Tham nhũng quả thực có liên quan đến quyền lực. Theo kinh nghiệm của bản thân tôi, bất cứ nơi nào tồn tại quan hệ quyền lực, thì ở đó ít nhất cũng đồng thời tồn tại khả năng xảy ra tham nhũng phi điển hình. Tôi từng có mười năm ở một nông trường khai khẩn quân sự tại Tây Bắc. Khi đó, mỗi năm chúng tôi chỉ được ăn một bữa cơm trắng vào dịp Tết. Như vậy, việc phân phối cơm trắng đã trở thành một thứ quyền lực. Đương nhiên, phần cơm này được cung cấp định lượng theo tem phiếu, trên lý thuyết là "mọi người đều có phần, ai cũng như ai". Nhưng bát cơm của bạn có đủ đầy hay không, thường lại nằm ở ý muốn của người nấu bếp. Do đó, những thanh niên trí thức miền Nam đặc biệt thích ăn cơm trắng sẽ tìm cách lấy lòng người nấu bếp vào lúc này, ví dụ như lúc xới cơm trên mặt nở nụ cười tươi roi rói. Những người khéo léo hơn một chút thì làm công tác ngoại giao từ trước, biếu xén đầy đủ những chút ân huệ nhỏ nhặt như bánh quy kẹo ngọt. Nhờ vậy, khi cơm phân phối xong mà vẫn còn thừa lại một ít, họ có thể được ăn thêm một bát cơm rang trứng trong nhà bếp.

Những cuộc trao đổi giữa quyền lực và lợi ích đại loại như thế, người Trung Quốc chúng ta hầu như chẳng cần thầy dạy cũng tự biết, chẳng phải đọc bao nhiêu sách vở. Ngay cả một công nhân di cư cũng biết rằng khi nhận việc, trước tiên phải thầu khoán mời một điếu thuốc. Có một mùa thu nọ, mấy người chúng tôi ngồi trò chuyện với nhau. Một nữ thanh niên trí thức bỗng thở dài nói: Giá mùa đông năm nay mà được giao việc bóc bông thì tốt biết mấy. Công việc đồng áng vào mùa đông ở nông trường quân khai chủ yếu có hai loại, một là bóc bông, hai là xúc cát (tức là xúc cát trong các cồn cát đổ ra đồng để cải tạo đất). Xúc cát phải làm việc trong cái lạnh cắt da cắt thịt âm mấy chục độ, vừa khổ vừa mệt; còn bóc bông thì không phải ra khỏi nhà, vừa có thể sưởi lửa vừa trò chuyện. Thế nên lúc ấy có người xem vào nói: Thế thì lúc bạn đi thăm người nhà về phải mua một gói xì dầu cô đặc mang về biếu liên trưởng nhé. Thời đó, ở nông trường không có xì dầu để ăn. Muốn ăn, chỉ có thể trông chờ vào thanh niên trí thức mang xì dầu dạng rắn từ thành phố về. Điều này tất nhiên cũng không có gì to tát, càng không thể gọi là tham nhũng, nhưng sự việc khác nhau mà đạo lý thì giống nhau. Trong mắt những vị đại thần cơ mật, lại bộ thượng thư ấy, mấy tấm ngân phiếu trị giá vài trăm đến hàng nghìn lạng bạc của các châu huyện, há chẳng phải là một gói xì dầu cô đặc đó sao? Khi phân phối công việc, là điều động bạn đến huyện nghèo khó, hay sắp xếp bạn đến huyện giàu có, chẳng phải là sự khác biệt giữa việc xúc cát và bóc bông đó sao? Gói xì dầu cô đặc mà thanh niên trí thức biếu các vị liên trưởng, há chẳng thể xem như một thứ "hiếu kính", hoặc gọi thẳng là "xì dầu kính" hay sao? Một kẻ biết biếu "xì dầu kính" cho liên trưởng, tiểu đội trưởng, sau này khi làm quan châu quan huyện, đương nhiên sẽ biết cách biếu "băng kính", "thán kính" cho tuần phủ, tổng đốc. Miền đất hứa nuôi dưỡng "vi-rút tham nhũng phi điển hình" thì nơi nào cũng có.

Trên thực tế, chỉ cần quyền lực tồn tại, chỉ cần quyền lực đó có thể mang lại lợi ích hoặc gây tổn hại cho người khác, thì giữa kẻ nắm giữ quyền lực và người thụ hưởng (hoặc chịu hại) từ quyền lực ấy, rất dễ phát sinh một mối quan hệ trao đổi giữa quyền và lợi. Thế nhưng, quyền lực lại là thứ không thể bãi bỏ, trừ khi bạn có thể quay lại xã hội thị tộc nguyên thủy "quốc gia nhỏ bé, dân số thưa thớt". Những gì chúng ta có thể làm, chỉ là giám sát và hạn chế quyền lực mà thôi.

Do đó mới có câu nói: "Quyền lực không có sự giám sát chính là cội nguồn của tham nhũng." Nhưng tôi luôn hoài nghi về câu nói này. Bởi vì theo lô-gíc của câu nói này, chỉ cần có giám sát thì sẽ không nên có tham nhũng nữa. Tiếc là mọi chuyện lại không lạc quan đến thế.

Trung Quốc là một trong những quốc gia thiết lập chế độ giám sát sớm nhất trên thế giới, từ thời Tần Hán đã có các cơ quan giám sát chuyên trách. Thời Tây Tây gọi là "Ngự sử phủ", sau đời Đông Hàn gọi là "Ngự sử đài", Minh Thanh đổi tên thành "Đô sát viện". Bất luận là Ngự sử đài hay Đô sát viện, đều là cơ quan độc lập trực thuộc thiên tử. Không những không chịu sự chế ước của các quan viên và cơ quan khác, ngược lại còn có quyền giám sát tất cả cơ quan và quan viên. Tương tự, bất luận gọi là Ngự sử đài hay Đô sát viện, cán bộ giám sát đều gọi là ngự sử. Từ đời Hán đến đời Nguyên, quan viên của Ngự sử đài lần lượt có Ngự sử đại phu, Ngự sử trung thừa và Giám sát ngự sử. Quan viên Đô sát viện đời Minh Thanh, lần lượt có Đô ngự sử, Phó đô ngự sử, Thiêm đô ngự sử và Giám sát ngự sử. Ngự sử đại phu và Đô ngự sử là quan đầung trưởng chính, Ngự sử trung thừa và Phó đô ngự sử là quan trưởng phó. Tuần phủ đời Thanh sở dĩ còn gọi là "Trung thừa", chính là vì kiêm nhiệm chức hàm Hữu phó đô ngự sử Đô sát viện theo lệ thường.

Địa vị của cơ quan giám sát vô cùng tôn quý. Thời nhà Hán, Ngự sử đại phu kiêm nhiệm chức Phó tể tướng. Thời nhà Nguyên, Ngự sử đại phu có phẩm trạch nhất phẩm, hơn nữa theo lệ thường do hoàng thái tử hoặc quý thích kiêm nhiệm. Đương nhiên, người có chức vị cao chỉ có quan trưởng chính của Ngự sử đài hoặc Đô sát viện, phẩm cấp của các quan viên giám sát khác thì không cao. Ví dụ như Giám sát ngự sử đời Minh Thanh chẳng qua chỉ là chính thất phẩm, "Lục khoa cấp sự trung" - những người tiến hành giám sát đối khẩu theo nghiệp vụ của sáu bộ Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công - cũng là chính thất phẩm. Nhưng phẩm cấp của Giám sát ngự sử và Lục khoa cấp sự trung tuy không cao, nhưng chức quyền lại rất lớn, địa vị cũng vô cùng tôn quý. Trước tiên là quyền hạn lớn. Từ vương gia tể tướng, trọng thần huân quý ở trên, cho đến đốc phủ châu huyện, ti quan đạo viên ở dưới, thậm chí bao gồm cả các cán bộ giám sát khác và lãnh đạo của cơ quan giám sát, đều có thể đàn hạc. Những người này tham nhũng tha hóa tất nhiên có thể đàn hạc, cho dù chỉ là sơ suất lơ là công việc không làm nên trò trống gì, cũng có thể đàn hạc. Thứ hai là trách nhiệm nhẹ. Giám sát ngự sử và Lục khoa cấp sự trung đều có một đặc quyền, gọi là "phong văn tấu sự", cũng gọi là "phong văn đàn sự", tức là chỉ cần nghe thấy gió thoảng mây bay, thậm chí là tin đồn nhảm, thì có thể tố giác, không cần phải chịu trách nhiệm xác thực, cũng không chịu sự trừng phạt phản tọa. Thứ ba là tính độc lập mạnh mẽ. Ngự sử đàn hạc quan viên, không cần thông báo chào hỏi cơ quan có liên quan, cũng không cần thông qua sự phê chuẩn của cấp trên mình. Năm Trường An thứ tư đời Đường (năm 704 công nguyên), Giám sát ngự sử Tiêu Chí Trung đàn hạc một vị quan tam phẩm tên là Tô Vị Đạo. Sau sự việc, Ngự sử đại phu phê phán ông ta rằng, việc lớn thế này mà không bàn bạc một tiếng với cấp trên, hình như không thỏa đáng lắm nhỉ? Tiêu Chí Trung lại đáp rằng: "Trong đài không có cấp trên." Ý nói là, cơ quan giám sát không giống với các cơ quan khác, không có quan hệ lãnh đạo và bị lãnh đạo. Mỗi người đều độc lập thụ lý vụ án, trực tiếp chịu trách nhiệm trước hoàng thượng. Tiêu Chí Trung còn vặn hỏi: Nếu việc đàn hạc của ngự sử lần nào cũng phải thỉnh thị, vậy thì, phê chuẩn rồi thì không sao, không phê chuẩn thì nên làm thế nào đây? Điều này đã nói lên tính đặc thù của công việc giám sát. Ngự sử đại phu nghe xong cảm thấy rất có đạo lý, liền khen ngợi Tiêu ngự sử quả thực là trung với phận sự, cương trực không cúi đầu.

Để ủng hộ ngự sử độc lập hành thi hành quyền giám sát, triều đình thậm chí còn quy định các thủ tục nghiêm ngặt và nghi lễ long trọng. Phàm là các vụ án đàn hạc trọng đại, ngự sử phải đội một loại pháp quan gọi là "Giải Trì quan", mặc pháp bào trong trắng ngoài đỏ, đọc "cáo trạng" ngay tại triều đường trước mặt hoàng đế và trăm quan, quan viên bị đàn hạc thì bắt buộc phải lập tức đứng ra chờ đợi xử phạt. Cho nên, lúc lên triều, hễ thấy có người mặc kiểu mão phục như thế hiên ngang bước vào, những quan viên không biết chuyện đó sẽ cảm thấy trong lòng đánh trống ngực, không biết lần này lại đến lượt ai gặp họa.

Cường độ giám sát như thế này, không thể coi là nhỏ chứ?

Nhưng hiệu quả ra sao? Cũng chẳng qua chỉ là vớt củi đáy nồi, thậm chí còn chẳng làm nổi việc vớt củi đáy nồi. Quan viên hết nhiệm kỳ này đến nhiệm kỳ khác vẫn cứ "tham" trước "hậu" sau. Nghiêm trọng hơn nữa, việc giám sát quan viên lại còn phát triển thành một loại tham nhũng mới. Chúng ta đều biết, dù là Giám sát ngự sử hay Cấp sự trung, quyền lực đều rất lớn. Ngoài ra, triều đình còn tạm thời phái cử một số quan viên giám sát, ví dụ như Tuần án ngự sử hoặc Khâm sai đại thần đến địa phương tra án. Quyền lực của những người này cũng rất lớn. Việc bãi miễn tại chỗ quan viên phạm sự vốn dĩ là chuyện trong tầm tay, việc điều động quân đội đến để bắt giữ quan viên cũng không phải là chuyện không thể xảy ra. Điều này vốn dĩ là để bảo đảm công việc giám sát được diễn ra nhanh như chớp, thế nhưng lại khiến cho bản thân sự giám sát biến thành một thứ đặc quyền, một thứ quyền lực càng ít bị hạn chế và giám sát hơn. Một thứ quyền lực như thế thì không ai là không sợ hãi. Đạo lý cũng rất đơn giản: Nhân vô thập toàn, ai mà chẳng có lỗi lầm? Vụ án lớn không có, lỗi lặt vặt thì chẳng lẽ không bới ra được sao? Vị Huyện lệnh Lâm ở huyện Giới Hưu kia bị bới ra chính là một lỗi lặt vặt. Kết quả thế nào? Mũ ô sa mất toi.

Cho nên, hễ quan viên giám sát vừa đến, địa phương sẽ bận rộn thành một mẩu, hỗn loạn thành một mẩu. Bởi vì ai cũng biết, không có gió thì sóng không nổi. Nếu địa phương hoàn toàn không có chuyện gì, phía trên sẽ không phái người đến. Quan chức giám sát nếu như tra mãi mà không ra chút vấn đề nào, lúc trở về cũng rất khó ăn nói. Kết quả tốt nhất, là tra ra được chút vấn đề nhỏ, và đều đã được giải quyết, hoặc là "sự việc có nguyên nhân, tra cứu không có chứng cứ", thế là mọi người đều vui vẻ. Điều này thì phải làm công tác, cũng tức là phải tốn bạc. Ít nhất, cơm là phải ăn, hơn nữa phải ăn cho ngon; kịch cũng là phải xem, hơn nữa phải diễn cho hay. Nếu đại nhân Tuần án và đại thần Khâm sai cảm thấy cô đơn, vậy thì, phụ nữ cũng phải sắp xếp, hơn nữa phải chọn người xinh đẹp. Còn về các nghi lễ thông thường, như là "biệt kính", "trình kính" loại này, tự nhiên là một đồng cũng không được thiếu. Người gác cổng theo hầu Tuần án và Khâm sai, cũng đều phải chu toàn từng người một. Tóm lại, phía trên xuống giám sát một lần, phía dưới liền chịu nạn một lần. Số lần giám sát càng nhiều, phía dưới càng gặp xui xẻo. Ví dụ như vị Huyện lệnh Lâm đã nói đến trước đó rất xui xẻo, một vụ án vốn không có chứng cứ thực tế, chỉ vì một vị ty trưởng họ Uông của cơ quan giám sát "phong văn tấu sự" với hoàng đế, mà ngạc nhiên bị tra đi tra lại mấy bận. Đầu tiên là Trương đạo đài tra một bận, sau đó là Long thượng thư tra một bận, cuối cùng là Ngu tri phủ lại tra một bận. Ba lượt đi về, không biết đã phải nộp vào bao nhiêu bạc. Số tiền này, đương nhiên cuối cùng đều phải trút lên đầu bách tính huyện Giới Hưu. Đây mới chỉ là một vụ án. Tình hình thực tế là, hầu như mọi việc ở địa phương đều có lý do để tra cứu. Kết quả là, tra cứu một lần, bách tính lại bị cá thịt một phen. Cho nên tôi nghĩ, bách tính mà có quyền lên tiếng, nhất định sẽ nói với triều đình rằng: Xin các vị đừng chống tham nhũng nữa. Các vị càng chống, họ lại càng tham nhũng. Cũng xin các vị đừng quan tâm đến chúng tôi nữa. Các vị càng quan tâm, chúng tôi càng xui xẻo.

Thực ra, cho dù những quan chức giám sát này đều rất liêm khiết, cũng rất nỗ lực, thì e rằng cũng chỉ có thể giám sát tham nhũng điển hình, chứ không giám sát nổi tham nhũng phi điển hình, bởi vì hoàn toàn không có cách nào quản lý. Ví dụ như việc mời khách ăn uống, ngài quản hay không quản? Quản ư? Ngày nào cũng có người mời khách ăn uống, ngài tra từng bàn từng bàn, quản từng tiệc từng tiệc, quản cho xuể không? Không quản ư? Vậy thì tốt, chúng tôi dùng công công quỹ ăn tiệc Mãn Hán toàn tịch, một lần ăn mất 32 vạn, quản hay không quản? Ngài bảo quá quắt lắm rồi nên phải quản, vậy, xin hỏi thế nào gọi là quá quắt, thế nào gọi là không quá quắt, thế nào gọi là quá quắt lắm rồi? Khó định ra tiêu chuẩn phải không? Cho dù định ra tiêu chuẩn, quan viên cũng có cách đối phó. Ngài bảo chỉ được bốn món một canh ư? Vậy tôi làm một món tôm hùm Úc, một món gấu Bắc Cực, một món bào ngư Nam Hải, một món nấm tùng nhung Tây Tạng, lại thêm một món Phật nhảy tường, coi như là canh. Huống chi còn có thể gọi đĩa thập cẩm. Mỗi đĩa gom bốn món, làm cho cái đĩa to lên là được. Ngài bảo mỗi tiệc không được vượt quá 1000 nhân dân tệ ư? Vậy thì tốt, tôi ăn 999, hai người một tiệc. Ngài bảo không được nhận phong bao ư? Tôi từ xưa đến nay chưa từng nhận, nhận quà cũng chỉ nhận đồ thủ công mỹ nghệ, đặc sản địa phương. Hơn nữa tôi cũng đã tặng quà đáp lễ rồi, tôi đã viết chữ cho họ đấy chứ! Cái gì? Ngài bảo đồ thủ công mỹ nghệ tôi nhận là đồ cổ, đặc sản là quốc bảo? Chữ của tôi còn có giá trị nghìn vàng đấy nhé! Dù sao đi nữa, chính sách ở trên có, đối sách ở dưới có, kiểu gì cũng có cách đối phó.

Chỉ có điều cách này ở nước ngoài e là sẽ không linh nghiệm, bởi vì không khéo truyền thông sẽ đăng tải những bức ảnh ăn nhậu linh đình của các vị lên, hoặc là đăng tải chữ do chính các vị viết lên, để mọi người xem thử có đúng là giá trị nghìn vàng hay không. Có thể thấy, vấn đề không nằm ở chỗ hoặc không hoàn toàn nằm ở chỗ có giám sát hay không, mà còn phải xem ai giám sát và giám sát như thế nào. Giám sát giống như các triều đại trước đây thì chắc chắn không được. Bởi vì các triều đại trước đây đều là quan viên giám sát quan viên, chẳng khác nào tự mình giám sát chính mình, làm sao mà giám sát nổi? Tự nhiên càng giám sát lại càng tham nhũng. Nếu cứ cố chấp giám sát, ngoại trừ việc tăng mạnh chi phí giám sát cho đến mức quốc gia không thể gánh vác nổi ra, thì không còn con đường nào khác. Nhưng nếu giao cho bách tính giám sát thì sao? Mọi chuyện e là sẽ khác đi. Ít nhất, chi phí thụ lý vụ án sẽ thấp hơn rất nhiều, bởi vì số tiền này là do chính bách tính tự bỏ ra. Nếu như họ cũng nhân cơ hội ăn nhậu linh đình, há chẳng phải chuồn chuồn cắn đuôi, tự ăn thịt chính mình sao?

Chỉ có điều ngay cả chuyện này, tôi cũng không dám lạc quan một cách mù quáng. Bách tính Trung Quốc thực sự có thể giám sát hay sao? Chưa nói đến việc họ có quyền giám sát hay không, cũng không nói đến việc chúng ta có một bộ hệ thống giám sát có thể thao tác được như vậy hay không, cho dù có, cũng chưa chắc đã có thể mang lại hiệu quả. Tôi từng nói trong cuốn sách "Nhàn thoại người Trung Quốc" phiên bản mới nhất (Nhà xuất bản Văn nghệ Thượng Hải năm 2003) rằng, thái độ của người Trung Quốc đối với tham nhũng, thực ra từ trước đến nay vẫn luôn áp dụng tiêu chuẩn kép. Người khác tham nhũng, họ căm thù; chính mình tham nhũng, hoặc người nhà mình tham nhũng, thì lại không căm thù nữa. Sự phẫn nộ ngút trời của họ, thường là vì bản thân không có phần. Ví dụ như việc dùng công quỹ ăn nhậu, là điều ai nấy đều căm thù, nhưng nếu ngài mời họ cùng đi, thì họ sẽ vui vẻ nhận lời, hơn nữa trên mặt còn lộ vẻ đắc ý. Đây là thứ nhất. Thứ hai, người Trung Quốc thường cũng chỉ phản đối tham nhũng điển hình, không phản đối tham nhũng phi điển hình. Không những không phản đối, mà còn tích cực tham gia. Ví dụ như việc biếu phong bao cho bác sĩ, cấm mãi không dứt, bởi vì bệnh nhân không đồng ý cấm. Ngài càng cấm, họ lại càng muốn biếu, thế thì ngài còn có thể trông mong họ đi giám sát bác sĩ hay sao?