Thất bại của Biến pháp Hy Ninh, Tống Thần Tông và Vương An Thạch rõ ràng đều có trách nhiệm. Tống Thần Tông quá ham công mạo tiến, nóng vội thành công; Vương An Thạch lại quá mức bảo thủ cố chấp, độc đoán chuyên quyền. Nhưng xét trên sự việc, xét theo phép tắc, những tân pháp này bản thân chúng vốn không có sai lầm lớn. Chúng không cái nào là không xuất phát từ thiện ý, thậm chí rất suy nghĩ cho người nông dân. Lần biến pháp này, lẽ ra không nên có kết quả thế này.

Hãy nói về Thanh miêu pháp.

Công tâm mà nói, Thanh miêu pháp lẽ ra phải là một trong những tân pháp có thể kiêm cố lợi ích của cả quốc gia và bách tính nhất. Chúng ta đều biết, trong một năm, khoảng thời gian khổ sở nhất của người nông dân chính là mùa xuân. Lúc đó, lương vụ mùa thu đã ăn hết, lương vụ mùa hè chưa thu hoạch, đúng như câu gọi "giáp hạt". Nhưng nhìn từ một góc độ khác, lúc này thực ra người nông dân lại có tiền có lương thực. "Tiền lương" này, chính là lúa xanh trên đồng, chỉ là không thể "quy đổi thành tiền mặt" mà thôi. Thế là những hộ gia đình giàu có có tiền có lương thực ấy, liền vào lúc này cho nông dân vay tiền vay lương, hẹn khi lúa hè lúa thu chín sẽ trả kèm theo lãi. Lãi suất đương nhiên là rất cao, là một loại cho vay nặng lãi. Việc trả tiền trả lương cũng thường không thành vấn đề, bởi vì có lúa xanh trên đồng làm bảo đảm, đây là một loại "vay thế chấp". Đương nhiên, nếu gặp thiên tai, mất trắng không thu được gì, nông dân đành phải bán đất. Sự thôn tính ruộng đất, từ đó mà sinh ra.

Cái gọi là "Thanh miêu pháp", nói toạc ra, chính là do nhà nước thay thế các hộ giàu có để phát hành loại "vay thế chấp" này, tức là vào mỗi dịp giáp hạt, quan phủ cho nông dân vay tiền, đợi đến mùa thu thì gốc lẫn lãi cùng trả một lượt. Lãi suất quy định đương nhiên thấp hơn so với các hộ giàu có. Điểm tốt của việc làm này là có thể "tiêu diệt sự thôn tính, cứu giúp người nghèo đói", vừa miễn trừ cho nông dân sự bóc lột của cho vay nặng lãi, vừa tăng thêm nguồn thu tài chính cho đất nước. Đây đương nhiên là việc đôi bên cùng có lợi. Ít nhất, trong mắt Vương An Thạch và những người như ông, nông dân vay mượn từ quan phủ, vẫn tốt hơn là vay mượn từ địa chủ (đáng tin cậy hơn, lại ít bị bóc lột hơn); nông dân trả nợ cho quan phủ, cũng tốt hơn là trả cho địa chủ. Trả cho địa chủ thì béo cá nhân, trả cho quan phủ thì giàu đất nước. Nông dân không tăng gánh nặng, quốc gia lại tăng thu nhập, đây chẳng lẽ không phải là cách tốt?

Kinh phí cần thiết để thực thi Thanh miêu pháp cũng không thành vấn đề. Bởi vì các địa phương đều có Thường bình thương và Quảng huệ thương. Chúng ta đều biết, đế quốc nông nghiệp lấy nông nghiệp làm gốc, lấy lương thực làm trọng tâm, mà sản xuất nông nghiệp trông chờ vào ông trời, thu hoạch mỗi năm không giống nhau. Năm được mùa lúa rẻ làm tổn thương người nông dân, năm mất mùa lúa đắt làm khổ bách tính, việc này đành phải dựa vào chính phủ để bình ổn vật giá. Nói cách khác, năm được mùa lúa rẻ, chính phủ bắt buộc phải bỏ ra một khoản tiền, mua vào lương thực bằng giá bình ổn, lưu trữ trong kho lương chính thức, đợi đến năm mất mùa lúa đắt, lại bán ra cho trăm họ với giá bình ổn. Như vậy có thể ngăn chặn các hộ giàu có gian thương găm hàng trục lợi đầu cơ tích trữ, đạt được mục tiêu "vật giá thường bình, công tư đều có lợi". Phương pháp này, gọi là Thường bình pháp; nhà kho chuyên dùng để lưu trữ lương thực bình ổn vật giá, gọi là Thường bình thương. Ở thời hiện đại, là việc thuộc thẩm quyền phụ trách của các cơ quan lương thực và cơ quan vật giá.

Còn về Quảng huệ thương, thì là kho lương dự trữ quốc gia dùng để cứu trợ phòng chống thiên tai, bắt đầu được xây dựng từ năm Gia Hưu thứ hai đời Tống Nhân Tông (năm 1057 Công nguyên). Lúc bấy giờ, do các nguyên nhân như địa chủ chết không có người thừa kế, các địa phương đều có một số ruộng đất không có chủ. Những ruộng đất này, từ trước đến nay đều do quan phủ tự ý bán đi. Xử mật sứ Hàn Kỳ lại kiến nghị giao những ruộng đất này cho người do quan phủ thuê cày cấy, tiền thuê ruộng thu được dùng chuyên biệt cho một mục đích, chuyên dùng để cứu trợ những người già yếu tàn tật và cứu trợ thiên tai trong cõi. Đây chính là Quảng huệ thương. Ở thời hiện đại, là việc thuộc thẩm quyền phụ trách của cơ quan dân chính.

Phương pháp của Vương An Thạch, là biến "Thường bình pháp" thành "Thanh miêu pháp", tức là đem số tiền bán gạo cũ của Thường bình thương và Quảng huệ thương ra làm "vay thế chấp" vào lúc giáp hạt. Đây cũng là một mũi tên trúng nhiều đích. Vào lúc giáp hạt, giá lúa tăng vọt, bán ra số thóc cũ trong kho, có thể bình ổn vật giá, đó là điều thứ nhất; tiền thu được từ việc bán lương có thể dùng để cho vay, đó là điều thứ hai; lương thực giá bình ổn và vay thế chấp đều có thể cứu giúp nông dân, đó là điều thứ ba; nhà nước dựa vào khoản cho vay này có thể thu được lợi tức, đó là điều thứ tư. Đương nhiên, gian thương hào phú bị kìm chế, gánh nặng của nông dân được giảm bớt, cũng là một trong những điểm tốt. Tóm lại, tiền lãi cho vay thanh miêu tương đối thấp, nông dân gánh vác nổi; số lương cũ vốn trong kho đem bán, nhà nước gánh nặng không lớn. Huống chi quan phủ cho mượn lương thừa, có thể giải quyết cơn khát tức thời của nông dân; mùa thu thu về tiền lãi, có thể tăng thêm nguồn vốn cho quốc khố triều đình. Đây chẳng lẽ không phải là công tư đều có lợi? Hèn chi Vương An Thạch lại khoác lác: Ta không cần tăng thêm thuế phú mà cũng có thể tăng thu nhập cho quốc khố (dân bất gia phú nhi quốc dụng túc).

Thế nhưng kết quả thực thi trên thực tế lại cực kỳ đáng sợ.

Trước hết lãi suất không hề thấp. Tiêu chuẩn mà Vương An Thạch định ra, là lãi năm hai phân, tức là vay một vạn, kỳ hạn vay một năm, lãi hai nghìn. Mức này thực ra đã rất cao rồi, mà các địa phương còn muốn tăng thêm nữa. Cách làm cụ thể ở các địa phương là, mùa xuân phát một lần tiền vay, nửa năm sau liền thu hồi, lấy lãi hai phân. Mùa thu lại phát một lần tiền vay, nửa năm sau lại thu hồi, tiếp tục lấy lãi hai phân. Kết quả, vay một vạn, kỳ hạn vay một năm, lãi bốn nghìn. Khoản vay lãi suất thấp vốn dĩ nên cân nhắc đầy đủ lợi ích của nông dân, lại biến thành một loại cho vay nặng lãi độc quyền của quan phủ. Hơn nữa, do việc chấp hành không đồng nhất, có một số nơi lãi suất cao đến mức, bất ngờ đạt tới gấp 35 lần so với ban đầu thiết lập!

Lãi suất cao chưa nói, thủ tục lại phiền phức. Trước kia, nông dân vay tiền của địa chủ, hai bên thương lượng xong giá cả là có thể giao dịch thành công. Bây giờ vay tiền của quan phủ, trước tiên phải xin phép, sau đó phải phê duyệt, cuối cùng mới phải trả nợ. Từng khâu từng thủ tục, đều đòi hỏi phải cầu cạnh, gửi gắm nhờ vả, đưa "phí bôi trơn" cho nha dịch lại lại. Mỗi khi qua một quy trình, liền bị quan tham ô lại tống tiền vòi vĩnh bóc lột ở giữa một phen. Đây vẫn là thủ tục giản đơn. Nếu phức tạp hơn một chút, thì không biết phải nộp phí bao nhiêu! Trên người nông dân có bao nhiêu sợi lông, mà chịu nổi sự nhổ mút thế này của bọn chúng?

Đáng sợ hơn nữa, để đẩy mạnh tân chính, Vương An Thạch đã ban hành chỉ tiêu cho vay đến khắp các nơi trên toàn quốc, quy định các châu các huyện mỗi năm bắt buộc phải cho vay ra bao nhiêu. Cứ như vậy, quan địa phương đành phải phân bổ chỉ tiêu cứng nhắc. Đương nhiên, việc phân bổ theo tầng lớp đồng thời, theo lệ thường vẫn có sự cộng dồn gia mã theo tầng lớp. Thế nên, không chỉ nông dân nghèo khổ, mà ngay cả trung nông giàu có và phú nông, địa chủ, cũng đều phải "vụng lệnh cho vay". Không cho vay là không được, bởi vì khoản vay đã hiển nhiên "lập thành pháp luật". Ngươi không cho vay, chính là phạm pháp!

Kết quả, trăm họ tăng thêm gánh nặng, quan địa phương tăng thêm thu nhập. Hơn nữa, việc tìm kiếm tô lợi của bọn chúng lại có thêm một vỏ bọc, có thể mượn danh nghĩa cải cách để thực hiện bản chất tham nhũng rồi. Cải cách đã giúp một tay cho tham nhũng, điều này e rằng là điều mà Vương An Thạch đã không lường trước được phải không?

Cho nên, đừng tưởng rằng đám quan tham ô lại sợ hãi cải cách. Không, bọn chúng không sợ cải cách, cũng không sợ không cải cách, chỉ sợ không có chuyện gì xảy ra, không làm bất cứ việc gì cả, vô vi mà trị. Nếu vô vi mà trị, bọn chúng liền không có lý do cũng không có cách nào để kiếm tiền. Ngược lại, chỉ cần triều đình có động thái, bọn chúng liền có cách, không quan trọng động thái này là cải cách hay là bất cứ cái gì khác. Ví dụ như, triều đình muốn trưng binh, bọn chúng liền thu phí trưng binh; muốn lập trường học, bọn chúng liền thu phí lập trường học; muốn tiễu phỉ, bọn chúng liền thu phí tiễu phỉ. Dù sao chỉ cần phía trên ra lệnh một tiếng, bọn chúng liền nhân cơ hội nhạn quá bạt mao (chim nhạn bay qua cũng bứt lấy một sợi lông)!

Huống chi mục đích trực tiếp của lần cải cách này vốn dĩ chính là muốn tăng thêm thu nhập tài chính quốc gia. Một cuộc cải cách như thế này, nói nghe hay ho thì gọi là lý tài, nói nghe không hay thì đành phải gọi là vơ vét. Chúng ta đều biết, trong điều kiện lúc bấy giờ, tổng sản phẩm quốc nội cơ bản là một con số không đổi. Của cải không cất giấu ở nhà nước, thì cất giấu ở nhân dân. Tiền trong quốc khố nhiều lên, tiền trong tay trăm họ liền ít đi. Sau biến pháp, 32 tòa kho nội điện do Thần Tông xây mới chất đầy lụa là gấm vóc, đành phải xây thêm kho chứa. Nhưng những của cải này từ đâu mà ra? Là từ trên trời rơi xuống sao? Là từ dưới đất mọc lên sao? Rõ ràng không phải. Giống như lời Tư Mã Quang đã nói, "không lấy ở nhân dân, thì sẽ lấy ở đâu"?

Có lẽ, đây chính là một trong những nguyên nhân khiến cái gọi là phái bảo thủ chủ trương cải cách theo lối tiệm tiến thậm chí tạm thời chưa cải cách. Theo ghi chép trong 《Tống sử·Thực hóa chí》, vào thời điểm mới bắt đầu biến pháp, Tư Mã Quang đã chỉ ra rõ ràng với hoàng đế Thần Tông rằng: "Quốc dụng bất túc, tại dụng độ thái xa, thưởng tứ bất tiết, tông tộc phồn đa, quan chức nhũng lạm, quân lữ bất tinh." Rõ ràng, đây đều là vấn đề chính trị, không phải vấn đề kinh tế, càng không phải vấn đề kỹ thuật. Cho nên cải cách nhất định là một công trình hệ thống, đương nhiên chỉ có thể bàn tính lâu dài (thậm chí trong mắt chúng ta, những vấn đề này căn bản là không giải quyết nổi). Thảo nào Tư Mã Quang phải nói: "Bệ hạ bắt buộc phải cùng các đại thần hai phủ cùng quan lại tam ti suy nghĩ sâu xa về phương sách cứu chữa tệ nạn, mài giũa qua năm tháng, may ra mới có hiệu quả, không phải là việc thần ngu trong một sớm một chiều có thể cắt giảm được." Giống như Vương An Thạch làm bừa làm ẩu, há có lý nào lại không thất bại?