50.

Philip không thể rứt bỏ khỏi tâm trí sự kiện bất hạnh kia. Điều làm băn khoăn nhất là những cố gắng vô ích của Fanny. Không ai làm việc chăm chỉ hơn nàng, nàng hài lòng tự tin ở chính mình, rõ ràng là lòng tự tin gần như vô nghĩa, điều đó tất cả các bạn nàng đều có. Miguel Ajuria cũng trong số này. Và Philip thấy buồn về sự trái ngược giữa những nổ lực quả cảm của gã Tây Ban Nha này với kết quả tầm thường mà y đã đạt được. Cuộc sống khốn khổ của Philip ở nhà trường tạo cho anh cái khả năng tự phân tích lấy mình; và cái tật này đã nhiễm vào anh như một chất ma túy, để cho bây giờ anh trở nên đặc biệt sắc sảo trong việc phân tích những cảm nghĩ của mình. Anh không thể không nhận ra rằng nghệ thuật tác động đến mình khác với mọi người. Một bức tranh đẹp ngay lập tức làm cho Lawson rộn ràng sung sướng. Anh ta thưởng thức bằng bản năng. Ngay cả Flanagan cũng cảm thấy những điểm nào đó mà Philip buộc phải suy nghĩ. Sự nhận định của chính anh là bằng trí tuệ. Anh không thể nghĩ rằng nếu trong người anh có tính nghệ sĩ (anh ghét thành ngữ này, nhưng không tìm ra cách nói nào khác), anh sẽ dễ dàng xúc động rung cảm, không còn suy nghĩ kỹ trước cái đẹp như hai bạn kia. Anh bắt đầu tự hỏi anh có được điều gì ngoại trừ hai bàn tay khéo léo một cách hời hợt cho phép anh sao chép chính xác các đồ vật. Cái đó chẳng có ý nghĩa gì hết. Anh đã học được cách biết khinh miệt sự khéo tay chuyên môn. Điều quan trọng là phải cảm nhận bằng tâm hồn họa sĩ; Lawson vẽ theo cách nào đó là vì bản chất anh ta như vậy; nhưng tính cách anh ta đã được thể hiện qua những sự bắt chước mà một sinh viên nhạy cảm dễ dàng bị ảnh hưởng. Philip ngắm bức chân dung Ruth Chalice do chính mình vẽ, và bây giờ đã ba tháng qua, anh nhận ra rằng anh chẳng làm gì hơn là sao chép lại Lawson một cách hoàn toàn lệ thuộc. Anh cảm thấy mình cằn cỗi. Anh vẽ bằng trí óc, và anh không thể không hiểu rằng chỉ có vẽ bằng trái tim thì mới có giá trị xứng đáng.

Anh có rất ít tiền, vừa đủ một nghìn sáu trăm bảng, anh phải tiết kiệm thật chi li. Trong mười năm tới anh không thể tính đến việc kiếm thêm một khoản nào khác. Lịch sử ngành hội họa đầy rẫy những nghệ sĩ kiếm sống không xong. Anh phải cam chịu cảnh túng thiếu; nếu tạo được những tác phẩm bất hủ thì cũng đáng, nhưng anh lo sợ kinh khủng là anh sẽ không bao giờ trở thành một cái gì hơn là một nghệ sĩ tầm thường. Liệu có đáng bỏ công để mà hy sinh tuổi trẻ, niềm vui, cuộc sống và biết bao hy vọng trong cuộc đời? Anh hiểu cuộc sống của những họa sĩ nước ngoài ở Pari, đủ để thấy rằng họ sống cuộc đời eo hẹp của người dân tỉnh lẻ. Anh biết một số đã lê lết cuộc đời suốt hai mươi năm rượt theo danh vọng luôn luôn trốn thoát họ, cho tới khi họ chìm đắm vào cảnh bần hàn và nghiện ngập rượu chè. Việc Fanny tự sát khơi dậy biết bao kỷ niệm và Philip nghe kể nhiều chuyện rùng rợn về cách người này, người nọ chạy trốn cảnh ngộ tuyệt vọng. Anh nhớ lại lời khuyên đó và từ bỏ mọi cố gắng vô hy vọng, có phải tốt đẹp bao nhiêu.

Philip vẽ xong chân dung của Miguel Ajuria và quyết định gửi tới cuộc triển lãm tranh ở Pari. Flanagan gửi đến hai bức họa và Philip cho rằng anh cũng vẽ được như Flanagan. Anh làm việc hết sức cố gắng về bức chân dung này đến nỗi anh không thể không nghĩ rằng nó phải có giá trị. Sự thật là khi ngắm nhìn nó, anh thấy nó không ổn, tuy anh không thể nói đó là cái gì; nhưng khi anh không đứng bên nó, tinh thần anh lại phấn chấn, và anh lấy làm hài lòng. Anh gửi tranh đến triển lãm và bức tranh bị từ chối. Anh không bị khó chịu nhiều vì anh đã làm tất cả mọi việc có thể làm được để thuyết phục mình rằng ít nhất có cơ hội để bức tranh của anh được tiếp nhận, cho đến mấy ngày sau, Flanagan chạy vào báo với Lawson và Philip rằng một trong số bức tranh của anh được tiếp nhận. Với vẻ mặt dửng dưng, Philip ngỏ lời chúc mừng và Flanagan tíu tít bận rộn mừng cho mình, đến nỗi anh không nhận ra cái giọng mỉa mai mà Philip không kìm nỗi. Lawson nhanh trí hơn, nhận thấy điều đó một hai ngày trước và anh hơi bực bội thái độ của Philip. Nhưng anh ngạc nhiên về câu hỏi thình lình Philip đặt ra cho anh ngay khi anh chàng người Mỹ kia đi khỏi:

- Nếu cậu ở vào địa vị tôi thì cậu có vứt đi toàn bộ cái đó không?

- Câu muốn nói gì?

- Tôi tự hỏi không biết có đáng trở nên một họa sĩ tầm thường không? Cậu thấy đấy, về những chuyện khác, nếu cậu là bác sĩ hoặc đang kinh doanh buôn bán, nếu cậu xoàng xoàng thì chẳng quan trọng gì lắm, cậu kiếm sống, cậu phải xoay sở làm ăn. Nhưng còn sản xuất ra những tranh vẽ loại thường thì ích lợi gì.

Lawson rất quý Philip nên khi vừa nghĩ ra anh chàng thực sự đau khổ vì bức tranh không được chấp nhận, thì anh tự đặt cho mình nhiệm vụ phải an ủi bạn. Rõ ràng là phòng triển lãm tranh ở Pari đã từng từ chối những bức tranh mà mãi về sau này nổi tiếng; đây là lần đầu Philip gửi tranh đến nên việc anh bị khước từ không có gì đáng ngạc nhiên. Sự thành công của Flanagan có thể giải thích được, tranh vẽ của anh ấy lòe loẹt và hời hợt, đúng là thứ tranh mà một ban giám khảo chậm chạp lại thấy có giá trị. Philip dần dần trở nên khó chịu; Lawson mà nghĩ rằng anh lại có thể bối rối thật sự vì một tài học không đáng kể như vậy, và không hiểu ra tâm trạng chán chường của anh là do một sự nghi ngờ thầm kín tài năng của mình, thì thật là nhục.

Gần đây, trong chừng mực nào đó, Clutton rút khỏi nhóm ăn cơm bữa ở nhà hàng Gravier và hầu như sống một mình. Flanagan nói anh chàng yêu một cô gái nhưng tính cách nghiêm trang khắc khổ của Clutton không thể kêu gọi được tình yêu; Philip nghĩ rằng có khả năng anh chàng tách ra khỏi bạn bè đề có thể khỏi trở ngại với những quan niệm mới của mình. Nhưng tối hôm ấy, khi các bạn khác rời khách sạn đi xem kịch còn Philip ngồi một mình thì Clutton bước vào, bảo dọn bữa ăn tối. Họ bắt đầu trò chuyện; nhận thấy Clutton nói nhiều và ít châm biếm hơn ngày thường, Philip quyết định lợi dụng tâm trạng vui vẻ của anh chàng.

- Này, tôi mong cậu đến xem tranh của tôi - Philip nói - tôi muốn biết cậu nghĩ gì về tranh ấy.

- Không, tôi không muốn.

- Tại sao không? - Philip đỏ mặt hỏi.

- Tất cả bọn họ đều yêu cầu lẫn nhau như vậy, và không ai nghĩ đến việc từ chối bao giờ. Clutton nhún vai:

- Người ta yêu cầu cậu bình phẩm, nhưng họ chỉ muốn được khen. Vậy cái lợi của bình phẩm ấy là gì? Điều đó có ý nghĩa gì nếu tranh của người ta tồi hay đẹp.

- Điều đó quan trọng đối với tôi.

- Không. Lý do duy nhất người ta vẽ là vì người ta không dừng được. Đó là một chức năng như bất kỳ chức năng nào khác của con người, chỉ một ít người tương đối hiểu được vấn đề đó. Người ta vẽ cho chính bản thân mình, nếu không người ta sẽ tự sát mất. Cậu thử nghĩ xem, người ta cố gắng có trời mới biết được bao nhiêu lâu để có được một cái gì đó trên bức vẽ, gửi gấm hồn mình vào đó và kết quả là gì? Mười lần thì đến chín lần bị khước từ ở phòng triển lãm; nếu có bức được tiếp nhận, khi đi ngang qua, thiên hạ sẽ liếc nhìn mươi giây; nếu người ta gặp may, sẽ có một tên dốt nát, ngu xuẩn nào đó mua nó đem về treo lên tường nhà hắn, và ngắm nó cũng ngắn ngủi như khi hắn nhìn cái bàn trong phòng ăn của hắn. Phê bình chẳng liên quan gì đến người nghệ sĩ. Nó đánh giá một cách khách quan đấy, nhưng nghệ sĩ chẳng cần khách quan làm quái gì.

Clutton đưa hai tay lên che mắt để có thể tập trung tâm trí vào điều anh muốn trình bày.

Người nghệ sĩ có mối cảm xúc mãnh liệt đặc biệt xuất phát từ cái gì mình trông thấy và bị thúc đẩy phải diễn đạt cái đó, và anh ta không hiểu tại sao, anh ta chỉ có thể diễn đạt sự xúc động của mình bằng đường nét và màu sắc. Cũng như nhạc sĩ vậy, anh này đọc một vài câu thơ và thế là các nốt nhạc phải phối hợp với nhau mà tự xuất hiện trong đầu anh ta. Anh ta không hiểu được vì sao câu thơ này làm cho gợi ra trong trí anh ta những nốt như thế này. Còn câu kia lại gợi cho những nốt khác; họ chỉ biết làm thôi. Và tôi sẽ nói cậu biết lý do khác vì sao sự phê bình là vô nghĩa: một họa sĩ cứ bắt thiên hạ nhìn thiên nhiên như anh ta, nhưng ở thế hệ kế tiếp, một họa sĩ nhìn thế giới khác, vào lúc đó công chúng đáng giá y không theo tác phẩm của chính y mà theo như bậc tiền bối của y. Vì vậy nhân dân Barbizon dạy tổ tiên chúng ta nhìn cây cối theo một cách nào đó, và tới khi Monet xuất hiện, ông ta vẽ khác đi, thì người ta bảo: nhưng mà cây cối không giống thế này. Không bao giờ họ hiểu được cây cối kia đã được vẽ đúng cách nhìn của người họa sĩ. Chúng ta vẽ từ trong ra ngoài - nếu chúng ta ép được thiên hạ nhìn theo cách nhìn của chúng ta, họ sẽ gọi chúng ta là những họa sĩ vĩ đại; nếu chúng ta không làm được như thế, thì thiên hạ sẽ phớt lờ chúng ta nhưng chúng ta vẫn cứ là chúng ta, chúng ta không gắn một ý nghĩa nào cho những từ vĩ đại hoặc tầm thường. Điều xảy ra sau này đối với tác phẩm của chúng ta là không quan trọng; chúng ta đã đưa ra được tất cả những gì có thể ngay trong khi ta đang sáng tác nó. Clutton tạm ngừng, anh ăn ngấu nghiến ngon lành món ăn dọn lên trước mặt. Philip hút một điếu xì gà rẻ tiền, kín đáo quan sát bạn. Cái đầu gồ ghề trông như được cái đục các nhà điêu khắc tạo ra từ một hòn đá bướng bỉnh, bờm tóc đen lởm chởm, mũi to, xương quai hàm đồ sộ, chứng tỏ một con người có nghị lực. Tuy nhiên Philip nghĩ rằng đằng sau tấm mặt nạ này biết đâu chẳng có thể giấu một tính tình nhu nhược. Việc Clutton từ chối trưng bày tác phẩm của mình có thể chỉ là do thái độ tự cao tự đại; bất kỳ lời phê bình nào của ai, cứ nghĩ đến là anh không chịu nổi và anh chẳng muốn chuốc vào thân một sự chối từ của phòng triển lãm, anh muốn mình được tiếp nhận như một nghệ sĩ bậc thầy nên chẳng tội gì mà liều lĩnh đưa tác phẩm của mình để người ta so sánh với tác phẩm khác, điều này có thể buộc anh phải giảm bớt sự đánh giá về chính bản thân mình. Trong thời gian mười tám tháng, Philip đã hiểu biết anh ta; Clutton dần dần trở nên lỗ mãng hơn, gay gắt hơn; dù thường không ra ngoài vào nơi thoáng mát, đua tranh với chúng bạn, anh ấy vẫn lấy làm tức giận với những thành công dễ dàng của những người bạn kia. Anh chàng không chịu đựng được Lawson và đôi bạn này không còn quan hệ thân thiết như những ngày đầu khi Philip mới quen biết họ.

- Lawson được đấy - anh ta khinh khỉnh nói - hắn sẽ về Anh, trở thành một họa sĩ vẽ chân dung đúng mốt, kiếm được hàng vạn bảng một năm và sẽ là viện sĩ Viện hàn lâm quốc gia trước bốn mươi tuổi chuyên tạo ra những bức chân dung vẽ bằng tay cho giới thượng lưu quí phái và tầng lớp quý tộc nhỏ.

Philip cũng nhìn về tương lai, và anh hình dung Clutton hai mươi năm sau, cay đắng cô độc, cáu kỉnh, không một ai biết đến. Vẫn chôn chân ở Pari vì cuộc sống ở đây đã ngấm vào máu, cầm đầu một nhóm môn đệ bằng miệng lưỡi độc địa, bất mãn với chính mình và mọi người, không sáng tác được gì vì nỗi niềm khát vọng đi tìm cái tuyệt hảo mà anh không với tới, và có lẽ cuối cùng chìm đắm vào chuyện rượu chè. Gần đây đầu óc Philip luôn ám ảnh bởi ý nghĩ đời người chỉ sống có một lần, điều quan trọng là phải thành công, nhưng anh không tính đến những thành công về tiền tài hay danh vọng, anh hoàn toàn chưa hiểu được là anh muốn như thế nào, có lẽ là tích lũy được nhiều kinh nghiệm và phát triển cao độ mọi khả năng của mình. Dù thế nào cuộc đời Clutton dường như là thất bại mà chỉ có những tác phẩm hội họa bất hủ mới có thể bào chữa được. Anh nhớ lại câu chuyện ẩn dụ kỳ quái của Cronshaw về tác phẩm Ba Tư nọ, mà anh thường nghĩ đến, nhưng Cronshaw với sự hóm hỉnh như vị thần diên đã không chịu làm rõ nghĩa: ông ta nhắc lại rằng không ai, trừ phi người ta tự khám phá ra điều đó cho chính mình. Thực ra chính nỗi niềm khát khao thành công được trong cuộc đời là nguồn gốc xui khiến Philip lưỡng lự không biết có nên tiếp tục theo ngành mỹ thuật. Nhưng rồi Clutton bắt đầu trở lại câu chuyện:

- Cậu còn nhớ tôi đã nói về cái thằng cha tôi gặp ở Brotanho không? Hôm nọ tôi thấy hắn ở đây. Hắn vừa đi Tahiti. Hắn cắt đứt quan hệ với mọi người. Hắn là người làm nhiều việc. một người mua bán cổ phần chứng khoán. Tôi cho rằng người ta gọi việc đó bằng tiếng Anh như vậy, hắn đã có vợ có gia đình và đang kiếm được một khoản lợi tức. Thế mà hắn vứt bỏ tất cả để trở thành họa sĩ. Hắn vứt bỏ tất cả đi sống ở Brotanho và bắt đầu vẽ. Hắn không kiếm được xu nào và chắc chắn là sẽ chết đói.

- Còn vợ hắn thì thế nào? - Philip hỏi.

- Ồ, hắn bỏ rơi họ - Hắn bỏ mặc cho họ chết đói.

- Thật là một việc hèn mạt.

- Chà, anh bạn thân mến, nếu cậu muốn trở thành một người thượng lưu, cậu phải từ bỏ chuyện thành nghệ sĩ. Người ta chẳng đạt được gì vừa ý với cả hai việc cùng một lúc. Cậu nghe nói những kẻ vẽ tác phẩm kiếm cơm để nuôi dưỡng mẹ già - ờ, việc đó chứng tỏ họ là những đứa con chí hiếu, nhưng không phải là bào chữa cho những tác phẩm tồi. Họ chỉ là những tên buôn bán. Nghệ sĩ chuyên nghiệp phải để cho mẹ đi trại tế bần. Có một nhà văn ở đây nói với tôi là vợ y chết trong khi sinh đẻ. Y yêu vợ nên điên lên vì thương tiếc, nhưng khi ngồi bên giường theo dõi những phút lâm chung của vợ, y nhận thấy đầu óc y ghi nhận đủ mọi chi tiết, nàng nhìn thế nào nàng nói năng điều gì và những điều mà y đang cảm nghĩ có phải hào hoa phong nhã không?

- Nhưng bạn câu đâu có phải là một họa sĩ cừ khôi? - Philip hỏi.

- Không, không đâu, y vẽ đúng như Pissaro, y vẫn còn đang dò dẫm. Như y có năng khiếu vẽ màu sắc và trang trí. Nhưng đó không phải là vấn đề. Cái chính là cảm xúc, đó là điều y có được. Y cư xử với vợ như một tên vô lại mạt hạng. Còn cách y cư xử với mọi người đã giúp đỡ y và đôi khi chỉ nhờ lòng tốt của bạn bè y mới khỏi chết đói thì thật là thú vật - ấy thế mà y lại là một nghệ sĩ lớn đấy.

Philip suy nghĩ về con người đã sẵn sang hy sinh tất cả mọi thứ: tình yêu, gia đình, tiền bạc, danh dự, bổn phận, cuộc sống sung túc an nhàn, để đưa sắc màu lên một tấm vải, vẽ nỗi niềm xúc động mà con người đã đem lại cho họ. Thật là đẹp đẽ, vậy mà anh không đủ can đảm để làm như họ.

Nghĩ đến Cronshaw anh chợt nhớ là từ một tuần nay anh không gặp ông ta, vì vậy, sau khi Clautton ra về, anh đi thơ thẫn đến quán ăn mà anh tin chắc tìm được nhà văn này ở đó. Trong mấy tháng đầu ở Pari mọi điều ông ta phát biểu Philip tiếp nhận như là cẩm nan, nhưng Philip còn cách nhìn thực tế nên dần dần anh không chịu nổi với những lý thuyết khô cằn. Một mớ thơ nghèo nàn của Cronshaw dường như không phải là đáp số có giá trị thực sự cho cuộc đời bẩn thỉu. Philip không thể gột khỏi bản chất những đặc tính giai cấp tiểu tư sản mà mình xuất thân, nên cái tình cảnh thiếu thốn, đi làm thuê của Cronshaw để nuôi dưỡng cả thể xác và tâm hồn, cuộc sống đơn điệu và buồn tẻ giữa cái gác mái luộm thuộm và cái bàn ở quán ăn trái ngược với tư cách đáng trọng của ông. Cronshaw khá sắc sảo để tìm hiểu, chàng thanh niên này bị ông chê bai, và ông công kích tư tưởng tầm thường của chàng với sự mỉa mai đôi lúc như đùa cợt nhưng thường là hết sức thấm thía.

- Anh là người buôn bán - ông nói với Philip - anh muốn đầu tư cuộc đời vào công trái hợp nhất để tìm về một cách chắc chắn ba phần trăm lãi. Tôi là kẻ ăn tiêu hoang phí, tôi sống bằng vốn liếng của mình, tôi sẽ tiêu đồng xu cuối cùng với nhịp đập cuối cùng của trái tim tôi.

Phép ẩn dụ này chọc tức Philip, vì nó khoác cho người nói một dáng dấp lãng mạn và như một vết nhơ lên quan điểm mà Philip đang cảm nhận theo bản năng và phải được diễn đạt nhiều hơn là anh đã nghĩ đến lúc bấy giờ.

Nhưng tối hôm đó, Philip muốn nói về bản thân mình. May sao đã muộn và chồng dĩa của Cronshaw trên bàn. mỗi chiếc ngụ ý một thức uống, nói lên rằng ông được chuẩn bị để tiếp nhận một quan điểm độc lập về mọi việc nói chung.

- Tôi muốn biết ông có lời khuyên nào cho tôi không? - thình lình Philip hỏi.

- Anh có vui lòng tiếp nhận nó không?

Philip nhún vai khó chịu.

- Tôi không tin rằng với tư cách là họa sĩ, tôi sẽ mãi mãi làm được nhiều điều đáng mong muốn. Tôi không thấy ích lợi gì trong việc trở thành một họa sĩ hạng hai. Tôi đang tính đến chuyện vứt bỏ nghề này.

- Vì sao anh phải vứt bỏ nó?

Philip do dự một lúc:

- Tôi cho rằng tôi yêu cuộc sống.

Vẻ trầm tĩnh trên khuôn mặt tròn trịa của Cronshaw bỗng thay đổi, khóe miệng chợt trệ xuống, cặp mắt mờ đục chìm sâu trong hố mắt, hình như lưng ông còng xuống và ông già đi một cách lạ lùng.

- Việc này hả? - ông kêu lên, nhìn quanh quán ăn, giọng nói của ông thực sự run run. - Nếu anh có thể thoát ra khỏi nghề này, thì xúc tiến đi trong lúc còn thời gian.

Philip kinh ngạc nhìn ông chòng chọc, những cảnh tượng xúc động thường làm cho anh thấy thẹn thùng, anh cúi xuống. Anh hiểu rằng anh đang được chứng kiến tấn bi kịch của sự thất bại. Hai người đều im lặng. Philip cho rằng Cronshaw đang nhìn lại chính cuộc đời mình, và có lẽ ông đang suy nghĩ về thời thanh niên với những hy vọng sáng ngời, về những nỗi niềm thất vọng đã làm lu mờ ánh sáng huy hoàng ấy, những thú vui buồn tẻ thảm hại và tương lai đen tối. Cặp mắt của Philip dừng lại trên chồng đĩa nhỏ và anh biết rằng Cronshaw cũng nhìn chúng.