Những điều đã bàn ở trên, đại khái chính là quá trình chế độ chính trị Trung Quốc cổ đại từ một "chế độ tốt" biến thành "chế độ xấu". Vậy, cớ sao lại đến nông nỗi này? Tiên sinh Tiền Mục cũng đúc kết lại mấy điểm, ví dụ như "chính quyền trung ương có khuynh hướng tập quyền dần dần", cũng như xã hội Trung Quốc quá bình đẳng, nhân dân Trung Quốc quá tự do, chính trị Trung Quốc quá đề cao pháp trị mà coi nhẹ nhân trị, vân vân. Mấy điểm này, ngoài điểm đầu tiên ra, các kết luận khác đều khiến chúng ta ngớ người ra. Nhưng đọc kỹ lại, mới phát hiện hóa ra các khái niệm của tiên sinh Tiền Mục hoàn toàn khác biệt với chúng ta. "Bình đẳng" mà vị tiên sinh đó nói, thực ra là "trải phẳng"; "tự do" mà vị tiên sinh đó nói, thực ra là "tản mạn"; "pháp trị" mà vị tiên sinh đó nói, thực ra là "gọt giũa câu chữ chết cứng", hoặc "chủ nghĩa giáo điều", "chủ nghĩa sách vở". Thế thì chẳng còn gì để bàn nữa, cho nên chúng ta chỉ bàn về điểm thứ nhất: "Chính quyền trung ương có khuynh hướng tập quyền dần dần".

Từ Tần Hán đến Minh Thanh, chính quyền trung ương của đế quốc có khuynh hướng tập quyền dần dần không? Có. Ví dụ như hành chính địa phương từ hai cấp quận, huyện, đến ba cấp châu, quận, huyện, đến ba cấp đạo, châu, huyện, đến ba cấp lộ, châu phủ, huyện, đến ba cấp tỉnh, phủ, châu huyện, rồi đến ba cấp trên danh nghĩa là tỉnh, phủ, châu huyện, nhưng thực tế là năm cấp khu vực tổng đốc, tỉnh, đạo, phủ, châu huyện, chính là quá trình chính quyền trung ương không ngừng phá hoại chế độ vốn có, không ngừng phái quan lại từ trên xuống dưới, gia tăng các thiết chế kiến trúc, tức là quá trình không ngừng thu hồi quyền lực từ địa phương để tập trung về trung ương. Kết quả là "quan quản lý quan thì nhiều, quan quản lý dân thì ít". Cơ quan cấp trên ngày càng cồng kềnh, chính trị địa phương ngày càng thối nát, chi phí quản lý tăng lên, nhưng vấn đề lại ngày càng nhiều, hiệu quả cũng ngày càng kém.

Vậy, vì sao đế quốc lại phải tập trung quyền lực về trung ương? Điều này phải làm rõ trước xem quyền lực đã tập trung đi đâu. Đã tập trung đến cái gọi là "chính quyền trung ương" ư? Không. Thực ra, quyền lực của "chính quyền" do tể tướng đứng đầu, cũng đồng thời bị gặm nhấm từng bước. Quyền tể tướng thời Đông Hán nhỏ hơn Tây Hán, quyền tể tướng thời Tùy Đường nhỏ hơn Đông Hán, quyền tể tướng thời Tống Nguyên nhỏ hơn Tùy Đường, còn Minh Thanh thì dứt khoát bãi bỏ tể tướng. Chính quyền trung ương không còn người đứng đầu, chỉ còn lại một đám thư ký và bộ trưởng không danh chính ngôn thuận mà duy trì công việc ở đó. Một "chính quyền" như thế, chẳng lẽ cũng là chính quyền tập quyền ư?

Rõ ràng, từ Tần Hán đến Minh Thanh, một mặt là quyền lực của chính quyền địa phương bị suy yếu dần, mặt khác là quyền lực của chính quyền trung ương bị tước đoạt dần. Quyền lực thu về đã tập trung vào tay một người, đó chính là hoàng đế.

Cho nên, toàn bộ vấn đề của chế độ đế quốc, đều nằm ở chỗ hoàng đế này.

Hoàng đế tự nhiên là không thể không có. Không có hoàng đế, thì không gọi là đế quốc nữa. Huống chi giống như tiên sinh Tiền Mục đã nói, một quốc gia thống nhất không thể không có một nguyên thủ, nguyên thủ này trong điều kiện lịch sử lúc đó cũng chỉ có thể là hoàng đế. Điều này đương nhiên cũng hợp lý. Vấn đề là nguyên thủ có thể chia làm hai loại, một loại là hư vị, một loại là thực vị. Đế quốc cũng có thể có hai loại, một loại trên danh nghĩa, một loại trên thực tế. Vương quốc, cộng hòa, cũng đều như vậy. Ví dụ như nước Anh quân chủ lập hiễu, chính là vương quốc trên danh nghĩa nhưng thực tế là nước cộng hòa. Nguyên thủ quốc gia của họ chính là hư vị. Iraq thời Saddam, lại là nước cộng hòa trên danh nghĩa nhưng thực tế là vương quốc hoặc đế quốc. Nguyên thủ quốc gia của họ lại là thực vị. Có thể thấy, có hoàng đế hay không, có cần hoàng đế hay không, hoặc người đứng đầu một nước có gọi là hoàng đế hay không, đều không quan trọng. Quan trọng là hoàng đế với tư cách là nguyên thủ quốc gia, rốt cuộc là hư vị, hay là thực vị.

Chủ trương và tán thưởng của tiên sinh Tiền Mục, rõ ràng là một thứ "chế độ đế quốc hoàng đế hư vị", tức là "hoàng đế là lãnh tụ duy nhất của quốc gia, còn chính quyền thực tế thì không nằm ở hoàng thất mà nằm ở chính quyền. Đại diện cho chính quyền là tể tướng. Hoàng đế là nguyên thủ của quốc gia, tượng trưng cho sự thống nhất của quốc gia này; tể tướng là lãnh tụ của chính quyền, chịu mọi trách nhiệm thực tế về mặt chính trị". Dưới góc độ một chủ trương, lời này của tiên sinh Tiền Mục tự nhiên không phải là không có lý; nhưng nếu bảo đây là "ý kiến nhất quán" của người Trung Quốc, e rằng còn phải bàn lại.

Người Trung Quốc từ trước đến nay đều chủ trương nguyên thủ (hoàng đế) của đế quốc là hư vị ư? Không. Ví dụ như quả thực là như vậy, thì đã chẳng có cái gọi là đế quốc. Chế độ đế quốc từ đâu mà đến? Là từ chế độ bang quốc diễn biến mà thành. Bang quốc là một thứ chế độ như thế nào? Là lãnh tụ liên minh quốc gia trên danh nghĩa dưới gầm trời này (thiên hạ cộng chủ), dưới thiên tử là mấy chư hầu vương quốc mỗi người tự cai quản một vùng. Nếu nhìn cái "thiên hạ" này như một quốc gia, thì nguyên thủ của cái "quốc gia" này (Chu thiên tử) chính là hư vị, tức là "thiên tử hư vị, quốc quân thực vị". Sau đó, không chỉ lãnh tụ của liên minh quốc gia (thiên tử) là hư vị, mà nguyên thủ các nước hợp thành liên minh (chư hầu) không ít nước cũng biến thành hư vị, chính quyền thực tế nằm trong tay các khanh đại phu, tức là "chính do họ Ninh, tế tắc quả nhân" (việc chính trị do họ Ninh quyết định, việc tế tự thì ta lo). Chủ trương của tiên sinh Tiền Mục, há chẳng phải đã sớm được thực hiện rồi sao?

Đáng tiếc là ai nấy đều nói không được. Người nói không được lại không chịu ngồi bàn chuyện đạo lý, đều muốn dùng nắm đấm để nói chuyện. Cuối cùng là đánh ra một vương triều Đại Tần, cũng đánh ra một chế độ đế quốc. Nhà Tần sáng lập ra chế độ này cũng có một đặc điểm, chính là chưa từng thực thi chế độ quốc quân chỉ làm nguyên thủ hư vị, giao chính quyền cho chính quyền vương quốc. Thực tế, sở dĩ vương quốc Tần có thể thắng lợi trong chiến tranh thôn tính, một trong những nguyên nhân quan trọng, nằm ở chỗ Tần Hiếu Công dựa vào cuộc biến pháp của Thương Ưởng, đả kích thế lực lãnh chúa phong kiến, tập trung toàn bộ quyền lực chính trị, quyền lực tài chính và quyền lực quân sự vào tay quốc quân, thiết lập nên chế độ "quốc quân tập quyền". Tần Thủy Hoàng đã dựa vào chế độ này để biến vương quốc thành đế quốc, vậy thì, sau khi ông ta từ Tần vương biến thành hoàng đế, sao lại giao chính quyền cho tể tướng?

Đương nhiên, ở đây vẫn còn một vấn đề, tức là việc thiết lập vương triều Đại Tần và chế độ đế quốc, rốt cuộc là sự kiện ngẫu nhiên hay tất yếu lịch sử? Nhìn từ kết quả, rõ ràng là vế sau, bởi vì "trăm đời đều theo chính trị nhà Tần", Hán Đường Tống Nguyên Minh Thanh cũng đều là vương triều Đại Tần nhưng không gọi là "vương triều Đại Tần", tức là đế quốc. Cho nên, đế quốc là một sự tất yếu. Đế quốc đã là tất yếu, vậy thì không do bạn thích hay không thích, chắc chắn cũng sẽ vận hành theo quy luật của chính mình. Từ đó mới có việc nhà Hán tước phiên (hủy bỏ quyền tự trị của các nước phong kiến), nhà Tống chia tỉnh (chia cơ quan hành chính tối cao trung ương từ một phủ tể tướng thành ba ty Thượng Thư, Trung Thư, Môn Hạ), nhà Tống thu binh (thu hồi binh quyền của tướng soái, đổi sang dùng văn thần làm tướng soái), nhà Minh bãi tướng (bãi bỏ chế độ tể tướng), và mới có những cuộc cải cách đã nói ở trên. Những cuộc cải cách này, nói cho cùng, chính là muốn tập trung toàn bộ quyền lực vào tay hoàng đế, hơn nữa còn là tập quyền, tập quyền, lại tập quyền.

Thực ra, những vấn đề khác mà tiên sinh Tiền Mục đã giảng, ví dụ như xã hội truyền thống Trung Quốc sau đời Tống là một "xã hội trải phẳng" vân vân, cũng đều vì thế mà sinh ra. Cái gọi là "xã hội trải phẳng" của tiên sinh Tiền Mục, thực ra cũng chính là xã hội không có giai cấp quý tộc. Đã không có giai cấp quý tộc, thì chỉ còn lại hai bậc, hoặc một mối quan hệ, tức là vua và tôi. Vua chỉ có một, còn lại đều là tôi, địa phận như nhau, đây chính là "bình đẳng" (thực ra là "bình ức" - kìm nén cho bằng nhau). Không có giai cấp quý tộc, tước vị không thể tập ấm, chính quyền công khai với bên ngoài, chỉ cần thi cử đỗ đạt, ai ai cũng có thể làm quan, đây cũng là "bình đẳng" (thực ra là "quân đẳng" - đều đều như nhau). Không có giai cấp quý tộc, địa phương cũng không có nhân vật cốt lõi, không có sức ngưng kết, thế là "tự do" (thực ra là "tản mạn"). Cơ hội đều đặn như nhau, ai nấy giống nhau, không ai phục ai, thì không thể dựa vào nhân trị, chỉ có thể dựa vào luật pháp vương triều để trị quốc, đây chính là "pháp trị" (thực ra là "luật trị"). Những vấn đề muôn hình muôn vẻ mà tiên sinh Tiền Mục đã nói, có phải đều bắt nguồn từ việc bãi bỏ chính trị quý tộc không?

Vậy, sao đế quốc lại phải hủy bỏ giai cấp quý tộc? Bởi vì chế độ quý tộc và chế độ đế quốc không tương thích với nhau. Bản chất của chế độ đế quốc, là "tập trung quyền lực trung ương, một người chuyên chính". "Một người" này, về mặt lý luận chính là hoàng đế. Quyền lực của hoàng đế chính là "hoàng quyền". Hoàng quyền là một thứ quyền lực tối cao, cũng là một thứ quyền lực tuyệt đối, là thứ không chịu sự ràng buộc và không cần phải nghi ngờ. Đã là như thế, thì "dưới hiên nhà", há dung cho "kẻ khác ngủ ngáy"; "dưới một người", sao lại có thể chèn thêm một kẻ "trên vạn người"? Cho nên chế độ tể tướng cuối cùng cũng phải bãi bỏ, giai cấp quý tộc cũng nhất định phải hủy bỏ. Sau khi giai cấp quý tộc bị hủy bỏ, chính quyền nhất định phải mở cửa ra với toàn xã hội. Không chỉ chế độ bổ nhiệm nhất định sẽ thay thế chế độ thế tập, mà chế độ khoa cử cũng nhất định sẽ thay thế chế độ sát cử và tiến cử, bởi vì chỉ có chế độ khoa cử mới mang tính bình dân nhất, ít hơi hướng quý tộc nhất. Kết quả, tự nhiên tạo nên một "xã hội trải phẳng". Đồng thời, nó cũng tạo nên một thứ "chính trị quan lưu", bởi vì kẻ lấp vào khoảng trống quyền lực của quý tộc chính là quan lại do triều đình bổ nhiệm, có xuất thân bình dân.

Rõ ràng, chính trị quý tộc sinh ra đồng thời với chế độ bang quốc, chính trị quan lưu lại tồn tại song song với chế độ đế quốc, mà chế độ quan lưu lại phụ thuộc vào chính trị hoàng quyền. Nói cách khác, không có cái quyền lực tối cao vô thượng của hoàng đế đó, thì không có quyền lực của quan lại, càng không có cái gọi là chính trị quan lưu và tập đoàn quan lưu. Hoàng quyền mặc dù trên thực tế có thể do thái hậu, ngoại thích, quyền thần, thậm chí có thể do thái giám thay nhau nắm giữ, nhưng về mặt pháp lý thì thuộc về một mình hoàng đế, cũng là thứ cuối cùng phải giao trả lại cho bản thân hoàng đế. Nếu giống như Tào Tháo mà "ép thiên tử để lệnh chư hầu", liền sẽ bị mắng là "lãnh tụ phản loạn", "thiên hạ cùng thảo phạt, toàn dân cùng tru di", sao còn có thể giống như lời tiên sinh Tiền Mục đã nói, hoàng đế hư vị, chỉ làm biểu tượng, mọi chính vụ trên thực tế đều do tể tướng xử lý, mọi nền chính trị trên thực tế đều do chính quyền chịu trách nhiệm? Điều này e rằng chỉ là ảo tưởng một phía của tiên sinh Tiền Mục mà thôi!

Đương nhiên, cái "trạng thái lý tưởng" này cũng không phải là hoàn toàn không có chút bóng hình nào. Đầu đời Tây Hán quả thực có chút ý tứ đó. Nhưng chúng ta phải nói rõ, đó là đầu đời Tây Hán. Lúc đó, mọi người đối với đế quốc là một thứ chế độ như thế nào, trong lòng vẫn chưa nắm chắc. Ảnh hưởng của chế độ bang quốc vẫn chưa hoàn toàn bị xóa bỏ, giang sơn của tập đoàn Lưu Bang cũng chưa ngồi vững, đành phải áp dụng phương châm "một nước hai chế độ", thực thi chế độ "bán phong kiến bán quận huyện" hoặc "bán bang quốc bán đế quốc", tức là "chế độ quận quốc". Đây là một hình thái quá độ, là thứ sớm muộn gì cũng sẽ bị trạng thái đế quốc hoàn toàn thay thế. Tiêu Hà và những người khác nhân lúc mọi người còn chưa nắm bắt được tình hình này để tranh thủ quyền lực cho các vị tể tướng đời sau, cũng sớm muộn gì sẽ bị các vị hoàng đế đời sau tước đoạt mất. Bây giờ chúng ta đương nhiên không thể làm rõ năm xưa Tiêu Hà và những người đó có thiết kế chính trị và lý tưởng chính trị giống như tiên sinh Tiền Mục hay không, nhưng có thể khẳng định, mô hình "nguyên thủ hư vị, chính quyền chịu trách nhiệm" này đã không được xác nhận, ── vừa không được xác nhận về mặt pháp lý, vừa không được xác nhận về mặt quan niệm, cho nên muốn phá hoại là có thể phá hoại.

Đây đại khái chính là nguyên nhân khiến "chế độ tốt" trong lòng tiên sinh Tiền Mục cuối cùng lại biến thành "chế độ xấu". Nói cho cùng, thủ phạm chính là chế độ hoàng đế. Chính vì có sự tối cao vô thượng, không chịu sự ràng buộc và không cần phải nghi ngờ của hoàng quyền, mới có tất cả mọi thứ sau này. Rõ ràng, muốn trả lời vì sao "chế độ tốt" cuối cùng lại biến thành "chế độ xấu", thì bắt buộc phải truy vấn trong hơn hai nghìn năm qua, vì sao Trung Quốc lại phải thực thi một thứ chế độ đế quốc lấy hoàng đế làm nguyên thủ thực vị, hơn nữa lại sở hữu quyền lực tuyệt đối tối cao vô thượng. Đây không nghi ngờ gì là một đề tài trọng đại, có lẽ phải viết một cuốn sách khác mới có thể trả lời được.