── Đọc "Sự sụp đổ của thiên triều" của Mao Hải Kiến
Chiến tranh Nha phiến là nỗi đau thấu tận tâm can của người Trung Quốc.
Tuy nhiên, nói cho kỹ, nỗi đau là chuyện của sau này. Lúc đó hình như không đau cho lắm. Không những không đau, trái lại, vào mùa hè năm 1841 ấy, "Quảng Châu sau khi bại trận không hề chết chóc ủ dột như thường lệ, mà trên dưới đều hân hoan vui mừng chúc mừng nhau được thăng chức." Tổng chỉ huy tối cao Dịch Sơn được triều đình ban sắc "giao bộ ưu tích", thưởng ngọc bích linh quản. Các quan binh khác người thì ưu tích người được ưu tích, thăng quan người được thăng quan, bù khuyết người được bù khuyết, đổi mũ mão người được đổi mũ mão, đúng như câu "đội mũ mừng nhau, cùng tắm gội ơn trời". Bởi vì Dịch Sơn chịu trách nhiệm trận chiến này, khi tấu báo "chiến công" đã một hơi đề cử tổng cộng 554 "công thần", hầu như bao trùm tất cả quan lại Quảng Châu!
Đây quả thực là "bữa tiệc của kẻ chiến thắng"!
Thế nhưng sự thật thì sao? Sự thật là, Dịch Sơn và các đồng liêu của ông ta vừa đánh thua trận, lại vừa công nhiên trái thánh chỉ.
Chức hàm của Dịch Sơn là "Tĩnh nghịch tướng quân". "Tĩnh nghịch tướng quân" không phải "Phủ viễn tướng quân". Ông ta chỉ có thể "tiễu" (tiêu diệt quân Anh), không thể "phủ" (ngừng chiến giảng hòa). Mệnh lệnh Đạo Quang đế ban cho ông ta cũng là "đại binh vây tiễu", "bắt sống tù trưởng giặc", "khiến đám giặc đó một chiếc thuyền cũng không được quay về". Vì vậy, Hoàng đế hạ lệnh điều động đại quân bảy tỉnh Hồ Nam, Giang Tây, Hồ Bắc, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên đến để sai khiến, lại hào phóng một lần cho cấp ba triệu lạng bạc làm phí tổn quân sự. Bộ chỉ huy tiền phương trong trận chiến này cũng có đội hình hùng hậu: Lĩnh thị vệ nội đại thần, Ngự tiền đại thần Dịch Sơn, Quân cơ đại thần kiêm Hộ bộ thượng thư Long Văn, Hồ Nam đề đốc Dương Phương, Tứ Xuyên đề đốc Tề Thận, nguyên Hình bộ thượng thư, đương kim Lưỡng Quảng tổng đái Kỳ*, tổng cộng năm vị đại thần. Sự quyết tâm lớn lao và kỳ vọng cao ngất của Đạo Quang đế, có thể thấy được phần nào.
Đáng tiếc sự đời trái ngược. "Giặc Anh" không những không bị "quét sạch trong một trận", quân Thanh ngược lại đại bại thối chí; "tù trưởng giặc" không những không "chịu trói đầu hàng", trái lại còn chỉ đích danh yêu cầu Dịch Sơn tự mình ra mặt đàm phán, hơn nữa trong điều kiện đưa ra, lại còn yêu cầu Dịch Sơn cùng binh lính ra khỏi thành, đóng quân ở nơi cách thành Quảng Châu 200 dặm về phía ngoại vi. Kết quả cuối cùng là, Dịch Sơn không những chấp nhận toàn bộ điều kiện do phía Anh đưa ra, mà còn trả trước hai ngày 6 triệu đồng "tiền sứ phí", coi như "chuộc" lại được thành Quảng Châu từ dưới nòng pháo của quân Anh. Còn việc khôi phục thông thương giữa hai nước, tự nhiên lại càng không phải bàn tới.
Ngừng chiến là trái thánh chỉ, đàm phán là trái thánh chỉ, đồng ý thông thương cũng là trái thánh chỉ, bồi thường lại càng là mất nước nhục quyền, thế nhưng lại được khen thưởng, trên đời này làm gì có chuyện hoang đường như vậy, lại có ông vua hồ đồ đến thế?
Nguyên nhân trực tiếp đương nhiên là Dịch Sơn đã nói dối Hoàng đế.
Ngay vào ngày 26 tháng 5 khi thành Quảng Châu treo cờ đầu hàng, Dịch Sơn đã dâng lên Đạo Quang đế một bản tấu, kể lể "chiến công hiển hách" của quân Thanh từ ngày 23 đến 25 tháng 5, tuyên bố đánh chìm, đốt cháy mỗi bên một chiếc tàu hơi nước và chiến thuyền của quân Anh. Ngày 4 tháng 6, tức là 9 ngày sau khi hiệp định đình chiến đạt được, quân Anh rút khỏi Quảng Châu, Dịch Sơn và những người khác lại dâng một bản tấu nữa, tuyên bố đầu sỏ quân Anh (di mục) ở dưới thành "bỏ mũ làm lễ", khẩn thiết xin "Đại hoàng đế mở ơn, truy trả nợ buôn, cúi cho thông thương". Chỉ cần ban cho chúng hai khoản "ân điển" này, lũ "giặc Anh" sẽ "lập tức rút khỏi Hổ Môn, giao trả các pháo đài, không dám gây chuyện sinh sự". Kỳ thực cái gọi là "nợ buôn" chính là 6 triệu đồng "tiền chuộc thành" đó, Dịch Sơn và những người khác đã trả xong từ ngày 31 tháng 5. Việc thông thương vốn dĩ đã là sự thật từ lâu, Dịch Sơn và Tán tán đại thần Dương Phương cùng những người đến trước đã sớm ngầm đồng ý, mặc kệ không hỏi tới, chỉ có điều Đạo Quang đế vẫn còn bị bịt mắt lừa gạt mà thôi. Thế là, vị hoàng đế vung tay quá trán này liền nói với vẻ "khoan hồng đại lượng" trong thượng dụ rằng, đám người rợ đó (giam di) vốn dĩ "tính tình như chó dê, không đáng để chấp nhất với chúng". Bây giờ, thiên triều đã tỏ chút trừng phạt nhẹ nhàng, giặc Anh lại làm lễ cầu ơn, các ngươi làm việc cũng không dễ dàng gì (Trẫm lượng các ngươi có nỗi khổ bất đắc dĩ), vậy thì ân chuẩn cho thông thương, ban trả nợ buôn vậy! Dịch Sơn thấy lời nói dối có hiệu lực, lại dâng tấu vào ngày 14 tháng 7, tuyên bố "giặc Anh" nghe chiếu chỉ, mang ơn đội đức, "vui mừng hớn hở, bỏ mũ cúi rạp, lớn tiếng thề vĩnh viễn không dám gây sự ở Quảng Đông". Kết quả này, tuy cách xa mức "một chiếc thuyền không trở về", "quét sạch trong một trận", nhưng câu "vĩnh viễn không gây sự" vẫn là điều Hoàng đế thích nghe, Dịch Sơn và những người khác sao lại không có lý do để thăng quan tiến chức chứ?
Tương tự, lời nói dối đã có hiệu lực như vậy, các quan lại của đế quốc Đại Thanh, sao lại không có lý do tranh nhau nói dối chứ?
Trên thực tế, trong cả lịch sử Chiến tranh Nha phiến, chúng ta rất khó tìm thấy quan lại và tướng lĩnh triều đình nhà Thanh hoàn toàn không nói dối. Lưỡng Quảng tổng đốc Đặng Đình Trinh nói dối, Lưỡng Giang tổng đốc Y Lượng Bố nói dối, Khâm sai đại thần Kỳ Thiện nói dối, Tán tán đại thần Dương Phương cũng nói dối. Dương Phương giữ chức quan tòng nhất phẩm, tước phong Quả Dũng hầu, là một danh tướng nhà Thanh có chiến công hiển hách, thế nhưng vừa đến Quảng Châu là nói dối. Hơn nữa, tác chiến với quân Anh thì hoàn toàn không có chút "quả dũng" nào, nhưng nói dối Hoàng đế thì lại "quả dũng" đến mức kinh ngạc. Một chiếc thuyền nhỏ đưa công văn bị thủ hạ bắn phát pháo đuổi về (hoàn toàn là hiểu lầm), vậy mà bị ông ta phóng đại thành đại thắng "đánh chìm hai chiếc thuyền ba ván của Anh, đánh gãy một cột buồm chiến thuyền lớn của Anh, bắn chết rất nhiều lính Anh". Đương nhiên, việc Dương Phương nói dối so với Dịch Sơn vẫn chỉ là múa rìu qua mắt thợ. Kết quả là, người dám nói dối nhất và tội ác nặng nhất là Dịch Sơn được giao bộ ưu tích, thưởng ngọc bích linh quản; Dương Phương có trình độ nói dối kém hơn Dịch Sơn thì bị "cách chức lưu nhiệm" (nguyên nhân là vì ít nhiều cũng nói ra sự thật chút ít); Lâm Tắc Từ (cơ bản không nói dối) và Kỳ Thiện (mãi sau này mới nói dối) tương đối thành thật thì chịu xử phân nặng nhất — Lâm Tắc Từ bị đày đi Y Lê, Kỳ Thiện bị phán trảm giam hậu (tử hình treo). Thế này quả thực là ai không nói dối thì người đó gặp xui xẻo!
Đương nhiên, cũng có người vì nói dối mà gặp xui xẻo. Y Lượng Bố chính là như vậy. Nhưng việc xui xẻo của Y Lượng Bố không phải vì lời nói dối bị vạch trần, trái lại là vì lời nói dối được tin tưởng. Ngày 24 tháng 2 năm 1841, quân Anh chủ động rút khỏi Chu San, Y Lượng Bố không tốn một binh một tốt nào mà "thu hồi" được huyện thành Định Hải. Hơn nữa, việc tiếp nhận thành trống này kỳ thực chỉ có ba người — gia nhân của Y Lượng Bố là Trương Hỉ và hai viên sĩ quan cấp dưới. Thế nhưng, trong bản tấu gửi Đạo Quang đế, Y Lượng Bố lại tự khoe khoang, bày tỏ công lao to lớn của mình, thậm chí không tiếc bịa đặt tình tiết. Y Lượng Bố nói: "Binh đinh của chúng ta vào ngọ ngới ngày mùng bốn (tức ngày 24) đồng loạt kéo đến Định Hải (kỳ thực là mãi đến ngày 26 mới hội họp đủ rồi kéo quân ra Chu San), giặc đó một nửa ở trong thành, một nửa ở trên thuyền. Khi binh lính ta đến đó, Bào Tổ (chỉ chỉ huy quân Anh) liền nộp thành trì, các giặc trong thành lập tức lần lượt rút lui. Binh lính ta chỉnh tề vào thành, lên thành canh giữ, đồng thời nhà tranh do giặc đó cất ở địa phương đạo đầu đều đập phá dỡ sạch (kỳ thực là ngày 26 vào thành xong thì vì tranh công mà cãi nhau trước). Trịnh Quốc Hồng và những người khác truyền tuyên ân dụ, thả các tù binh giặc như Yến Sĩ Đả Thát Đả Li (tức An Đột Đức) cho dẫn về (kỳ thực đã sớm được quân Anh cứu về), đồng thời ra lệnh gấp rút nhổ neo (kỳ thực trong thành không có một ai). Bào Tổ và những người khác bỏ mũ mặc lễ phục, lớn tiếng tuyên bố bọn họ đem thành trì giao nộp xong, thì ngay ngày mùng năm rút lui toàn bộ (kỳ thực đã đi từ lâu rồi)". Đây quả thực là lời nói dối tày trời, nhưng được biên soạn rất "tròn trịa". Có thời gian (còn chính xác đến từng canh giờ), có địa điểm, có nhân vật, có câu chuyện, có tình tiết, lại có cả chi tiết. Trong đó, tôi thích nhất câu "giặc đó một nửa ở trong thành, một nửa ở trên thuyền". Nó mang lại cảm giác, nếu không phải người tận mắt chứng kiến thì không thể viết ra được, quả thực giống y như thật. Y Lượng Bố nếu đổi nghề viết tiểu thuyết, trình độ nhất định không kém.
Điều này đương nhiên khiến người ta không thể không tin. Nhưng "lời nói dối chân thực" này lại kích thích cơn lôi đình giận dữ của Đạo Quang đế: "Y Lượng Bố giáng chức bỏ chức Hiệp biện đại học sĩ, nhổ bỏ hoa linh hai mắt, tạm giữ chức Lưỡng Giang tổng đốc, vẫn mang xử phạt cách chức lưu nhiệm, tám năm không có lỗi mới được khôi phục, để xem xét hiệu quả sau này"!
Kỳ lạ thay! Y Lượng Bố tuy toàn là lời nói dối, nhưng dẫu sao cũng coi như "thu hồi được đất đai bị mất", còn Dịch Sơn thì "mất cả chì lẫn chài", lại còn bù lỗ 6 triệu đồng "tiền chuộc thành". Thế nhưng hai người một người thăng quan một người bãi chức, đây lại là vì sao?
Điều này trước tiên bắt buộc phải làm rõ: Tại sao bọn họ lại nói dối.
