16.

Một năm đã qua và khi Philip đến trường thì tất cả các thầy giáo vẫn ở vị trí như xưa. Mặc dù sự chống đối ngoan cường của họ, được che đậy bằng nguyện vọng rõ ràng là tán đồng ý kiến của hiệu trưởng mới, nhưng khá nhiều thay đổi đã xảy ra. Tuy các thầy chủ nhiệm lớp vẫn dạy tiếng Pháp ở trường tiểu học, nhưng một thầy nữa đến, với bằng tốt nghiệp tiến sĩ triết học ở trường Đại học Heidelberg, và với một kỷ lục ba năm ở một trường trung học Pháp, đến dạy tiếng Pháp cho các lớp cao hơn và tiếng Đức cho những ai muốn học thay tiếng Hy Lạp. Một thầy nữa được tuyển đến dạy toán cho hệ thống hơn, đây là môn cho đến nay người ta chưa bao giờ thấy cần thiết như vậy. Không có ai trong số các thầy giáo này được phong chức mục sư. Điều này là một cuộc cách mạng thực sự, nên khi các thầy giáo mới đến, các thầy giáo cũ đón tiếp họ với thái độ ngờ vực. Một phòng thí nghiệm được sửa sang lại cho đủ tiện nghi, nhiều lớp học được thành lập; mọi người bảo tính chất nhà trường đang thay đổi. Và chỉ có trời biết những dự án gì hơn nữa đang quay cuồng trong đầu tóc bù xù của ông Perkins. Trường này bé nhỏ như các trường công, nó không quá hai trăm học sinh nội trú; nhà trường khó có thể phát triển to hơn vì trường làm vội vàng qua loa, dựa vào nhà thờ lớn; trừ nhà ở của các thầy giáo, các khoảng đất có tường bao quanh đều do giới tăng lữ nhà thờ chiếm hết, nên chẳng còn thừa chỗ nào để mà xây dựng. Nhưng ông Perkins nghĩ ra một kế hoạch tỉ mỉ nào đó, ông có thể có được một khoảng đủ mở rộng nhà trường gấp đôi so với hiện nay. Ông muốn thu hút học sinh từ Luận Đôn. Ông cho rằng được tiếp xúc với những chàng trai vùng Kent là một điều tốt cho các học sinh Luân Đôn và sự tiếp xúc đó sẽ làm trí tuệ quê nhà của những anh chàng ở Kent được mài sắc.

- Thế là ngược lại mọi truyền thống của chúng ta - Thở Dài nói khi ông Perkins gợi y với ông ta. Xưa nay chúng ta đã cố tránh đám học sinh từ Luân Đôn đến để khỏi bị ô nhiễm.

- Ồ, nói bậy, ông Perkins nói.

Trước đây chưa một ai bảo các thấy giáo chủ nhiệm là nói bậy; Thở Dài đang ngẫm nghĩ một câu trả lời gay gắt trong đó có lẽ y có thể lồng vào một ý ám chỉ đến hàng dệt kim thì ông Perkins đã công kích y kịch liệt bằng cái tính khí sôi nổi của mình:

- Giá mà ông lấy vợ, tòa nhà trong khu đất có tường bao quanh này, thì tôi sẽ được nhà thờ cho làm thêm hai tầng gác nữa, chúng ta sẽ có nhiều nhà ở tập thể và phòng học bề thế, và bà nhà có thể giúp đỡ ông.

Vị giáo sư già này há hốc miệng. Vì sao ông phải lấy vợ? Ông ta năm mươi bảy tuổi, đàn ông năm mươi bảy tuổi ai còn lấy vợ được. Đã vào giai đoạn này của cuộc đời, ông không thể bây giờ mới bắt đầu tìm một căn nhà. Ông không muốn cưới vợ. Nếu phải lựa chọn giữa việc này và cuộc sống ở nông thôn thì thà rằng thôi việc sớm còn hơn. Ông chẳng muốn gì hơn là được sống trong bình an như trước.

- Tôi không nghĩ đến chuyện lấy vợ - Ông nói.

Ông Perkins nhìn ông với cặp mắt đen long lanh, và nếu như trong đôi mắt đó có cái gì ranh mãnh thì Thở Dài tội nghiệp không bao giờ thấy được.

- Thật đáng tiếc! Ông không thể lấy vợ để giúp tôi sao? Việc này sẽ giúp tôi nhiều khi tôi đề nghị với vị linh mục địa phận và nhà thờ xây dựng lạ căn nhà ông.

Nhưng sáng kiến làm mất lòng người nhất của ông Perkins là thỉnh thoảng ông giảng dạy lớp học của người khác. Ông ta yêu cầu chuyện này như một đặc ân, nhưng dù sao thì đó cũng là một đặc ân không thể từ chối, và như là Nhựa Đường tức ông Turner nói việc đó không đàng hoàng cho tất cả đôi bên. Ông ta không báo trước, nhưng sau giờ cầu kinh buổi sáng ông tuyên bố với một số thầy giáo:

- Hôm nay ông nhận dạy lớp sáu lúc mười một giờ. Không biết có phiền ông không? Chúng ta đổi lớp cho nhau được chứ.

Họ không biết ở các trường khác chuyện này có bình thường không, nhưng chắc chắn ở Tercanbury thì chưa hề xảy ra. Kết quả thật lạ lùng. Ông Turner, nạn nhân đầu tiên, báo tin này cho lớp ông rằng hiệu trưởng sẽ dạy tiếng La tinh cho họ hôm đó, và viện cớ rằng học sinh có thể thích hỏi thầy vài câu để chứng tỏ họ không phải hoàn toàn là những kẻ ngu xuẩn, ông dùng mười lăm phút cuối cùng của giờ dạy sử để giải thích với họ đoạn văn của Livy là bài học cho họ ngày hôm ấy. Nhưng khi ông trở lại lớp, nhìn tờ giấy ông Perkins ghi điểm, ông lấy làm ngạc nhiên, vì hai học sinh đứng nhất lớp dường như làm bài rất kém, trong khi những học sinh khác trước đây không ai chú ý tới lại được điểm cao. Khi ông hỏi Eldridge là học sinh giỏi nhất của ông ý nghĩa của việc này là thế nào thì cậu buồn rầu trả lời rằng:

- Thầy Perkins không hề cho chúng em phân tích câu chữ. Thầy hỏi em có biết gì về tướng Gordon không?

Ông Turner kinh ngạc nhìn em. Rõ ràng đám học sinh cảm thấy bị đối xử chẳng ra gì và ông không thể không đồng tình với thái độ im lặng bất bình của các em. Ông không hiểu tướng Gordon thì có liên quan gì tới Livy. Sau này ông đánh bạo nêu lên một câu hỏi:

- Câu hỏi của ông về tướng Gordon làm em Eldridge rất lúng túng. - Ông mỉm cười nói với ông hiệu trưởng.

Ông Perkins cười.

- Tôi thấy các em đã học đến luật ruộng đất của Caius Gracchus và tôi tự hỏi chúng có biết gì về tình trạng rối ren ruộng đất ở Ireland không. Nhưng tất cả những điều chúng biết về Ireland là thành phố Dublin nằm bên bờ sông Liffey. Vì vậy tôi tự hỏi không biết các em có bao giờ nghe nói đến tướng Gordon không.

Lúc ấy người ta khám phá sự việc kinh khủng là thầy hiệu trưởng mới mắc căn bệnh ham mê kiến thức tổng hợp. Nhân chuyện này ông ta nghi ngờ lợi ích việc thi cử của các môn nhồi sọ. Điều ấy ông yêu cầu là học sinh cần có ý thức.

Tháng này qua tháng khác Thở Dài ngày càng lo nghĩ, ông không thể gạt bỏ khỏi tâm trí việc ông Perkins sẽ yêu cầu ông ấn định ngày làm lễ thành hôn; và ông ghét thái độ của hiệu trưởng đối với văn học cổ điển. Không còn nghi ngờ gì nữa, hiệu trưởng là một học giả uyên thâm, đang bận rộn với một công việc hoàn toàn hợp với truyền thống: ông đang viết một luận án về cây cối trong văn học la tinh, ông bàn về vấn đề này thiếu nghiêm trang như một trò tiêu khiển không quan trọng lắm, như trò chơi bi-a thu hút thời gian nhàn rỗi của ông, nhưng không coi là chuyện nghiêm túc. Còn Ống Tiêm, thầy giáo lớp đệ tam trung học thì ngày càng trở nên gắt gỏng.

Khi tới trường, Philip được xếp đúng vào lớp của ông. Đức cha BB. Gordon là một người bản chất không thích hợp để trở thành nhà giáo: ông ta thiếu kiên nhẫn và nóng tính. Vì không ai bắt được ông phải báo cáo, vì trước mặt ông lúc nào cũng chỉ có bọn học sinh, nên trong một thời gian dài, ông mất hết khả năng tự chủ. Ông bắt đầu giảng bài trong cơn điên và đến cuối giờ thì ông như hóa khùng. Người ông tầm thước, mặt phì phị béo, mái tóc hung hung giờ đã hoa râm để ngắn, hàng ria thưa và cứng. Cặp mắt xanh bé nhỏ, nhưng trong những cơn giận dữ bộ mặt ấy dần dần sẫm lại và biến thành đỏ tía. Móng tay ông bị cắt sát đến tận thịt, là vì trong khi một vài học sinh run sợ phân tích một bài văn thì ông thường ngồi ở bàn làm việc run lên với cơn thịnh nộ đang thiêu đốt tâm can và ông gặm móng tay mình. Nhiều chuyện nói về tính hung dữ của ông có lẽ đã được thêm thắt. Hai năm trước đây nhà trường nghe tin đồn một vị phụ huynh học sinh dọa sẽ đệ đơn kiện vì ông ta đã ném một cuốn sách vào mặt một học sinh tên là Walters, mạnh đến nỗi tai em bị ảnh hưởng và sau đó em phải bỏ học. Người cha học sinh này ở tại Tercanbury, dự luận thành phố rất lấy làm công phẫn; báo chí địa phương cũng đã nói tới chuyện ấy; nhưng ông Walters cha chỉ là một người ủ rượu bia, cho nên sự đồng tình bị chia năm bè bảy mối. Các học sinh khác, vì những lý do chỉ có chúng mới biết được, tuy không ưa gì thầy giáo, nhưng chúng lại về phe với thầy trong vụ này, và để tỏ sự bất bình của chúng đối với nội bộ nhà trường lại phải giải quyết ở ngoài, chúng bèn hết sức gây phiền phức cho cậu em của Walters còn học ở trường. Nhưng ông Gordon chỉ do gặp vận may mà thoát khỏi cuộc sống nông thôn, nên từ đó ông không đánh học sinh nữa. Cái quyền thầy giáo dùng roi đánh vào tay học trò bị phế bỏ và chẳng bao lâu Ống Tiêm cũng không còn trút giận vào cây ba toong đập đùng đùng lên bàn mình nữa. Bây giờ ông chẳng làm gì hơn là nắm hai vai học sinh rồi lắc mạnh. Nhưng ông vẫn còn bắt cậu nào nghịch ngợm hay bướng bỉnh phải đứng dang một tay từ mười phút đến nửa giờ. Còn về cách nói năng thì miệng lưỡi ông vẫn ghê gớm như trước.

Không thầy giáo nào lại có thể bất lực hơn trong việc dạy bảo một học sinh nhút nhát như Philip. Giờ đây em đến trường không còn sợ hãi nhiều như lần đầu tiên đến trường ông Watson. Em quen biết khá nhiều học sinh đã cùng học ở trường dự bị. Em cảm thấy mình khôn lớn và theo bản năng, em thấy rằng giữa trường lớp đông đúc thế này, tính trạng tật nguyền của em sẽ ít ai để ý. Nhưng từ ngày đầu, ông Gordon đã làm em sợ hết hồn; còn ông thầy thì nhanh chóng nhận ra một vài học sinh hoảng sợ em, và dường như vì thế mà ông sinh ra đặc biệt ác cảm với em. Philip thích thú với công việc học hành của mình, nhưng em bắt đầu khiếp sợ những giờ phút ngồi học trong lớp. Em thà ngồi im lặng một cách ngu độn còn hơn là liều trả lời một câu có thể sai để phải hứng chịu cơn bão tố xỉ vả của thầy, và khi đến lượt em đứng lên phân tích một câu chữ la tinh, em lo sợ đến mức mặt nhợt nhạt như người ốm. Em có khả năng thỏa mãn sự say mê kiến thức chung vốn choán hết tâm trí ông hiệu trưởng: em đã đọc đủ mọi loại sách kỳ lạ vượt qua tuổi em, và khi đặt câu hỏi cho cả lớp, ông Perkins thường dừng lại nhìn Philip mỉm cười làm cho em sung sướng vô ngần, rồi ông ta bảo:

- Này Carey, em trả lời cho các bạn rõ.

Những điểm tốt em đạt được trong dịp này đã tăng thêm sự phẫn nộ của thầy giáo Gordon. Một hôm đến lượt Philip dịch bài học, còn ông thì ngồi đó trừng trừng nhìn em và giận dữ cắn ngón tay cái. Tính khí ông lúc này thật là dữ dội. Philip bắt đầu nói nhỏ nhẹ.

- Đừng có lúng túng như thế! - Thầy quát.

Philip thấy như có gì nghẹn trong cổ họng.

- Cứ nói tiếp, nói tiếp, nói tiếp đi! - Thầy dằn từng tiếng mỗi lúc một to hơn làm cho Philip không còn nhớ một điều gì, rồi em đành nhìn vào trang sách in mà cứ như nhìn vào chỗ trống. Ông Gordan bắt đầu thở hổn hển:

- Nếu anh không biết, tại sao anh không nói là anh không biết? Anh có biết điều đó hay không? Vừa qua anh có nghe giảng bài hay không? Tại sao anh không nói? Nói đi, anh là người đần độn, nói đi!

Thầy giáo nắm chặt tay vịn ghế ngồi như ngăn không cho mình lao xuống người Philip. Lũ học trò đã biết ngày xưa thầy hay túm cổ họng học trò cho đến khi các em ngạt thở. Gân xanh trên trán thầy nổi lên. Mặt thầy hằm hằm dễ sợ. Thầy lúc này như mất trí.

Hôm trước Philip thuộc trọn vẹn đoạn văn này, nhưng bây giờ em chẳng còn nhớ gì hết.

- Em không hiểu đoạn văn này. Philip ấp úng.

- Tại sao anh chưa hiểu đoạn đó? Ta cứ nhắc lại từng chữ một. Chúng ta sẽ thấy ngay có phải là anh không hiểu hay không?

Philip đứng yên, mặt tái mét run run cúi đầu xuống quyển sách. Thầy giáo cứ thét mỗi lúc một khó khăn.

- Ông hiệu trưởng bảo rằng anh thông minh. Tôi không hiểu ông ấy hiểu vấn đề này thế nào. Hừ, kiến thức chung! Rồi thầy cười một cách man dại - Tôi không hiểu vì lẽ gì người ta xếp anh vào lớp này. Đồ đần độn.

Thầy khoái trá với danh từ ấy, và hắng cao giọng nhắc đi nhắc lại:

- Đồ đần độn! Đồ đần độn! Đồ thọt chân đần độn!

Nói được thế cơn giận của thầy đã hả. Thầy thấy Philip đỏ mặt. Thầy bảo em đi tìm quyển sổ đen. Philip đặt cuốn César xuống bàn và lặng lẽ ra ngoài. Sổ đen là tập sách ảm đạm ghi tên những học sinh có hành động xấu, học sinh nào bị ghi tên ba lần có nghĩa là em đó sẽ bị một trận đòn. Philip đến nhà thầy hiệu trưởng và gõ cửa phòng làm việc của ông ta. Ông Perkins đang ngồi ở bàn.

- Thưa thầy, thầy vui lòng cho em xin cuốn sổ đen.

- Sổ đây, ông Perkins đáp, hất hàm chỉ vào chỗ để cuốn sổ. Em đã phạm phải điều gì?

- Thưa thầy em không rõ.

Ông Perkins đưa mắt nhìn em, không hỏi thêm rồi lại tiếp tục công việc. Philip cầm cuốn sổ đi ra. Mấy phút sau khi hết giờ em đem sổ trả lại.

- Cho tôi xem qua một chút. - Thầy hiệu trưởng bảo - Tôi thấy thầy Gordon ghi vào sổ đen là em xấc láo trắng trợn. Việc gì thế?

- Thưa thầy, em không hiểu. Thầy Gordon bảo em là thằng thọt chân ngu đần.

Ông Perkins lại nhìn em. Ông tự hỏi không biết đằng sau câu trả lời của cậu học sinh có ý nghĩa mỉa mai châm biếm gì không, nhưng ông vẫn còn rất bàng hoàng. Mặt ông tái mét, lộ vẻ phiền muộn một cách kinh khủng. Ông Perkins đứng lên, đặt cuốn sổ xuống, đồng thời nhặt lên mấy tấm ảnh.

- Sáng nay một người bạn gửi cho tôi mấy tấm ảnh thành Athens. Em nhìn đây, đây là Acroplis[1].

Ông bắt đầu giải thích cho Philip những gì em trông thấy. Lời lẽ của ông làm cảnh điêu tàn này dần dần trở nên sinh động. Ông chỉ cho em thấy nhà hát Dionysos và giải thích cho em biết quần chúng ngồi hàng nào, và làm thế nào ở phía bên kia họ có thể trông thấy màu xanh của biển Egee. Và sau đó bỗng ông nói:

- Tôi nhớ ngày xưa khi tôi còn học ở lớp của thầy ấy, thầy Gordon thường gọi tôi là “cái áo ngủ của con mụ di gan”.

Tâm trí Philip còn mải tập trung vào các tấm ảnh. Trước khi em có thì giờ hiểu ra lời nhận xét đó thì ông Perkins đưa cho em xem một tấm ảnh của Salamis và với ngón tay có đầu móng hơi bẩn đen, chỉ cho em thấy cách xếp đặt của tàu bè Hy Lạp và tàu bè Ba Tư.

❀ ❀ ❀

[1] Acropolis: vệ tinh của thành Aten, thời cổ Hy Lạp.