Tháng 11 năm Gia Tự thứ 43 (năm 1564), là những ngày tháng đau buồn và khó khăn của "Nhất đại danh gian" Nghiêm Tung. Ngay trong tháng này, con trai hắn là Nghiêm Thế Sỹ đã bị người ta tố cáo, bị bắt và tống giam với tội danh "thông gian với giặc Oa mưu đồ phản quốc". Nếu tội danh này được thành lập, thứ chờ đợi hắn sẽ là thân bại danh liệt, cửa nát nhà tan.

Nghiêm Tung là một hiện tượng dị biệt trong triều đại nhà Minh, một tên gian thần "khó có được". Gian thần triều Minh không nhiều. "Tân Đường Thư" soạn "Gian Thường Truyện", thượng hạ hai quyển, ngoài ra còn có "Phản Thần Truyện" thượng hạ hai quyển, "Nghịch Thần Truyện" thượng trung hạ ba quyển. "Tống Sử" soạn "Gian Thần Truyện", lên tới bốn quyển, ngoài ra còn có "Phản Thần Truyện" thượng trung hạ hai quyển, "Nịnh Hạnh Truyện" một quyển. "Minh Sử" viết về "Gian Thần Truyện" lại chỉ có một quyển. Đương nhiên, điều này không có nghĩa là gian thần Đại Minh nhất định ít hơn Đại Tống hay Đại Đường, bởi vì "Minh Sử" còn có "Nịnh Hạnh Truyện" và "Yêm Đảng Truyện". Những kẻ lọt vào hai truyện này, trong mắt người bình thường, cũng là gian thần. Ví như Tiêu Phương triều Vũ Tông (Chính Đức), đường đường là đại thần nội các, lại cùng hoạn quan Lưu Cẩn đồng lõa làm điều ác, thông khí với nhau, sao lại không phải gian thần? Thế nhưng lại vào "Yêm Đảng Truyện". Lại ví như Kỷ Cương triều Thành Tổ (Vĩnh Lạc), chuyên đi dò xét đời tư của quan lại và dân chúng, mánh lới bẩm báo hãm hại người khác, "số người bị tàn sát không thể kể xiết", sao lại không phải gian thần? Thế nhưng lại vào "Nịnh Hạnh Truyện". "Minh Sử" cho rằng, không thể đem tiểu nhân đều gọi là "gian". Chỉ có những kẻ "cướp lấy uy quyền, cấu kết gây họa loạn, dao động xã tắc, tàn sát trung lương, tâm tích đều ác, cả đời âm độc tàn t ác" mới là gian thần. Những kẻ như Tiêu Phương và Kỷ Cương, đành phải tính là "yêm đảng" và "nịnh hạnh".

Điều này cũng không phải là không có lý. Giống như sủng thần không có nghĩa là quyền thần, tiểu nhân cũng không có nghĩa là gian nhân. Tiểu nhân thì từ trước tới nay vẫn luôn có (thế sở hằng hữu). Gian thần thì tương đối hiếm hoi. "Đời đời danh gian" lại càng là "động vật quý hiếm". Xét kỹ bốn triều Đường Tống Nguyên Minh, kẻ có thể xưng là "danh gian" thì nhà Đường chỉ có một mình Lý Lâm Phủ. Nhà Tống nhiều hơn một chút, Thái Kinh, Tần Cảo, Giả Tự Đạo. Sáu đại gian thần nhà Nguyên không ai nổi danh, "danh gian" nhà Minh e rằng chính là Nghiêm Tung. Không tin cứ tiện tay tìm một người ra hỏi, hỏi xem những kẻ tồi tệ nhất nhà Minh gồm có những ai, câu trả lời phần lớn không phải là Ngụy Trung Hiền, thì chính là vị Nghiêm các lão này (bấy giờ gọi đại học sĩ nội các là các lão), không thì cả hai người đều có tên trên bảng. Phải biết rằng, trên sân khấu kịch Trung Quốc, Nghiêm Tung từ trước đến nay vẫn luôn là mặt trắng.

Đương nhiên, chuyện trên sân khấu chưa chắc đã đáng tin, mặt trắng của Tào Tháo rất oan uổng. Tào Tháo không phải gian thần. Cho dù đứng từ lập trường của nhà Hán mà nhìn, thì cũng không phải. Vào cái thời đại triều đại Đông Hán số mệnh đã tận, chính quyền trung ương rệu rã, quần hùng nổi dậy tranh giành Trung Nguyên ấy, nếu không có Tào Tháo chống đỡ, thật không biết có mấy người xưng vương mấy người xưng đế, vị hoàng đế đời cuối kia cũng chưa chắc đã có được kết cục tốt hơn. Cho nên Tào Tháo không phải gian thần, cùng lắm là gian hùng, thậm chí là anh hùng.

Nghiêm Tung lại không oan, cũng chẳng có ai thay hắn lật lại bản án. Theo "Minh Sử - Gian Thần Truyện" chép, Nghiêm Tung kỳ thực chẳng có năng lực chấp chính gì (vô tha tài lược), lại rất biết cách làm một tên gian thần (duy nhất ý nịnh trên, cướp quyền mưu lợi). Sau khi hắn bước chân vào quan trường, trên thực tế chỉ làm bốn việc: Một là nịnh chủ, hai là hại người, ba là lộng quyền, bốn là đòi hối lộ. Ngay từ trước khi hắn "vào các bái tướng", đã công khai đòi hối lộ từ các tông thất phiên vương. Sau khi trở thành "tể tướng đương triều", lại càng kết bè kết phái, bán quan phong tước, tống tiền vòi vĩnh, tham lam vô độ. Tháng 8 năm Gia Tĩnh thứ 44 (năm 1565), gia sản của Nghiêm Tung bị tịch thu, tổng cộng thu được hơn ba vạn lạng vàng, hai triệu lạng bạc, tương đương với tổng thu nhập tài chính cả nước trong một năm thời bấy giờ, bên cạnh đó còn có hàng triệu mẫu ruộng đất, hơn sáu nghìn gian nhà, cùng vô số cổ vật quý hiếm, tranh chữ của danh nhân. Nghiêm Tung vốn xuất thân bần hàn, những tài sản này từ đâu mà có? Đương nhiên là do hắn cướp quyền suốt hai mươi năm, hai cha con vơ vét mà ra. Cho nên Trương Cư Chính nói, Nghiêm Tung nắm quyền quốc gia, kỳ thực chính là "con buôn tại vị".

Số người bị Nghiêm Tung bức hại đếnáng kiệt quệ và chết đi cũng không ít, "Minh Sử - Gian Thần Truyện" đã liệt kê một danh sách dài, trong đó nổi tiếng nhất là Thẩm Luyện và Dương Kế Thịnh. Hai người này, đều vì dâng sớ hán hận Nghiêm Tung mà bị hãm hại đến chết. Khi Thẩm Luyện dâng sớ, chức quan là Cẩm Y Vệ Kinh Lịch. Kinh Lịch là một "quan tép riu" quản lý hồ sơ văn thư, còn Cẩm Y Vệ lại là tổ chức mật vụ nổi tiếng nhà Minh, tương đương với đội hiến binh. Thẩm Luyện tuy làm việc trong cơ quan mật vụ, nhưng rất ngay thẳng, "Minh Sử" nói hắn "làm người cương trực, căm ghét cái ác như kẻ thù". Quan đầu sộ của Thẩm Luyện là Cẩm Y Vệ Soái Lục Bỉnh có quan hệ rất tốt với cha con Nghiêm Tung, đối xử với Thẩm Luyện cũng không tệ (thiện ngộ chi), thường xuyên dẫn hắn đến nhà Nghiêm Thế Sỹ uống rượu. Thế nhưng Thẩm Luyện lại không ăn bộ này. Hắn căm thù cha con Nghiêm Tung làm điều càn quấy gây họa cho nước hại dân "thường xuyên nghiến răng", cuối cùng không thể nhịn được nữa, vào năm Gia Tĩnh thứ 30 (năm 1551) dâng sớ hán hận, mắng nhiếc Nghiêm Tung "tính tham lam đã ngấm vào xương tủy, lòng dạ ngu xuẩn cứng hơn sắt đá", lừa trên dối dưới, dùng quyền mưu tư, chèn ép trung lương (trung mưu tắc đa phương trở chi), trọng dụng gian nịnh, đến mức "mọi người đều dò xét ý thích của nhà họ Nghiêm, mà không biết đến ân uy của triều đình". Đây đương nhiên là chọc thủng tổ ong mật. Thế nên Nghiêm Tung cấu kết với bè lũ chết, ngụy tạo một tội danh "mưu đồ bất quỹ" để giết hại Thẩm Luyện.

Đáng tiếc Thẩm Luyện không giết hết được. Một Thẩm Luyện ngã xuống, lại một Thẩm Luyện khác đứng lên. Năm Gia Tĩnh thứ 32 (năm 1553), Dương Kế Thịnh lại dâng sớ hán hận Nghiêm Tung. Chức quan của Dương Kế Thịnh là Binh Bộ Viên Ngoại Lang, giống như Thẩm Luyện, cũng chỉ là một "quan tép riu". Hơn nữa, thế công của Dương Kế Thịnh còn mãnh liệt hơn Thẩm Luyện. Bản tấu sớ của Thẩm Luyện liệt kê mười tội trạng của Nghiêm Tung. Dương Kế Thịnh lại chỉ ra rằng, Nghiêm Tung không chỉ có "mười tội", mà còn có "năm gian". "Năm gian" đó là: Do sự gian trá xảo quyệt của Nghiêm Tung che mịt thiên thính, dẫn đến việc "tên gián điệp bên cạnh bệ hạ đều là tai mắt của tên gián Nghiêm", "cơ quan ngôn luận của bệ hạ đều là ưng khuyển của tên gián Nghiêm", "vây cánh của bệ hạ đều là họ hàng thân thích của tên gián Nghiêm", "tai mắt của bệ hạ đều là nô lệ của tên gián Nghiêm", "bầy tôi của bệ hạ đều là tâm phúc của tên gián Nghiêm". Đây đương nhiên lại chọc thủng tổ ong mật. Thế nên Nghiêm Tung bới móc sơ hở trong tấu chương của Dương Kế Thịnh, xúi giục Gia Tĩnh hạ lệnh bắt giam hắn. Tuy nhiên hoàng đế Gia Tĩnh tuy tống giam Dương Kế Thịnh để tra hỏi tội trạng, nhưng vốn không có ý định giết hắn. Nghiêm Tung lại giở trò quỷ, nhét tên của Dương Kế Thịnh vào văn bản báo cáo của một vụ án tử hình khác, đem hắn mưu sát.

Nghiêm Tung, có phải là đại gian thần không?

Thế nhưng sự nổi tiếng của Nghiêm Tung, ngoài việc "tội ác tày trời" ra, còn bởi vì cái tiếng gian thần này của hắn làm có chút "không hợp thời". Các gian thần được "Minh Sử" liệt kê, thời đại của bọn chúng hoặc là ở ngay buổi đầu khai quốc, hoặc là ở vào thời kỳ vong quốc, chỉ có riêng Nghiêm Tung là lửng lơ con cá vàng, lại rơi vào triều đại Gia Tĩnh. Triều đại Gia Tĩnh là khái niệm gì? Mười bảy triều mười sáu hoàng đế nhà Minh hưởng quốc 276 năm, Gia Tĩnh là vị hoàng đế thứ mười một, lúc lên ngôi (năm 1522) cách thời điểm khai quốc 154 năm, cách thời điểm vong quốc 122 năm, vừa vặn nằm ở đoạn giữa thiên về phía sau của triều đại. Buổi đầu khai quốc xuất hiện gian thần thì không có gì lạ, bởi vì khi đó chế độ hãy còn sơ khai, tình hình thời cuộc cũng chưa ổn định. Thời điểm vong quốc xuất hiện gian thần cũng không có gì lạ, bởi vì khi đó số mệnh đã tận, tệ nạn trăm bề sinh sôi. Thế nhưng triều đại Gia Tĩnh, cho dù tính từ năm vị lão gia ấy "băng hà", thì cách thời điểm vong quốc vẫn còn tới 78 năm. Lẽ ra, đây phải là thời đại "thiên hạ vô sự, an hưởng thái bình", sao lại đột ngột chui ra một tên đại gian thần chứ?

Huống chi trong số các đại thần triều Minh cũng không nên xuất hiện gian thần. Trên thực tế, đặc điểm của đời nhà Minh, chính là hoàng đế thì phần lớn hồ đồ mà đại thần triều thần thì không có đại ác. Hoàng đế triều Minh, so với các triều đại lịch sử thì kém cỏi nhất. Thái Tông Hồng Vũ Hoàng Đế Chu Nguyên Chương, tâm địa ác độc, giết người như rạ, những công thần cùng hắn đánh dã giang sơn hầu như đều bị hắn tàn sát sạch sành sanh. Thành Tổ Vĩnh Lạc Hoàng Đế Chu Diêm, tàn nhẫn bạo ngược, cũng coi mạng người như cỏ rác, giết người không gớm tay, còn hở một chút là hạ lệnh lôi phạm nhân "lôi ra ngoài cho chó ăn", hoặc hạ lệnh cho nữ phạm nhân bị luân phiên cưỡng bức, quả thực chính là biến thái tâm lý. Nhân Tông Hồng Hì Hoàng Đế Chu Cao Sí, Tuyên Tông Tuyên Đức Hoàng Đế Chu Chiêm Cơ, hai vị này coi như không tệ, cho nên mới có cái gọi là "Nhân Tuyên Chi Trị". Đáng tiếc Nhân Tông chỉ tại vị đúng một năm, Tuyên Tông cũng chỉ tại vị mười năm, huống chi Tuyên Tông lại còn vì thích đá dế mà bị gọi là "Xúc Chi Tôn Tử". Tiếp theo, Anh Tông Chu Kỳ Trấn (ông ta có hai niên hiệu, Chính Thống và Thiên Thuận), bắt đầu xuất hiện vấn đề. Vấn đề lớn nhất không phải là làm tù binh, tiến hành phục tích, giết chết trung thần, mà là mở ra tiền lệ hoạn quan chuyên chính, để lại hậu họa vô cùng cho vương triều Đại Minh. Con trai của Anh Tông - Thành Tông Thành Hóa Hoàng Đế Chu Kiến Thâm cũng rất đáng sợ. Vị công gia này sủng ái thái giám, mê muội Phật đạo, nhiệt tình với phòng trung thuật, chính sự vô cùng dơ bẩn, cuốn sách "Chính Thuyết Minh Triều Thập Lục Đế" đã tổng kết thành ba câu: Một vị quý phi (Vạn nương nương), hai vị hoạn quan (Uông Trực, Lương Phương), ba mối tệ chính (Tây Xưởng, Hoàng Trang, Truyền Phụng Quan). Thế nhưng, con trai của Thành Tông - Hiếu Tông Hoằng Trị Hoàng Đế Chu Hựu Đường, lại là một vị minh quân hiếm có, được cho là có thể so sánh với Hán Văn Đế, Tống Nhân Tông. Đáng tiếc trời không phù hộ Đại Minh. Vị hoàng đế ôn lương kiệm nhường nhất này lại có một người con trai ngỗ ngược ngang bướng nhất. Người con trai của ông - Vũ Tông Chính Đức Hoàng Đế Chu Hậu Chiếu, có thể xưng là "đệ nhất càn quấy từ cổ chí kim". Hơn nữa, chính vì sự hoang đường quậy phá của ông ta, đã khiến cho dòng dõi của Hiếu Tông tuyệt tử tuyệt tôn, Thế Tông Gia Tĩnh Hoàng Đế Chu Hậu Sâm và tên gian thần Nghiêm Tung mới có cơ hội phấn trang lên sân khấu.

Từ đó về sau chính là đời sau kém đời trước. Mục Tông Long Khánh Hoàng Đế Chu Tải Hậu, sở thích duy nhất là phụ nữ, ưu điểm lớn nhất là vô năng. Thần Tông Vạn Lịch Hoàng Đế Chu Dực Quân, rượu chè trai gái tài khí, say sưa chết chẩm, giỏi nhất là chơi xấu và bãi triều. Quang Tông Thái Xương Hoàng Đế Chu Thường Lạc, tại vị chỉ có một tháng, nhưng những vụ án gây ra thì có tới ba: Vụ án Đĩnh Kích, vụ án Hoàn Hồng, vụ án Di Cung, đây chính là cái gọi là "Minh mạt tam án". Hi Tông Thiên Khải Hoàng Đế Chu Do Khiết, kỳ thực là một kẻ mù chữ. Ông ta tại vị bảy năm, chơi xếp hình bảy năm, đá dế bảy năm, triều chính hoàn toàn giao phó cho một kẻ mù chữ khác - thái giám Ngụy Trung Hiền. Cho đến khi người em trai của ông - Sùng Trinh Hoàng Đế Chu Do Kiểm đến thu dọn cục diện thì cục diện kỳ thực đã không thể thu dọn nổi, đành phải vong quốc. Đương nhiên, vong quốc cũng không thể đều trách người xưa, bản thân Sùng Trinh cũng có trách nhiệm. Sự cần chính tự luật của Sùng Trinh quả thực vượt hơn người xưa, nhưng sự cố chấp độc đoán, đố kỵ người hiền ghét kẻ tài, khắt khe đa nghi của ông ta e cũng chưa từng có trong lịch sử. Ở đây tạm thời không nhắc đến ông ta.

Hoàng đế nhà Minh kém cỏi như vậy, tại sao quốc vận lại có thể kéo dài lâu đến thế? Đó là bởi vì, từ Tùy Đường đến Tống Nguyên, trải qua hơn bảy trăm năm dò dẫm, chế độ quan văn đã hoàn thiện, chính trị quan liêu đã trưởng thành, chính quyền của đế quốc thực ra là do giai cấp sĩ phu chống đỡ. Những người này lấy cày đọc làm gốc, thi thư truyền gia, trong đầu đầy ắp "trung quân báo quốc", trong bụng đầy những "tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ". Một khi bước vào quan trường, phần lớn đều có thể yên vị ở vị trí của mình, làm tròn chức trách của mình, tận tâm tận lực, cho nên cỗ máy quốc gia ngay cả trong trường hợp khuyết thiếu quân chủ thì vẫn có thể vận hành trôi chảy. Cũng chính vì thế, mặc dù hoàng đế phần lớn hồ đồ, thế nhưng đại thần triều thần lại không có đại ác. Giống như "Minh Sử - Gian Thần Truyện" đã nói, triều Minh làm điều ác nhiều chủ yếu là do thái giám (triều đại Đại Minh, đại gian đại ác, phần lớn xuất phát từ hoạn quan nội thị), sự xuất hiện của gian thần lại trở thành một dị biệt (tìm ở các vị đại thần ngoại triều, đại khái cũng rất hiếm), duy chỉ có triều đại Gia Tĩnh là ngoại lệ (duy thế tông triều, hoạn quan thu mình, mà cha con Nghiêm Tung làm điều ác, tham lam vô độ).

Thế là liền xuất hiện một câu hỏi: Tại sao duy chỉ có triều đại Gia Tĩnh hoạn quan thu mình mà gian thần lại trỗi dậy? Hay nói cách khác, tại sao hoạn quan thu mình rồi thì gian thần lại phải trỗi dậy? Điều này đương nhiên có liên quan đến bản thân Gia Tĩnh. Vậy, Gia Tĩnh lại là một vị hoàng đế như thế nào?

Theo tôi thấy, là một tên khốn nạn.