứ một nghìn chiếc tivi thì có năm chiếc lựa chọn kênh này. Đương nhiên, số lượng bật đến kênh này thì nhiều hơn, còn khóa chặt ở kênh này thì ít hơn một chút, cho nên mới gọi là "trung bình". Trung Quốc là một quốc gia đông dân. Chi theo tỷ lệ này để suy tính, số người xem sẽ là một con số thiên văn.

Đương nhiên, không thể tính toán theo cách đó, cách giải thích về tỷ suất người xem ở phía trước cũng không hoàn toàn chính xác. Nhưng nếu nói có rất nhiều người đang xem thì chắc chắn không sai. Điều này thật kỳ lạ. Các vương triều trong lịch sử Trung Quốc, triều đại gần nhất là nhà Thanh, cách chúng ta ít nhất cũng đã hàng trăm năm, triều đại xa xôi thì lại càng khỏi phải bàn. Những ân oán thị phi xa xôi nhường ấy, thì dính dáng gì đến chúng ta, sao lại có nhiều người quan tâm đến vậy?

Cũng chỉ có một cách giải thích duy nhất: Lịch sử không thể lãng quên.

Quả thực, lịch sử luôn khiến người ta vương vấn, và cũng không thể không khiến người ta vương vấn. Đúng như Karl Marx đã nói, con người không thể tùy ý sáng tạo ra lịch sử của riêng mình. Họ chỉ có thể tiến hành sáng tạo "trong những điều kiện trực tiếp đụng phải, đã có sẵn và được kế thừa từ quá khứ". Cứ như thế, ai thấu hiểu lịch sử một cách sâu sắc và thấu triệt hơn, thì người đó càng có nhiều khả năng thành công. Ngược lại, nếu chỉ giới hạn tư duy và tầm nhìn ở hiện tại, thì e rằng ngay cả hiện tại, người đó cũng chẳng thể nắm bắt nổi. Quốc gia là vậy, cá nhân cũng thế. Trên thực tế, thời đại vĩ đại nhất định phải có ý thức lịch sử, nhân vật vĩ đại cũng nhất định phải có ý thức lịch sử. Chỉ có thời đại tầm thường mới có tầm nhìn hạn hẹp, và cũng chỉ có những kẻ tầm thường mới tỏ ra hờ hững với lịch sử. Huống chi bản thân lịch sử vốn dĩ là một vở kịch lớn liên hoàn, có nhân vật, có câu chuyện, có tình tiết, có hành động, có nút thắt, có cao trào, tràn ngập tính kịch, sao lại có thể không khiến người ta hứng thú dạt dào cho được?

Thế là xuất hiện đủ loại cách nói và nhiều kiểu giải thích khác nhau về lịch sử.

Thông thường nhất là "chính thuyết", ví dụ như "Tam quốc chí" và "Đại Đường Tây vực ký"; phổ biến nhất là "hí thuyết", ví dụ như "Tam quốc diễn nghĩa" và "Tây du ký". "Tam quốc diễn nghĩa" có phải là "hí thuyết" không? Phải. Bởi vì nó không chỉ "diễn nghĩa" (phát huy), mà còn "diễn biến" (xuyên tạc). Cho dù thái độ của nó có nghiêm túc đi chăng nữa, không phải là "hí thuyết", thì vẫn có những thành phần bóp méo biên tạo, chính là "chính thuyết" cộng thêm "vênh thuyết", thậm chí là "hồ thuyết". Chỉ có điều "Tam quốc diễn nghĩa" vẫn chỉ là "lạc điệu", còn "Tây du ký" mới thực sự là "vượt quá giới hạn", đành phải gọi là "đại thoại". Bây giờ chúng ta đều biết "Đại thoại Tây du" đã "đại thoại" hóa "Tây du ký", nhưng rất ít người nghĩ rằng "Tây du ký" mới chính là ông tổ của "đại thoại"! Thế nhưng "Tây du ký" lại không có vấn đề gì, bởi vì ai cũng biết đó là thần thoại. "Tam quốc diễn nghĩa" thì lại khác, rất nhiều người coi nó như lịch sử để xem, thậm chí còn tưởng rằng đó chính là lịch sử. Xét theo ý nghĩa này, "Tam quốc diễn nghĩa" chính là tác phẩm "Đại thoại Tam quốc" mà không mang tên "Đại thoại Tam quốc".

Xem ra, lời của nhà tiểu thuyết thì không thể tin cậy được, đáng tin cậy hơn một chút chính là lời của nhà sử học. Tỷ suất người xem của "Bách gia giảng đàn" cao như vậy, chính là vì ai cũng muốn biết sự thật lịch sử, mặc dù cái gọi là "chính sử" cũng khó tránh khỏi việc trộn lẫn giữa sự thật và lời đồn.

Thế nhưng những người thực sự có thể tĩnh tâm đọc tư liệu lịch sử lại vô cùng hiếm hoi, sức ảnh hưởng và tệp độc giả của "chính thuyết", so với "hí thuyết" và "đại thoại", thì cũng "không thể đem ra so sánh". Tại sao vậy? Bởi vì loại sau thì hay, loại trước thì khó hiểu; loại sau thì thú vị, loại trước thì nhạt nhẽo. Sự thật thì không hay ho, cái hay ho thì không chân thực, muốn thỏa mãn sự thích thú thì khó tránh khỏi việc "bị lừa gạt", còn muốn làm rõ sự thật thì bắt buộc phải "cắn răng chịu đựng". Đây chính là mâu thuẫn, độc giả cũng rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan, cho nên cần phải có một phương pháp. Phương pháp này, theo tôi chính là "thú thuyết". Cái gọi là "thú thuyết", chính là lấy lịch sử làm phần cốt bên trong, lấy văn học làm lớp vỏ bên ngoài, vừa có sự thật lịch sử, lại vừa có tính thú vị của văn học. Điều này đương nhiên là rất khó, nhưng không phải là không làm được, cuốn "Vạn lịch thập ngũ niên" của tiên sinh Hoàng Nhân Vũ chính là một điển mẫu.

Thú thuyết vốn dĩ không hề dễ dàng. Trước tiên tác giả phải là người thú vị, tiếp theo phải có tu dưỡng văn học. Cái gọi là "có tu dưỡng văn học", không đồng nghĩa với việc nhất định phải đọc qua bao nhiêu tác phẩm kinh điển nổi tiếng, lại càng không đồng nghĩa với việc có học lịch, học vị, chức danh và danh hiệu cao đến đâu, đương nhiên cũng không đồng nghĩa với việc nhất định phải tốt nghiệp khoa Trung văn, mà là phải có cảm quan văn học. Đây là một năng lực trải nghiệm, năng lực thưởng thức, năng lực nắm bắt âm hưởng tình điệu. Không có năng lực này, thì có đọc nhiều sách đến mấy cũng vô ích.

Người có cảm quan văn học thường cũng có ý thức lịch sử. Bởi vì văn học là học về con người, sử học cũng là học về con người. Không có con người, thì sẽ không có lịch sử, cũng sẽ không có văn học. Cho nên, muốn hiểu được lịch sử, bắt buộc phải thấu triệt nhân tính. Lịch sử là thứ không thể khôi phục nguyên trạng. Cùng lắm bạn chỉ có thể nhìn thấy những mảnh gạch ngói thời Tần nhà Hán một cách rời rạc, mơ hồ nghe được tiếng trống tiếng chuông khua vang. Thế nhưng nhân tính lại thông suốt với nhau, giống như vòm trời của ngày hôm nay, chính là bầu trời đầy sao của những năm tháng ấy. Trăng thời Tần giáp biên ải thời Hán. Cửa ải của nhà Hán (điều kiện lịch sử) có lẽ đã tan thành mây khói, nhưng ánh trăng của nhà Tần (nhân tính chung) nào đã từng tiêu tan? Cho nên dù là nghiên cứu lịch sử hay giảng giải lịch sử, thì đều bắt buộc phải "lấy con người làm gốc", lấy tâm lý văn hóa của dân tộc làm cốt lõi. Lấy con người làm gốc, lịch sử mới là thứ có ý nghĩa. Lấy tâm lý văn hóa của dân tộc làm cốt lõi, thì từng sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử xuất hiện trước mặt chúng ta mới có thể trở nên sống động. Những câu chuyện và sinh mệnh sống động này sẽ thúc đẩy chúng ta kiểm điểm lại lịch sử, kiểm điểm lại xã hội, kiểm điểm lại nhân sinh, kiểm điểm lại chính mình, để rồi trong sự thú vị sẽ có được trí tuệ.

Điều này không chỉ là "thú thuyết", mà còn là "diệu thuyết". Thú thuyết mà không có tư duy thì chỉ giống như đồ uống lon nhôm, diệu thuyết có tư duy mới chính là rượu ngon. Lịch sử và rượu vốn dĩ từ lâu đã có chút dây dưa gắn kết, ví dụ như "Hán thư nhắm rượu", "Thanh mai nấu rượu". Cho nên, lịch sử cũng là thứ có thể dùng để ủ rượu. Cuốn sách này không dám nhận là một vò rượu ngon, nhưng chỉ cần không biến thành giấm, thì cũng đã là tạ ơn trời đất rồi.

Những bài viết được tuyển tập trong cuốn sách này được viết ngắt quãng trong mấy năm trời, có bài đã từng được đăng, có bài chưa. Lần này gom lại xuất bản thành tập, hoàn toàn nhờ vào sự thúc giục và ủng hộ nhiều lần của tiên sinh Tiêu Quan Hồng, tại đây tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành!

Dịch Trung Thiên

Ngày 18 tháng 4 năm 2005