48.

Khi Philip trở lại trường Amitrano, anh thấy Price không còn làm việc ở đó nữa. Cô đã giao nộp chìa khóa tủ. Anh hỏi Otter có biết điều gì xảy đến với Price không, thì Otter nhún vai đáp rằng có lẽ Price đã trở về Anh. Philip thấy nhẹ người. Anh rất bực mình cái tính cáu gắt của cô. Hơn nữa cô còn cứ hay khăng khăng đòi chỉ bảo anh về công việc, và khi anh không làm theo, thì lại xem như anh coi thường, và cô không chịu hiểu rằng anh không còn khờ khạo như những ngày đầu. Chẳng mấy chốc, anh quên tất cả mọi chuyện về cô ta. Bây giờ anh đang vẽ tranh sơn dầu rất say sưa. Anh hy vọng hoàn thành được một cái gì đủ quan trọng để năm sau gửi đến cuộc triển lãm tranh hàng năm ở Pari. Lawson đang họa chân dung Chalice. Cô rất có đường nét, và tất cả những chàng trai đã từng là nạn nhân say mê làm cho cô thành một người mẫu tuyệt vời; và cô còn có đủ điều kiện, kiến thức chuyên môn để đóng góp những lời bình phẩm có ích. Cô say mê nghệ thuật chủ yếu là vì say mê cuộc đời nghệ sĩ nên cô sẵn sàng lơ là với việc riêng của mình. Cô thích không khí ấm cúng của xưởng vẽ, thích có cơ hội để mặc sức hút thuốc lá, cô nói về tình yêu nghệ thuật và về nghệ thuật tình yêu với một giọng nhỏ nhẹ, dịu dàng. Và giữa hai vấn đề này, cô không có sự phân biệt rõ ràng. Lawson bỏ ra vô vàn công sức trong nhiều ngày để vẽ, làm việc cho đến khi hầu như không còn đứng được nữa, nhưng sau đó anh lại cạo xóa hết. Anh làm mệt mỏi hết sức chịu đựng kiên trì của bất cứ ai, trừ Ruth Chalice. Cuối cùng đầu óc anh rối bời thất vọng.

- Chỉ còn có việc căng một tấm vải khác để vẽ lại từ đầu - anh nói - tôi biết đích xác bây giờ tôi cần gì và sẽ không lâu. Lúc ấy Philip cũng có mặt và Chalice nói với anh:

- Tại sao anh không vẽ tôi? Cứ theo dõi quan sát Lawson, anh sẽ học hỏi được nhiều.

Một trong những nét nhã nhặn, lịch thiệp của Chalice là thường gọi những tình nhân của mình bằng họ của người ấy.

- Tôi rất thích thế nếu Lawson không lấy làm khó chịu.

- Tôi cóc cần - Lawson trả lời.

Đây là lần đầu Philip vẽ chân dung, anh bắt đầu với một cảm xúc run sợ, nhưng cũng lấy làm tự hào. Anh ngồi gần Lawson và vẽ theo anh ta. Anh lợi dụng được những gì Lawson và Chalice sẵn sàng khuyên bảo. Sau cùng Lawson vẽ xong và mời Clutton vào bình phẩm. Clutton vừa mới trở lại Pari. Anh chàng từ Provence trôi dạt sang tây Ban Nha, hăm hở đi thăm Velasquez ở Madrid và từ đó anh đi Toledo. Anh ở lại Toledo ba tháng và trở về đem theo cho các bạn trẻ một cái tên rất mới: anh nói nhiều chuyện kỳ lạ về họa sĩ tên là El Greco và hình như chỉ học hỏi ông này ở Toledo.

- Ồ, đúng, tôi biết ông ta - Lawson nói - Ông ta là nghệ sĩ bậc thầy có được cái biệt tài vẽ tồi như phái hiện đại.

Clutton nói ít hơn bao giờ, không đáp lại, nhưng nhìn Lawson với vẻ nhạo báng.

- Cậu có định cho chúng mình xem món gì mang từ Tây Ban Nha về không? - Philip hỏi.

- Ở Tây Ban Nha tôi không vẽ. Tôi bận quá.

- Vậy cậu làm gì?

- Tôi đang phải suy nghĩ. Tôi tin rằng tôi đã đoạn tuyệt những người phái ấn tượng, tôi cho là dường như chỉ vài năm nữa họ sẽ trở nên nghèo nàn, hời hợt. Tôi muốn xóa bỏ hoàn toàn mọi điều đã học và bắt đầu lại từ đầu. Khi trở về, tôi đã hủy tất cả những gì đã vẽ. Không có gì hết trong xưởng vẽ của tôi trừ cái giá vẽ, thuốc màu và mấy tấm vải căng còn nguyên vẹn.

- Cậu sẽ làm gì?

- Tôi còn chưa biết. Tôi chỉ mới có một ý niệm mơ hồ về cái gì tôi muốn thôi.

Anh nói chậm chạp một cách kỳ cục tựa như đang cố gắng nghe một cái gì rất khẽ vừa đủ nghe. Hình như trong anh có một sức mạnh huyền bí mà anh không hiểu nổi và sức mạnh đó đang đấu tranh thầm lặng để tìm lối thoát. Sức mạnh của anh in sâu vào tâm trí người ta. Lawson rất sợ phê bình và e ngại có thể sẽ bị chê trách, anh ta làm như coi thường ý kiến của Clutton; nhưng Philip hiểu rằng không có gì làm cho anh thích thú hơn là lời khen của Clutton. Clutton yên lặng nhìn bức chân dung kia vài lần, rồi liếc nhìn bức tranh của Philip trên giá vẽ.

- Cái gì đây? Clutton hỏi.

- Ồ, tôi cũng thử vẽ chân dung.

- Một con khỉ cần mẫn. Anh thì thầm.

Anh lại quay sang bức vẽ của Lawson, Philip đỏ mặt nhưng không nói gì.

- Nào cậu nghĩ gì về bức tranh đó? Cuối cùng Lawson hỏi.

- Hình khối thì tuyệt - Clutton nói - Tôi nghĩ rằng đường nét rất tốt.

- Thế còn sắc độ, cậu thấy có ổn không?

- Rất tốt.

Lawson cười thích thú. Người anh run lên trong bộ quần áo như một con chó ướt.

- Này, tôi rất sung sướng là cậu thích bức tranh này.

- Tôi thì không, tôi nghĩ rằng nó chẳng có gì.

Laswon xịu mặt, kinh ngạc nhìn Clutton: anh chàng chẳng có ý niệm gì về điều mình muốn nói. Clutton vốn không có năng khiếu diễn đạt bằng lời nói và tựa như phải cố gắng lắm anh mới nói ra được. Điều anh cần phát biểu thì dài dòng, lộn xộn và ngắc ngứ; nhưng Philip hiểu được những lí lẽ đang làm chủ đề câu chuyện không mạch lạc của bạn. Clutton không bao giờ chịu đọc; lần đầu ý nghĩ này anh được nghe Cronshaw phát biểu tuy chúng để lại không nhiều ấn tượng, nhưng tâm trí anh nhớ mãi; và gần đây, chúng lại đột nhiên nổi bật lên với tính cách một sự phát hiện: khi vẽ, một họa sĩ thật sự phải nhằm hai mục tiêu chủ yếu, ấy là con người và biểu hiện tâm hồn con người. Những họa sĩ ấn tượng bận rộn với những vấn đề khác, họ vẽ con người thì thật tuyệt diệu, nhưng về mặt tâm hồn con người thì họ chẳng hề nghĩ đến, cũng hệt như các họa sĩ vẽ chân dung người Anh thế kỷ thứ mười tám.

- Nhưng khi cậu cố gắng đạt được điều đó, thì cậu trở thành nhà văn - Lawson nói cắt ngang - Cứ để tôi vẽ con người như Manet, còn vấn đề biểu hiện tâm hồn họ thì tôi cóc cần.

Nếu cậu đánh bại được Manet về lĩnh vực chuyên môn của ông ta, thì cậu sẽ là người rất giỏi, nhưng bất kỳ ở đâu cậu cũng không thể bám được gót ông ta. Cậu không thể tự nuôi lấy thân bằng cái ngày hôm kia, đấy là vì mảnh đất đã bị vắt kiệt rồi, anh phải quay lại đi. Chính xem tranh của Greco[1] tôi mới cảm thấy rằng khi vẽ chân dung, người ta có thể làm một cái gì đó hơn hẳn những gì chúng ta đã biết trước đây.

- Như thế đã trở lại với Ruskin[2] rồi - Lawson reo lên.

- Không. Anh thấy đấy, ông ấy đi tìm đạo đức. Tớ thì tớ cóc cần đạo đức. Những bài giảng không có dính dáng gì đến chuyện đó kể cả thẩm mỹ và những chuyện khác trừ tình yêu và cảm xúc. Những nhà họa chân dung lớn nhất như Rembrandt và El Greco biểu hiện cả hai: con người và tâm hồn con người. Các họa sĩ tầm thường chỉ vẽ được con người. Hoa huệ ở nơi thung lũng dù không thơm cũng đẹp, nhưng vì nó có mùi hương nên nó càng xinh đẹp hơn. Bức tranh này - anh chỉ vào bức tranh của Lawson- Ừ, trong bức tranh đường nét rất tốt, hình khối cũng rất tốt, nhưng đúng là theo lối cổ truyền, đường nét và hình khối phải vẽ sao cho người ta biết người còn gái này là một người con gái đê tiện, bẩn thỉu. Sực chính xác nào cũng hoàn toàn tốt đẹp: El Greco vẽ người của ông cao gần hai thước rưỡi vì ông muốn diễn đạt một cái gì ông không thể có được bằng cách nào khác.

- Quẳng béng cái lão El Greco của anh đi - Lawson nói.

- Cứ nói lải nhải dài dòng về một người mà chúng ta chưa có dịp xem một tác phẩm nào của ông ta thì có lợi gì.

Clutton im lặng nhún vai, hút một điếu thuốc lá rồi đi ra. Philip và Lawson nhìn nhau.

- Trong điều anh ta nói có cái đúng - Philip nói.

Lawson bực bội nhìn bức vẽ của mình.

- Làm thế quái nào mà biểu hiện được trạng thái tâm hồn con người, nếu không phải là vẽ cho thật chính xác những gì ta nhìn thấy?

Trong thời gian này Philip kiếm được một người bạn mới. Sáng thứ hai nào những người mẫu cũng tập trung tại trường để người ta chọn lấy một người trong tuần lễ đó. Một hôm, có một người trẻ tuổi được nhận, rõ ràng anh ta không phải người làm mẫu chuyên nghiệp. Tư thế của người làm mẫu khiến Philip hết sức chú ý đến anh ta: khi bước lên bậc, anh đứng thẳng hai chân vững chắc, tay nắm chặt, đầu nhô về phía trước như thách thức, tư thế đó làm nổi bật hình dáng đẹp đẽ của anh, người anh không béo, các bắp thịt cuộn cuộn như bằng sắt thép. Kiểu đầu anh rất đẹp, tóc cắt trọc, râu ngắn gọn, cặp mắt to đen, lông mày rậm. Anh đứng mẫu hết giờ này qua giờ khác, không tỏ vẻ mệt nhọc. Sắc mặt anh ta thể hiện sự hổ thẹn pha lẫn quyết tâm. Vẻ nghị lực sôi nổi của anh ta kích thích trí tưởng tượng lãng mạn của Philip, và lúc buổi làm mẫu kết thúc, Philip thấy anh ta mặc quần áo hẳn hoi. Philip có cảm giác như anh ta là một ông hoàng ăn mặc rách rưới tả tơi. Anh ta kín đáo, ít nói, nhưng vài hôm sau bà Otter cho Philip biết anh ta là người Tây Ban Nha, trước đây chưa từng bao giờ ngồi mẫu.

- Tôi cho rằng anh ấy đang túng đói - Philip nói.

- Anh có để ý đến quần áo anh ta không? Quần áo đó rất gọn gàng, sạch sẽ tươm tất, phải không?

Tình cờ, Potter, một trong số người Mỹ đang học ở trường Amitrano, sắp đi Italia vài tháng nên muốn nhường lại xưởng vẽ cho Philip. Philip rất thích. Anh đã bắt đầu thấy khó chịu với những lời khuyên bảo độc đoán của Lawson nên muốn sống một mình. Đến cuối tuần, lấy cớ bản vẽ của mình chưa xong, anh bước đến bên người mẫu hỏi anh ta có vui lòng đến ngồi làm mẫu cho anh một ngày không?

- Tôi không phải người mẫu - gã Tây ban Nha đáp - tuần sau tôi có việc khác phải làm.

- Bây giờ xin mời anh đi ăn trưa với tôi và chúng ta sẽ bàn đến việc này. - Philip nói, và khi thấy người kia lưỡng lự, anh mỉm cười nói. - Đi ăn trưa với tôi có hại gì cho anh đâu.

Người mẫu nọ nhún vai, đồng ý, và họ đến một quán ăn. Gã Tây Ban Nha nói tiếng Pháp sai, tuy trôi chảy nhưng khó nghe kịp, và Philip cũng tìm cách hiểu được ý. Anh phát hiện ra y là nhà văn đến Pari để viết tiểu thuyết, và trong khi chờ đợi, kiếm sống bằng mọi cách đối với một kẻ nghèo xơ, nghèo xác: dạy học, dịch thuật bất kỳ việc gì y nắm chắc được, chủ yếu là tài liệu thương mại. Nhưng rồi cuối cùng bị dồn vào thế phải kiếm tiền bằng dáng dấp đẹp đẽ của mình. Ngồi làm mẫu được trả hậu, tiền kiếm được trong tuần qua đã cho y sống vài tuần. Y nói với Philip rằng y có thể sống thoải mái với hai quan mỗi ngày, điều này làm cho Philip sửng sốt; nhưng lại làm cho y hổ thẹn vì buộc phải phơi bày thân thể của mình ra để kiếm tiền và y xem việc đói khát mới là lý do để bào chữa. Philip thanh minh rằng anh không cần y ngồi y để vẽ cả người mà chỉ vẽ cái đầu thôi; anh muốn một lần họa chân dung để gửi trưng bày ở cuộc triển lãm sắp đến.

- Tôi không có thời giờ. Nhưng làm sao anh lại phải vẽ tôi? - gã Tây Ban Nha hỏi.

Philip trả lời rằng anh thích hình dáng cái đầu của y. Anh cho rằng anh có thể họa một bức chân dung đẹp.

- Tôi không có thời giờ. Bất đắc dĩ lắm tôi mới phải xâm phạm một vài phút của công việc viết lách.

- Nhưng việc này thường làm vào buổi chiều thôi. Buổi sáng tôi làm ở trường. Nói cho cùng, ngồi làm mẫu cho tôi tốt hơn là đi dịch tài liệu pháp luật.

Có nhiều truyền thuyết ở khu la tinh về cái thời những sinh viên nhiều nước khác nhau cùng sống chung mật thiết, nhưng điều này đã qua từ lâu, nay thì nhiều dân tộc ăn ở phần lớn là phân tán như ở một đô thị phương Đông. Tại nhà Julian và trường Mỹ thuật, một sinh viên Pháp bị các bạn đồng hương ghét bỏ vì đi giao thiệp với người nước ngoài, và thật là khó khăn cho một người Anh tìm cách quen dù hời hợt với bất kỳ dân cư thành thị nào nơi họ ở. Thực vậy, nhiều sinh viên, sau năm năm ở Pari không hiểu tiếng Pháp hơn ngoài những từ học để dùng chung trong các cửa hàng và họ sống một cuộc đời chẳng có gì hơn như họ đang ở làm việc ở phía nam thành phố Kesington.

Say sưa với bao suy nghĩ lãng mạn, Philip lấy làm vui mừng được dịp tiếp xúc với một người Tây Ban Nha; anh dùng hết tài thuyết phục của mình để vận động con người này sẵn sàng nhận việc.

- Tôi sẽ cho anh biết điều tôi sẽ làm cuối cùng, gã Tây Ban Nha trả lời - tôi ngồi làm mẫu cho anh không phải để lấy tiền công mà do sở thích của riêng tôi.

Philip thân ái giải thích nhưng người kia cương quyết không đổi ý kiến, và cuối cùng họ thỏa thuận là y sẽ đến vào ngày thứ hai tuần sau lúc một giờ. Y đưa cho Philip một danh thiếp có tên y: Miguel Ajuria.

Miguel đến ngồi làm mẫu đều đặn, và mặc dù y từ chối không chịu nhận tiền công, y thỉnh thoảng mượn của Philip năm chục quan. Như vậy có vẻ hơi đắt so với số tiền Philip phải trả cho các buổi ngồi mẫu bình thường, nhưng lại làm cho người Tây Ban Nha này cảm thấy vui lòng rằng mình kiếm sống không phải bằng cách hèn kém. Quốc tịch của y làm Philip xem như một nhân vật tiểu thuyết, anh hỏi y về Seville và Granda, Velasquez và Calderon[3]. Nhưng Miguel không chịu chấp nhận sự vĩ đại của tổ quốc mình. Đối với y cũng như nhiều đồng bào của y, nước Pháp là nước tốt nhất cho người trí thức và Pari là trung tâm thế giới.

- Xứ sở Tây Ban Nha đã chết - Y kêu lên- Nó không có văn nhân, không có nghệ thuật, không có gì hết.

Dần dần bằng tài hùng biện dồi dào vốn là truyền thống dân tộc mình y thổ lộ tham vọng. Y đang viết một cuốn tiểu thuyết mà y hy vọng sẽ làm cho y nổi tiếng. Y chịu ảnh hưởng của Zola, và y xếp đặt hành động cuốn chuyện sẽ xảy ra ở Pari. Cuối cùng y nói cốt truyện với Philip. Đối với Philip truyện đó dường như còn thô thiển vá ngớ ngẩn; lời lẽ tục tĩu, khờ khạo - Đó là cuộc đời anh bạn thân mến, đó là cuộc đời - y kêu lên - lời lẽ tục tĩu khờ khạo chỉ dùng để làm nổi bật tính chất rập khuôn theo quy ước của giai thoại. Y viết từ hai năm nay giữa bao nhiêu gian lao không thể tưởng tượng nổi, chịu nhịn hết mọi lạc thú ở đời lôi kéo mình ở Pari, vật lộn đối với đói khát vì sự nghiệp nghệ thuật, quyết tâm rằng không có gì có thể cản trở y hoàn thành công việc vĩ đại của mình. Cố gắng của y thật là anh hùng.

- Nhưng sao anh lại không viết về xứ sở Tây Ban Nha - Philip hỏi - Việc đó hẳn thú vị hơn nhiều. Anh am hiểu cuộc sống ở đó.

- Nhưng Pari là nơi duy nhất đáng viết. Pari là biểu hiện của cuộc đời.

Một hôm, y đem tập bản thảo tới, và bằng thứ tiếng Pháp tồi của y, y dịch sôi nổi, y đọc các đoạn văn. Thật là thảm hại. Philip bối rối nhìn bức tranh anh đang vẽ: đằng sau vùng trán rộng kia là một trí tuệ tầm thường, và cặp mắt sáng ngời tha thiết kia không nhìn ra được cái gì sinh động trừ sự thật hiển nhiên. Philip không hài lòng với bức chân dung và sau mỗi buổi làm mẫu kết thúc, hầu như anh bao giờ cũng xóa đi những gì đã vẽ. Thật hoàn toàn hết sức đúng, là phải nhằm thể hiện được tâm hồn, nhưng liệu ai có thể nói được điều đó là gì khi con người dường như là cả một khối những mâu thuẫn? Anh mến Miguel nhưng anh lấy làm đau buồn hiểu rằng cuộc đấu tranh cừ khôi của y là vô ích; y có tất cả mọi thứ để trở thành một nhà văn giỏi, trừ tài năng. Philip nhìn tác phẩm của mình. Làm thế nào để có thể khẳng định có một cái gì trong đó hay chỉ là lãng phí thời gian? Rõ ràng là ý chí thành đạt không thề giúp đỡ được gì và lòng tự tin là vô nghĩa. Philip nhớ tới Fanny Price; nàng tin tưởng mãnh liệt vào tài năng của mình, sức mạnh ý chí của nàng thật lạ thường.

- Nếu mình không nghĩ rằng mình sẽ thành tài thì thà mình bỏ nghề hội họa - Philip tự nhủ - ích gì làm một họa sĩ tầm thường.

Rồi một buổi sáng khi anh đang đi ra, thì bác gác cổng gọi to là anh có thư. Trừ bác gái Louisa và đôi khi là Hayward còn thì chẳng có ai viết thư cho anh, đây là kiểu chữ viết anh không quen. Bức thư như sau:

Nhận được thư này anh hãy làm ơn đến ngay. Tôi không thể chịu đựng nổi hoàn cảnh này nữa. Xin anh hãy đến một mình. Tôi không chịu nổi cái ý nghĩ một người nào khác đụng vào tôi. Tôi mong muốn anh đạt được mọi sự.

F. Price

Tôi không có gì ăn ba ngày nay.

Philip bỗng run người vì lo sợ. Anh hối hả đến nhà cô. Anh lấy làm ngạc nhiên vì cô vẫn còn ở Pari. Đã nhiều tháng nay, anh không gặp cô, anh cứ tưởng cô đã về Anh từ lâu. Khi đến nơi, anh hỏi người gác cổng cô có ở nhà không.

- Có. Hai ngày nay tôi không thấy cô ấy đi ra ngoài.

Philip chạy lên cầu thang gác và gõ cửa. Không có ai đáp lại. Anh gọi tên cô. Cửa đã khóa, anh cúi xuống thì thấy cái chốt sắt nằm trong ổ khóa.

- Ối, trời ơi! Hy vọng rằng cô ấy không làm điều gì khủng khiếp - anh kêu to lên.

Anh chạy xuống, nói với người gác cổng rằng chắc chắn cô đang ở trong phòng. Anh nhận được thư cô và lo sợ một tai biến ghê gớm. Anh đề nghị phá cửa. Người gác cổng lúc đầu mặt nhăn nhó, không muốn nghe theo, bấy giờ trở nên hoảng hốt, y không thể nhận lấy trách nhiệm phá cửa nên sau đó tìm về một gã thợ khóa. Philip thấy Price không trả tiền thuê nhà quý cuối cùng: nhân dịp năm mới cô không có quà cho người gác cổng, vốn là thói quen hủ lậu nhưng y xem như là một quyền lợi. Bốn người bọn họ đi lên cầu thang và họ gõ cửa lần nữa. Không có tiếng trả lời. Gã thô khóa bắt đầu mở khóa và cuối cùng họ vào trong căn phòng. Philip hét lên một tiếng và hai tay che mắt lại theo bản năng. Người đàn bà bất hạnh này lơ lửng với sợi dây thừng quanh cổ, cô đã buộc dây vào cái móc trên trần nhà do người thuê nhà trước đã đóng vào để đỡ mấy tấm màn ở giường nằm. Cô đã di chuyển cái giường bé nhỏ của mình, đứng lên một cái ghế rồi đạp ra xa. Cái ghế còn nằm lăn trên sàn nhà. Họ cắt dây, hạ cô xuống. Thi thể cô đã lạnh ngắt.

❀ ❀ ❀

[1] EL Greco: Họa sĩ Tây Ban Nha khoảng giữa sau thế kỷ 16 đầu thế kỷ 17.

[2] John Ruskin (1819 -1900) nhà văn tiểu luận, phê bình, nhà cải cách nước Anh.

[3] Seville: một thành phố Tây Ban Nha.