Bây giờ lại nói đến việc tuyển chọn quan lại.

Chúng ta đều biết, tuy đế quốc được thiết lập lấy hoàng đế làm trung tâm, nhưng kẻ quản lý đất nước lại không phải chỉ có một mình hoàng lãnh chúa, cũng không thể là một mình hoàng đế. Lãnh thổ của đế quốc rộng lớn như thế, dân số đông đúc như thế, công việc sự vụ phức tạp rườm rà như thế, nếu chuyện lớn nhỏ gì hoàng đế cũng phải tự mình xử lý, thì đó quả thực là chuyện hoang đường. Biện pháp hợp lý và khả thi nhất là ủy nhiệm quan lại thay mặt xử lý, giống như chủ trang trại thuê người chăn cừu vậy. Chế độ này gọi là "chế độ quan lại đại lý". Những kẻ đại diện hoàng đế đi chăn cừu đó, được gọi là "mục dân chi quan", đôi khi cũng gọi thẳng là "mục".

Quan lại đã là người đại diện cho hoàng quyền, thì bắt buộc phải được lựa chọn kỹ càng. Một là phải đáng tin cậy, hai là phải có năng lực, ba là phải tuân thủ quy củ. Cho nên việc tuyển chọn quan lại xưa nay vẫn là đề tài lớn của các triều đại. Công việc này thời cổ đại gọi là "tuyển cử". "Tuyển" nghĩa là lựa chọn; "cử" nghĩa là đề bạt. Điều này cũng không khác mấy so với ý nghĩa "tuyển cử" hiện đại, chỉ có điều tuyển cử hiện đại là "dân bầu", còn tuyển cử cổ đại là "quan bầu", dân bầu dựa vào bỏ phiếu, còn quan bầu thì không dựa vào bỏ phiếu mà thôi.

Hình thức tuyển cử có ba loại: Sát cử, tiến cử, khoa cử. Sát cử là do quan lại địa phương tiến hành khảo sát, sau đó phát hiện nhân tài rồi tiến cử lên triều đình. Tiến cử là do trung quan (quan viên chuyên trách công việc này) chia nhân tài được các nơi giới thiệu thành các bậc cao thấp khác nhau, sau đó tiến cử lên triều đình. Khoa cử chính là thông qua các kỳ thi phân theo khoa, đem những nhân tài thi đỗ tiến cử lên triều đình. Loại thứ nhất là xem xét rồi mới tiến cử, cho nên gọi là sát cử. Loại thứ hai là giới thiệu rồi mới tiến cử, cho nên gọi là tiến cử. Loại thứ ba là thi cử rồi mới tiến cử, cho nên gọi là khoa cử. Hai thời Hán thi hành chế độ sát cử, Ngụy Tấn thi hành chế độ tiến cử, sau đời Tùy Đường thi hành chế độ khoa cử. Tuy nhiên, nói cho kỹ thì chỉ có khoa cử thời Tùy Đường mới là tuyển cử, bởi vì sau khi đỗ tiến sĩ thì vẫn chưa được bổ nhiệm làm quan ngay, mà vẫn chỉ mang ý nghĩa đề cử. Từ sau đời Tống, đỗ tiến sĩ tức là làm quan, nên không thể gọi là tuyển cử nữa, mà chỉ có thể gọi là thi cử mà thôi.

Ba loại này chính là phương thức chính yếu để tuyển chọn quan lại, gọi là "chính đồ". Các phương thức khác thì gọi là "tạp đồ". So sánh mà nói, tốt nhất là đời Hán và đời Đường. Ưu điểm của chế độ nhà Hán là kiêm dung cả bốn mặt giáo dục, thực tập, tuyển cử và thi cử, hình thành nên một quy trình hoàn chỉnh. Nhà Hán từ thời Hán Vũ Đế đã có Thái học. Thái học là "trường đại học quốc gia" sớm nhất. Chỉ có điều "trường đại học quốc gia" này toàn quốc chỉ có một nơi, chuyên dùng để bồi dưỡng nhân tài chính trị, cho nên cũng có thể coi là "Học viện chính trị trung ương". Đây chính là giáo dục. Học sinh Thái học thi tốt nghiệp chia thành hai loại, loại một gọi là giáp khoa, loại hai gọi là ất khoa. Khoảng chừng giáp khoa tương đương với bậc đại học chính quy hiện nay, còn ất khoa tương đương với bậc cao đẳng. Chỉ có điều đại học và cao đẳng hiện nay được phân loại dựa vào kỳ thi tuyển sinh đầu vào, còn giáp khoa và ất khoa thời Hán lại dựa vào kỳ thi tốt nghiệp để phân loại. Người xuất thân giáp khoa làm lang, người xuất thân ất khoa làm lại. Lang chính là thị vệ trong hoàng cung, đồng thời cũng là lực lượng dự bị cho quan lại chính quyền. Lại chính là quan thuộc của quan viên địa phương, tương đương với cán bộ thông thường hiện nay. Bổ làm lang và bổ làm lại là đãi ngộ đáng có của sinh viên tốt nghiệp Thái học. Đây chính là thực tập. Sau khi sinh viên tốt nghiệp Thái học làm lang làm lại một khoảng thời gian, quan lại trung ương và địa phương đều có thể căn cứ vào biểu hiện của họ để tiến cử lên triều đình. Đây chính là tuyển cử. Sau khi tuyển cử lại thi một lần nữa, đây chính là thi cử. Trải qua một quá trình hoàn chỉnh như vậy, người thanh niên này mới có thể chính thức bước vào con đường làm quan, trở thành quan viên chính quyền.

Một chế độ như thế, phải nói là rất khoa học. Bởi vì quan lại được tuyển chọn theo cách này vừa có kiến thức (từng chịu giáo dục chính quy) lại vừa có từng trải (qua thực tập cơ sở), huống hồ lại còn vượt qua sự khảo sát của cấp trên và kỳ thi của chính phủ, sao có thể không ưu tú cho được? Nếu nói có vấn đề, thì chính là khả năng đọc sách lúc bấy giờ quá nhỏ, việc vào Thái học lại càng không dễ dàng gì. Kết quả là do sự độc quyền về tri thức, đã biến tướng hình thành nên sự độc quyền về chức vị quan lại, cuối cùng dẫn đến chế độ môn phiến thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều.

Chế độ khoa cử đã chấn chỉnh lại tệ nạn này, chính quyền bắt đầu mở cửa cho bình dân, mặc dù sự mở cửa này có sự hạn chế và không triệt để (người làm nghề công thương không được phép dự thi), nhưng rốt cuộc cũng đã tiến lên được một bước. Chế độ này lại tốt nhất là dưới thời Đường, cái hay ở chỗ hễ thi đỗ ở Bộ Lễ thì gọi là tiến sĩ cập đệ, liền có tư cách làm quan, thế nhưng lại không được bổ nhiệm làm quan ngay, mà còn phải để Bộ Lễ thi lại một lần nữa, tức là Bộ Giáo dục thi xong thì Bộ Nhân sự thi lại. Đại khái là "Bộ Lễ thi tài năng kiến thức, Bộ Lễ thi sự tháo vát năng lực", vừa có kiến thức vừa có năng lực mới có thể làm quan. Tinh thần này có sự kế thừa nhất mạch với nhà Hán, chỉ có điều phương pháp có sự khác biệt mà thôi.

Thế nhưng người đời Tống đã phá hủy truyền thống này. Kẻ sĩ đời Tống, chỉ cần khoa cử đỗ đạt là lập tức được ủy thác chức vụ quan lại, không cần phải trải qua kỳ thi của Bộ Lễ nữa. Điều này kỳ thực là không đúng. Người biết đọc sách chưa chắc đã biết làm việc, mà đất nước lại cần nhân tài quản lý, sao có thể chỉ nhìn vào những chữ chi hồ giả dã tử viết thi vân mà không cần sự từng trải thực tế? Huống chi cái gọi là thi cử, ban đầu vốn chỉ việc khảo thí thành tích và dùng thử. Bây giờ kẻ sĩ "vừa yết bảng là làm quan", không có thành tích để khảo sát, không qua thử thách mà dùng người, chính là đã đi ngược lại với ý nguyện ban đầu của việc thi cử. Hơn nữa cánh cửa này vừa mở, kẻ sĩ trong thiên hạ ùn ùn kéo đến, triều đình làm sao chống đỡ nổi? Trên thực tế kể từ khi nhà Đường mở cửa chính quyền cho đến nay, số lượng kẻ sĩ tham gia thi cử ngày càng nhiều, triều đình không có quan để phong, đành phải lập thêm viên ngoại lang, quan hầu, kết quả là "mười sĩ tử chòm với một quan, người cầu quan gấp mười sĩ tử, sĩ tử không có quan, quan thiếu bổng lộc, mà lại lốt vẫn quấy nhiễu dân". Dùng lời của tiên sinh Tiền Mục mà nói, người đọc sách đã trở thành "mỡ chính trị", hơn nữa lại tích tụ xung quanh "trái tim", quốc gia này sao có thể không mắc bệnh mạch vành cho được?

Thế nên hai đời Minh Thanh đành phải tiến hành cải cách một lần nữa. Đầu tiên là sự thống nhất về các khoa mục. Chúng ta đều biết, cái gọi là "khoa cử" chính là mang ý nghĩa "phân khoa thi cử, thiết lập khoa mục để lấy sĩ tử". Các khoa mục thi cử thời Đường rất nhiều, thời Tống cũng có mười khoa. Trong các khoa mục này, địa vị cao nhất là tiến sĩ, người đời Đường có câu "ba mươi tuổi đỗ minh kinh đã là quá già, năm mươi tuổi đỗ tiến sĩ vẫn còn là trẻ", ý nói ba mươi tuổi mới đỗ khoa minh kinh thì đã quá kém cỏi, còn năm mươi tuổi mà đỗ được khoa tiến sĩ thì quả thực không dễ dàng gì. Bởi vì khoa minh kinh thi những thứ học thuộc lòng máy móc, còn khoa tiến sĩ lại thi tài năng thực học. Sau thời Minh Thanh, các khoa đều bị bãi bỏ, chỉ giữ lại tiến sĩ, còn nội dung thi thì gộp chung hai khoa minh kinh và tiến sĩ lại làm một. Đây chính là phương án cải cách mà Vương An Thạch chủ trương lúc bấy giờ, đến thời Minh Thanh xem như đã trở thành định luận.

Thứ hai là sự nghiêm ngặt của kỳ thi. Hai triều Đường Tống, "kỳ thi chính yếu chỉ có một lần", nhưng Minh Thanh lại phải thi từ dưới lên trên qua từng cấp lớp. Đầu tiên thi ở châu huyện, gọi là "đồng thí"; sau đó thi ở tỉnh, gọi là "hương thí"; tiếp đó thi ở bộ, gọi là "hội thí"; cuối cùng thi ở cung điện, gọi là "điện thí". Tuyển chọn qua từng tầng, đào thải qua từng lớp, vượt qua năm ải chém sáu tướng, mới có thể ngoi lên được. Cho nên rất nhiều người đọc sách, cả đời đều chôn vùi trong phòng thi.

Thứ ba là đẳng cấp vô cùng nghiêm ngặt. Thí sinh tham gia đồng thí, bất kể tuổi tác lớn nhỏ, đều gọi là "đồng sinh". Thi đỗ thì gọi là "sinh viên", thông gọi là "tú tài", xem như đã vượt qua "kỳ thi nhập học" của phủ, châu, huyện. Có đến trường học của huyện của phủ để học hay không thì chưa chắc, nhưng có tư cách đến tỉnh tham gia hương thí. Hương thí ba năm một lần, tổ chức vào tháng tám (cho nên gọi là "thu vi"), thi ba trận, người trúng tuyển gọi là "cử nhân" (cho nên gọi là "trúng cử"), có tư cách lên kinh đô tham gia hội thí. Hội thí tổ chức vào tháng hai năm sau (cho nên gọi là "xuân vi"), do Bộ Lễ chủ trì (cho nên còn gọi là "lễ vi"), người trúng tuyển gọi là "tiến sĩ". Tiến sĩ cuối cùng còn phải được hoàng đế (hoặc lấy danh nghĩa hoàng đế) khảo thí lại một lần nữa ở trong cung đình, phân chia nhất nhị tam giáp, đây chính là điện thí. Người đỗ tiến sĩ trong điện thí gọi là "giáp bảng", cũng gọi là "giáp khoa", đều là "môn sinh của thiên tử", danh sách được viết bằng lụa vàng công bố ra toàn quốc, gọi là "kim bảng đề danh".

Đây chính là chế độ đẳng cấp. Cấp bậc tú tài là một cấp, cử nhân là một cấp, tiến sĩ lại là một cấp, ba cấp. Tiến sĩ cũng phân chia cấp bậc, ba người đứng đầu cấp cao nhất (nhất giáp) gồm: Trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa, gọi là "ban tiến sĩ cập đệ", cũng gọi là "đỉnh giáp" (trạng nguyên thì gọi là "đỉnh nguyên"); cấp thứ hai (nhị giáp) có số lượng nhất định, gọi là "ban tiến sĩ xuất thân"; cấp thứ ba nhiều hơn một chút, gọi là "ban đồng tiến sĩ xuất thân". Đây lại là ba cấp nữa. Điều này vẫn chưa đủ. Đỗ tiến sĩ rồi, theo lệ vẫn nên ở lại kinh sư học tập ba năm, do triều đình phái một vị tiến sĩ có thâm niên đến dạy, gọi là "tán quán". Ba năm sau, thi lại một lần nữa, thành tích tốt thì được vào Hàn lâm viện, lúc này mới xem như đã đạt đến đỉnh cao, cũng mới có tư cách làm quan lớn. Hai triều Minh Thanh, tú tài, cử nhân rất khó để làm đến chức quan lớn; tiến sĩ, hàn lâm cũng rất ít người chỉ làm quan nhỏ. Không giống như hai đời Hán Đường Tống, "bất cứ ai cũng phải bắt đầu làm từ chức quan nhỏ, nhưng ai ai cũng có hy vọng làm quan lớn". Điều này hơi giống với thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, "phẩm cao không cửa hàn môn, phẩm thấp không có thế tộc", đều đề cao "xuất thân", chỉ có điều "xuất thân" thời Ngụy Tấn ám chỉ huyết thống, còn "xuất thân" thời Minh Thanh ám chỉ công danh. Tiến sĩ, hàn lâm thì gọi là "xuất thân tốt". Tú tài, cử nhân thì gọi là "xuất thân không tốt".

Người xuất thân tốt thì được làm quan, người xuất thân không tốt thì đành phải đi làm lại. Thời đại Minh Thanh, những người làm việc trong nha môn có quan, có liêu, có lại. Quan chính là chức chính thức, tức là trưởng quan; liêu chính là chức phó, tá nhược, tức là quan thuộc; lại chính là nhân viên, tức là tư lại. Quan và liêu đều là quan viên, có phẩm cấp (ví dụ như tri huyện chính thất phẩm, huyện thừa chính bát phẩm, chủ bạ chính cửu phẩm), gọi là "phẩm quan". Lại vì từ sau nhà Tùy, quan và liêu đều do trung ương thống nhất bổ nhiệm, cho nên cũng gọi là "triều đình mệnh quan". Còn lại thì "không nhập lưu", do chính trưởng quan "tự bổ nhiệm", thân phận kỳ thực là dân. Nói cách khác, quan liêu đều là "cán bộ nhà nước", còn lại thì đành phải tính là "lấy công làm cán". Bọn họ là "nhân viên phục dịch" trong quan phủ, thân phận của họ không có gì khác biệt so với nha dịch (gõ mõ canh, bộ khoái, ngục tử loại này), chỉ có điều người gõ mõ canh, bộ khoái, ngục tử hoặc phải chịu lao dịch, hoặc phải phục binh dịch, còn tư lại thì chỉ cung cấp dịch vụ mang tính tri thức mà thôi. Cho nên địa vị của tư lại vô cùng thấp kém (thường bị gọi mắng là "cẩu lại"), đãi ngộ cũng vô cùng thấp (thường xuyên không lĩnh được tiền lương). Ngoài ra, còn có một quy định, chính là tư lại không được làm ngự sử (quan giám sát), cũng không được thi tiến sĩ. Quan và lại, chính là một người ở trên trời, một người ở dưới đất.

Thế nhưng địa vị của tư lại tuy thấp, ảnh hưởng chính trị lại rất lớn, bởi vì sự vụ quốc gia, đặc biệt là hành chính địa phương, trên thực tế đều do tư lại xử lý. Những vị "quan" xuất thân tiến sĩ, hàn lâm tuy "học vấn" rất tốt, nhưng năng lực lại rất đáng ngờ. Bọn họ thường khinh thường (kỳ thực cũng chưa chắc đã có năng lực) xử lý những sự vụ cụ thể rườm rà. "Lại" lại chính là nhân tài chuyên môn trong lĩnh vực này. Hơn nữa, vì tư lại không có con đường nào khác, không thể giống như quan viên mà thăng tiến từng bước, cho nên họ càng nỗ lực biến bản thân thành "nhân tài chuyên môn", đồng thời "trổ tài rực rỡ" trong lĩnh vực chấp pháp. Kết quả là, khi xử lý sự vụ quốc gia và hành chính địa phương, quan là kẻ ngoại đạo, còn lại mới là người trong nghề. Kẻ ngoại đạo tuy trên danh nghĩa lãnh đạo người trong nghề, nhưng người trong nghề lại có thể trên thực tế dắt mũi kẻ ngoại đạo. Phải biết rằng, chính sách và pháp lệnh của đế quốc thường đều là những "ý kiến mang tính nguyên tắc", được viết bằng văn ngôn hoa mỹ, cho nên vô cùng mơ hồ và không rõ ràng, phương châm cụ thể hoàn toàn do người chấp hành nắm giữ. Quan viên đã không biết chuyên môn, thì việc thăng tiến nhanh hay chậm, xử phạt nặng hay nhẹ, thuế má nhiều hay ít, công trình tăng hay giảm, đều do lại nhân quyết định hết, hoặc bị tư lại dắt mũi dẫn đi. Cho nên, Cố Viêm Vũ cuối đời Minh mới nói tình hình lúc bấy giờ là "bách quan là hư danh, mà nắm giữ quốc gia lại là lại tư". Quách Tung Đao cuối đời nhà Thanh cũng nói đời Thanh chính là "cùng tư lại chia sẻ thiên hạ". Chính trị của một triều đại, nếu như trên thực tế lại do một đám nhân viên (tư lại) không bao giờ ngóc đầu lên nổi thao túng, thì phong cảnh ấy đại khái có thể tưởng tượng ra được.