── Đọc "Trung Quốc lịch đại chính trị đắc thất" của Tiền Mục

Cuốn sách "Trung Quốc lịch đại chính trị đắc thất" của tiên sinh Tiền Mục hầu như xuyên suốt từ đầu đến cuối với một quan điểm thế này: "Bất kỳ một chế độ nào, tuyệt đối không thể có lợi mà không có hại. Bất kỳ một chế độ nào, cũng tuyệt đối không thể trải qua lâu dài mà không suy tàn"; nhưng vào thời điểm mới thành lập, thì nhất định là lợi lớn hơn hại, cũng nhất định là tốt hoặc tương đối tốt. Bởi vì theo quan điểm của tiên sinh Tiền Mục, chỉ có xuất phát từ lòng công ích mà lập ra thì mới có thể gọi là chế độ, còn xuất phát từ tư tâm thì chỉ có thể gọi là pháp thuật (phương pháp và quyền thuật). "Pháp thuật chỉ là một số việc và thủ đoạn, không thể nói là chính trị." Cho nên, tất cả mọi nền chính trị trong lịch sử loài người, chỉ cần có thể xứng đáng gọi là chế độ, thì bắt đầu nhất định là tốt hoặc tương đối tốt. Nhưng lâu dần, thì lại nhất định sẽ trở nên tồi tệ, cho nên cần phải biến pháp và cải chế.

Điều này đã khơi dậy hứng thú cực lớn của tôi, rất muốn biết đây là vì sao. Đối với việc này, lời giải thích của tiên sinh Tiền Mục là: "Một chế độ tốt, nếu có thể tốt mãi mãi, thì sẽ khiến cho chính trị chết ngạt, không cần người đời sau nỗ lực vì chính trị nữa." Đây đương nhiên cũng là một cách giải thích, nhưng lại không thể dừng lại ở đó. Nếu giảng thế này mà đã có thể thông suốt, thì ngay cả được mất của chính trị các đời cũng không cần phải bàn tới nữa, ── dù sao thì bất kỳ chế độ nào, tính toán để cho người đời sau "tiếp tục nỗ lực, cải tiến vĩnh viễn", luôn luôn phải chừa lại một chút dư địa để trở nên tồi tệ trong tương lai, hoặc là chế độ có tốt đến đâu đi nữa sau khi thực hiện một hai trăm năm thì cuối cùng cũng vẫn sẽ trở nên tồi tệ. Thế thì còn quản nó làm chi nữa? Đến lúc đó rồi tính vậy.

Tôi nghĩ đây tuyệt đối không phải là ý gốc của tiên sinh Tiền Mục. Huống chi dù là như vậy, được mất của chính trị các đời cũng vẫn phải kiểm điểm. Điều này cũng giống như việc chúng ta đều biết một người trẻ tuổi bao nhiêu năm sau chắc chắn sẽ già đi, cuối cùng còn sẽ chết, nhưng vẫn cứ nghiên cứu con người tại sao lại sinh lão bệnh tử vậy. Kết quả của nó, đương nhiên không thể là "con người rốt cuộc cũng phải chết". Tương tự như vậy, chúng ta nghiên cứu chế độ chính trị các đời, kết quả cũng không thể là "bất kỳ chế độ tốt nào rốt cuộc cũng sẽ trở nên tồi tệ". Điều chúng ta cần làm rõ là: Thứ nhất, chế độ tốt đã biến thành chế độ tồi tệ như thế nào; thứ hai, chế độ tốt cớ gì lại biến thành chế độ tồi tệ; thứ ba, chúng ta có thể ngăn chặn chế độ tốt biến thành chế độ tồi tệ hay không.

Trả lời ba câu hỏi này, có thể có lập trường và phương pháp khác nhau. Đứng ở lập trường người xưa, lấy cảm nhận thực tế của người thời đó làm căn cứ, tiên sinh Tiền Mục gọi đó là "ý kiến lịch sử". Đứng ở lập trường người nay, dựa vào hoàn cảnh và nhu cầu của bản thân mình để phê phán, tiên sinh Tiền Mục gọi đó là "ý kiến thời đại". Nếu đứng ở lập trường của nhà nghiên cứu, bày tỏ cách nhìn của cá nhân mình, thì lại nên gọi là gì đây? Tiên sinh Tiền Mục không nói, tạm thời gọi là "ý kiến cá nhân" vậy! Ba câu hỏi nói trên, câu hỏi thứ nhất liên quan đến sử thực, cần có "ý kiến lịch sử"; câu hỏi thứ hai liên quan đến nhận thức, e rằng không thể không có "ý kiến thời đại". Còn về câu hỏi thứ ba, có trả lời được hay không đều rất đáng ngờ, thì đại khái chỉ có thể bày tỏ một chút "ý kiến cá nhân" của chính tôi mà thôi. Đây là điểm thứ nhất cần phải tuyên bố.

Điểm thứ hai, tức là thứ mà chúng ta sắp thảo luận, chỉ là chế độ chính trị truyền thống của Trung Quốc, không bao gồm của nước ngoài, cũng không bao gồm của hiện tại. Hơn nữa nói về chế độ chính trị truyền thống, cũng chỉ giới hạn từ Tần Hán đến Minh Thanh. Đây là vì bài viết này như một cuốn sổ tay đọc sách, tự nhiên nên lấy phạm vi của tiên sinh Tiền Mục làm phạm vi. Huống chi phạm vi mà tiên sinh vạch ra, cũng không phải là không có lý. Thứ nhất, thực sự ảnh hưởng đến Trung Quốc đương đại, là chế độ sau thời Tần, không phải trước thời Tần. Thứ hai, dân tộc Trung Hoa chúng ta bước vào thời đại quốc gia tuy sớm, nhưng cho đến tận Tần Hán, cái gọi là "Trung Quốc" mới về mặt pháp lý chính thức trở thành "một quốc gia". Trước đó, thì là "rất nhiều quốc gia". Hơn nữa, kể từ khi Tần Thủy Hoàng biến "rất nhiều quốc gia" hoặc "mấy quốc gia" này thành "một quốc gia" rồi, Trung Quốc liền cơ bản là "một quốc gia". Khoảng thời gian đó tuy có chia cắt, có lặp lại, có biến động, có sự cộng tồn của chính quyền nhiều dân tộc hoặc nhiều chính quyền của cùng một dân tộc Ngô, thời Tống đồng thời tồn tại nhiều chính quyền Tống, Liêu, Kim, Tây Hạ, Đại Lý), nhưng trong tâm trí người Trung Quốc, vẫn lấy những triều đại lớn thống nhất Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh này làm chính tông, làm chính thống. Từ ý nghĩa này mà nói, chế độ chính trị truyền thống Trung Quốc, cũng có thể nói chính là chế độ của Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh.

Chế độ của Hán, Đường, Tống, Minh, Thanh là do nhà Tần khai sáng. Cái gọi là "trăm đời đều hành chính trị nhà Tần", nên nói là sự thật lịch sử, cũng là kết luận khoa học. Cho nên, trước khi chúng ta thảo luận chế độ tốt đã và cớ gì biến thành chế độ tồi tệ, thì trước tiên phải thảo luận chế độ nhà Tần, tức là làm rõ rốt cuộc nhà Tần tiến hành một cuộc cách mạng thế nào, cái mà nó khai sáng lại là một loại chế độ gì.

Điều này đành phải nói trước một chút "ý kiến cá nhân" của tôi.

Tôi cho rằng, xét về chế độ quốc gia, trong lịch sử Trung Quốc có thể nói có ba lần biến đổi lớn, tức là phong kiến Tây Tần (sửa: Tây Chu), Tần diệt sáu nước và Cách mạng Tân Hợi. Ý nghĩa của ba lần cải cách, đều nằm ở việc thiết lập một loại chế độ quốc gia mới. Thiết lập sau Cách mạng Tân Hợi, là "chế độ cộng hòa" (Trung Hoa Dân Quốc và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đều là chế độ cộng hòa); thực hiện trước khi Tần diệt sáu nước, thì có thể gọi là "chế độ bang quốc". Bang quốc, là chế độ quốc gia tương tự như liên bang hoặc bang liên. Tại sao lại nói là "tương tự như" nhỉ? Bởi vì bang quốc và liên bang hoặc bang liên hình giống mà thần không giống, hay còn nói là "giống mà không phải". Đặc điểm chung của liên bang và bang liên là có hiến pháp. Các nước trong bang liên đều có hiến pháp của riêng mình, liên bang thì không chỉ các bang hoặc các châu (state) có "hiến pháp bang" hoặc "hiến pháp châu" của riêng mình, mà còn có "hiến pháp liên bang" thống nhất. Đây là thứ mà bang quốc không có. Tây Chu không có, Đông Chu không có, Xuân Thu Chiến Quốc cũng không có.

Thế nhưng, bang quốc tuy không có "hiến pháp", lại có "chung chủ", tức là "Chu thiên tử". Thiên tử sở hữu là "thiên hạ". Phạm vi của "thiên hạ" này tuy hãy còn chưa lớn bằng Trung Quốc hiện nay, nhưng trong mắt người Trung Quốc lúc bấy giờ thì đã là "cả thế giới" rồi. Cho nên trong tâm trí người thời bấy giờ, thiên tử không phải là "quốc vương", mà là "vua thế giới". Quốc vương là chư hầu, chỉ có điều không thể gọi là "vương", chỉ có thể gọi là "quân", xưng vương là chuyện về sau. Chư hầu sở hữu là "quốc", nó lại gọi là "bang". Dưới "quốc", là "gia", thuộc sở hữu của đại phu. Thiên hạ, quốc, gia, liền cấu thành thế giới trong tâm trí người Trung Quốc chúng ta lúc bấy giờ, mà trong đó quan trọng nhất chính là "quốc" của chư hầu. Bởi vì "thiên hạ" chẳng qua chỉ là "liên hợp quốc", "gia" thì chẳng qua chỉ là "nơi quần cư" (phát triển thành quốc gia cũng là chuyện về sau), duy chỉ có "quốc" của chư hầu là mang tính chất quốc gia, sở hữu lãnh thổ và chủ quyền, chính phủ và quân đội, giữa các bên với nhau có thể tiến hành hoạt động ngoại giao (lúc bấy giờ gọi là "bang giao"), có thể ký kết, liên minh, thông thương, tuyên chiến, lại còn có thể kiêm tính (thôn tính). Giữa các "quốc" với nhau, tiếng nói khác âm, chữ viết khác hình, y quan khác chế, luật lệnh khác pháp, còn "trong nước" thì thống nhất. Tóm lại, lúc này là "lấy bang làm quốc", cho nên gọi là "bang quốc".

Sự khác biệt giữa bang quốc và liên bang hoặc bang liên, còn ở chỗ liên bang hoặc bang liên là do liên kết mà thành, còn bang quốc thì là do thiên tử "phong kiến", gọi là "phong kiến". Phong chính là phong thổ, tức là vạch định biên giới quốc gia; kiến chính là kiến quốc, tức là chỉ định quốc quân. Không chỉ thiên tử có thể phong kiến, chư hầu cũng có thể, tức là phong thái ấp (gia), kiến gia quân (đại phu). Có thể thấy đặc trưng quan trọng nhất của chế độ bang quốc, chính là "phong" và "kiến" (hai cái này đều là động từ). Đây là nguyên nhân hình thành của chế độ bang quốc, cũng là bản chất của chế độ bang quốc, càng là ý nghĩa ban đầu của hai chữ "phong kiến", bài viết này cũng chỉ sử dụng hai chữ "phong kiến" ở ý nghĩa này, khác với ý nghĩa của cái gọi là "xã hội phong kiến" thông thường, đây là điều phải nói rõ trước.

Tần Thủy Hoàng sau khi diệt sáu nước rồi, liền không "phong kiến" nữa (thực ra trước khi thống nhất thiên hạ, nhà Tần đã không còn "phong kiến" nữa). Điều này đã đem trạng thái quốc gia trên đại địa Trung Hoa, từ "rất nhiều quốc gia" biến thành "một quốc gia" (nó đồng thời cũng bằng với "thiên hạ"). Những "quốc" và "gia" vốn dĩ độc lập phân tán đó, liền biến thành "quận" và "huyện" của quốc gia thống nhất này. Đây chính là "chế độ quận huyện". Sự khác biệt giữa chế độ quận huyện và chế độ phong kiến là: Thứ nhất, quốc và gia thời phong kiến là được phong cho chư hầu và đại phu, đất đai và nhân dân của nó thuộc về chư hầu và đại phu, chư hầu và đại phu đối với quốc và gia của họ có chủ quyền. Quận và huyện thời quận huyện lại là của triều đại thống nhất, đất đai và nhân dân của nó thuộc về quốc gia thống nhất, quan hành chính của quận (quận thủ) và quan hành chính của huyện (huyện lệnh) đối với quận và huyện của họ tuyệt đối không có chủ quyền. Thứ hai, chư hầu và đại phu là thế tập, cũng là chung thân, bởi vì quốc hoặc gia vốn dĩ chính là của họ. Quan hành chính của quận (thái thú) và quan hành chính của huyện (huyện lệnh) lại là do bổ nhiệm, cũng là lưu động (có thể điều động, cũng có thể bãi miễn), bởi vì quận và huyện vốn dĩ không phải là của họ. Thứ ba, chư hầu với chư hầu, quốc với quốc, tuy cũng có đẳng cấp (công hầu bá tử nam), nhưng độc lập với nhau, vốn không thuộc về nhau. Quận và huyện với nhà cầm quyền tối cao lại là quan hệ trực thuộc. Huyện trực thuộc quận, quận trực thuộc triều đình, chúng lại đều trực thuộc hoàng đế. Mệnh lệnh của hoàng đế triều đình phải nghe, mệnh lệnh của triều đình quận huyện phải nghe. Hoàng đế là nguyên thủ quốc gia và lãnh đạo tối cao của quốc gia thống nhất này, đồng thời cũng là nhà lãnh đạo duy nhất (thời kỳ bang quốc có bao nhiêu nước phong kiến thì có bấy nhiêu nguyên thủ, bên trên lại thêm một siêu nguyên thủ, vương thất suy vi thì quần long vô thủ). Hoàng đế quân lâm thiên hạ, sở hữu bốn biển, tất cả các quận huyện đều là địa hạt cai quản của ông, tất cả nhân dân đều là thần dân của ông, không giống như trước kia phân thuộc về chư hầu và đại phu. Tóm lại, Trung Quốc lúc này, có thể nói là "một quốc gia, một chủ quyền, một chính phủ, một lãnh đạo". Biểu tượng của quốc gia không còn là chư hầu mà là hoàng đế, thực thể của quốc gia cũng không còn là nước phong của chư hầu, mà là thiên hạ được thống nhất bởi hoàng đế. Một chế độ như vậy, đương nhiên không thể gọi là "chế độ bang quốc" nữa, chỉ có thể gọi là "chế độ đế quốc".

Cho nên Tần diệt sáu nước, thực ra chính là một cuộc cách mạng. Bởi vì nó đã lật đổ triệt để chế độ cũ, thiết lập nên một loại chế độ mới. Đây cũng là chế độ vẫn luôn được thực hiện cho đến trước Cách mạng Tân Hợi. Từ Tần Hán đến Minh Thanh, tình hình Trung Quốc tuy có nhiều thay đổi, chế độ cụ thể cũng có nhiều thay đổi, nhưng phải có một vị hoàng đế (có quản việc hay không thì bàn sau) và không phong tước chư hầu nữa (có phong thì cũng chỉ phong tước chứ không phong đất) hai điểm này, lại nhất quán từ đầu đến cuối, trước sau như một. Cho nên chúng ta cũng có thể nói, từ phong kiến Tây Chu đến Xuân Thu Chiến Quốc hơn một nghìn năm đó là thời đại bang quốc (thời đại phong kiến), từ Tần Hán đến Minh Thanh hơn hai nghìn năm đó là thời đại đế quốc (thời đại quận huyện). Bây giờ điều mà chúng ta muốn thảo luận, chính là chế độ của thời đại quận huyện, ── chế độ đế quốc; mà điều chúng ta muốn làm rõ, chính là nó đã biến từ "chế độ tốt" thành "chế độ tồi tệ" như thế nào.