51.

Hai tháng trôi qua.

Nghiền ngẫm về vấn đề này, Philip cho rằng hình mẫu những họa sĩ, văn sĩ, nhạc sĩ chân chính, có một sức mạnh cuốn hút họ trọn vẹn vào công việc, và cuộc đời họ phải lệ thuộc vào nghệ thuật là điều họ không sao tránh khỏi. Không chống nổi một thế lực mà không hiểu, họ chỉ là những kẻ bị bản năng lừa bịp, và cuộc đời cứ trôi qua kẽ ngón tay mà họ không hề được biết. Nhưng anh có cảm tưởng rằng cuộc đời là phải sống hơn là tô vẽ nó, và anh muốn kiếm tìm những kinh nghiệm khác nhau của nó và từng phút chắt lọc được mọi cảm xúc mà cuộc đời hiến dâng. Cuối cùng, anh quyết định thực hiện một biện pháp nào đó và sẽ chấp nhận kết quả, và anh kiên quyết thực hiện ngay biện pháp đó. May mắn sao sang hôm sau lại là ngày lên lớp của Foinet, và anh kiên quyết hỏi thẳng thắn ông ta là liệu anh có đáng tiếp tục theo hội họa nữa không. Anh không bao giờ quên lời khuyên phũ phàng của ông thầy này với Fanny Price. Đó là lời khuyên đúng đắn. Philip không thể hoàn toàn dứt bỏ hình ảnh Fanny ra khỏi đầu óc anh. Vắng nàng xưởng vẽ hình như xa lạ, thỉnh thoảng động tác của một phụ nữ nào làm việc ở đó, hay một giọng nói nào đó làm anh bỗng giật mình nhớ đến nàng; bây giờ nàng đã qua đời, nhưng sự hiện diện của nàng có thể thấy rõ hơn là lúc nàng còn sống; và ban đêm anh thường chiêm bao thấy nàng, rồi lại kêu thét lên tỉnh giấc. Thật khủng khiếp khi nghĩ đến mọi đau khổ mà nàng phải chịu đựng.

Philip biết rằng những ngày đến xưởng vẽ ông Foinet thường ăn trưa tại một quán ăn nhỏ ở phố Odessa; nên anh ăn vội để có thể đợi ở bên ngoài, chờ ông thầy họa sĩ bước ra. Philip qua lại trên đường phố đông đúc và cuối cùng nhìn thấy ông Foinet đang cúi đầu đi về phía anh. Philip hết sức bối rối nhưng anh buộc phải bước tới gặp ông ta.

- Xin thầy thứ lỗi, tôi mong được nói chuyện với thầy một lúc.

Foinet liếc nhìn anh thật nhanh, nhận ra anh nhưng không hề mỉm cười chào đón.

- Cứ nói - ông bảo.

- Tôi đã làm việc ở đây hai năm dưới sự chỉ bảo của ông, tôi muốn đề nghị ông thẳng thắn cho tôi biết là tôi có nên tiếp tục nữa không?

Giọng Philip hơi run run. Foinet vẫn tiếp tục bước đi không nhìn lên. Philip để ý xem nét mặt ông ta thì không thấy lộ ra một biểu hiện gì.

- Tôi chưa hiểu.

- Tôi rất nghèo. Nếu tôi bất tài thì thà tôi làm việc khác.

- Anh không biết là mình có tài không à?

- Tất cả bạn tôi tin rằng họ có tài, nhưng tôi thấy một số bọn họ đã lầm.

Trên khóe môi chua chát, Foinet thoáng một nụ cười và ông ta hỏi:

- Anh ở gần đây không?

Philip nói địa chỉ xưởng vẽ của mình. Foinet quay trở lại.

- Vậy thì ta đi chứ? Anh cho tôi xem tranh của anh.

- Ngay bây giờ? - Philip kêu lên.

- Sao lại không?

Philip không biết trả lời thế nào. Anh im lặng đi bên cạnh thầy. Anh cảm thấy rất lo lắng. Anh không ngờ Foinet muốn xem tranh vẽ của mình ngay. Anh muốn có thì giờ chuẩn bị tư tưởng và những muốn đề nghị ông đến vào một ngày nào khác hay là anh có thể đem những bức tranh vẽ đến xưởng của ông. Anh băn khoăn lo sợ. Trong thâm tâm, anh thầm mong Foinet sẽ đến xem tranh của mình. Hy vọng nụ cười hiếm hoi sẽ rạng rỡ trên nét mặt ông; và ông sẽ cầm tay Philip bảo: “cũng khá đấy, cứ tiếp tục đi, chàng trai của ta, anh có tài năng đó, tài năng thực sự”. Tim Philip tưởng chừng vỡ ra vì xúc động. Nghĩ đến đó, thật là nhẹ nhõm, thật là vui. Lúc đó anh có đủ can đảm học tiếp; thử thách gay go, thiếu thốn, và thất vọng có nghĩa lý gì, nếu cuối cùng anh thành đạt. Anh đã làm việc hết sức, sẽ nghiệt ngã biết bao nếu mọi sự chăm chỉ cần cù này là vô ích. Và anh bỗng giật mình nhớ lại anh đã nghe Fanny Price nói chính điều đó. Họ đã đến nhà, và Philip lấy làm lo sợ. Giá mà anh bạo miệng, anh đã yêu cầu Foinet đi nơi khác. Anh không muốn biết sự thật. Họ đi vào, khi họ đi qua, người gác cổng đưa cho anh một lá thư. Anh liếc nhìn phong bì, nhận ra chữ của bác trai, Foinet theo anh đi lên cầu thang. Philip không nghĩ ra được điều gì để nói. Foinet cũng im lặng, và sự im lặng này làm cho anh càng bồn chồn. Vị giáo sư ngồi xuống; và Philip không nói một lời, đặt trước ông bức trang mà phòng triển lãm Pari đã loại ra. Foinet gật đầu không nói; sau đó Philip được ông xem hai bức tranh chân dung Ruth Chalice do anh vẽ, hai tay ba phong cảnh anh vẽ ở Moret và một số phác họa.

- Tất cả chỉ có thế - anh nói ngay sau đó với một tiếng cười ngượng ngập.

Giáo sư Foinet tự quấn lấy một điếu thuốc và châm lửa hút.

- Anh có rất ít tài sản riêng phải không? - cuối cùng ông ta hỏi.

- Thật rất ít. - Philip trả lời, và bỗng thấy cõi long tê tái. - Không đủ sống.

- Không có gì làm cho con người hèn đi bằng những nỗi lo thường xuyên miếng cơm manh áo. Tôi rất khinh những kẻ coi thường tiền bạc, hoặc là họ giả nhân giả nghĩa hoặc là họ xuẩn ngốc. Tiền bạc như giác quân thứ sáu, không có nó, người ta không thể sử dụng trọn vẹn năm giác quan kia. Không có một khoản thu nhập đầy đủ thì một nửa năng lực cuộc đời bị vứt bỏ. Việc duy nhất là phải thận trọng, là anh không được tiêu quá một xu khi anh chỉ kiếm được có một xu. Anh sẽ nghe thiên hạ nói rằng cảnh bần cùng là một chất kích thích tốt nhất đối với nghệ sĩ. Người ta không bao giờ cảm thấy cường độ của chất đó trong da thịt. Họ không biết rằng cảnh bần cùng làm cho con người hèn hạ biết bao nhiêu. Nó đẩy họ vào cảnh nhục nhã không cùng, nó cắt cánh họ, nó gặm nhấm tâm hồn họ như bệnh ung thư, không phải là đòi hỏi giàu sang nhưng phải có vừa đủ đễ gìn giữ phẩm cách con người, để làm việc không bị lệ thuộc. Tôi vô cùng xót xa cho người nghệ sĩ, dù họ là nhà văn hay họa sĩ, cứ trông mong hoàn toàn vào nghệ thuật để mà sinh sống.

Philip lặng lẽ đem cất các bức tranh khác nhau mà anh đã bày ra.

- Thầy có thể tin rằng tôi có thể thành công?

Giáo sư Foinet khẽ nhún vai.

- Anh có đôi chút khéo tay. Với lao động kiên trì gian khổ, chắc chắn anh sẽ trở thành một họa sĩ thận trọng có khả năng. Có đến hang trăm kẻ vẽ tồi tệ hơn anh và cũng có hàng trăm kẻ vẽ cừ hơn anh. Tôi không thấy tài năng trong các bản vẽ anh đưa tôi xem. Tôi nhận ra có sự cần cù chăm chỉ và trí thông minh. Mãi mãi anh chỉ là họa sĩ xoàng thôi.

Philip thấy mình cần phải trả lời hết sức bình tĩnh.

- Tôi rất biết ơn thầy đã mất công khó nhọc. Tôi không biết cảm ơn thầy thế nào cho đủ.

Giáo sư Foinet đứng dậy như muốn đi về, nhưng ông thay đổi ý định, ông đứng lại và để tay lên vai Philip

- Nhưng nếu anh muốn yêu cầu tôi một lời khuyên thì tôi phải nói rằng: anh hãy hết sức can đảm và thử vận may ở một việc gì khác. Nghe thì có vẻ rất khắc nghiệt đấy, nhưng hãy để tôi nói với anh điều này: tôi sẽ vui lòng hiến dâng tất cả những gì tôi có trên thế gian này để được nghe một người nào khuyên bảo tôi như vậy, khi tôi ở lứa tuổi anh và tôi tiếp thu lời khuyên đó.

Philip kinh ngạc ngước nhìn ông ta, miệng giáo sư gượng một nụ cười, nhưng cặp mắt ông vẫn nghiêm trang và buồn.

- Thật là tàn nhẫn, con người chỉ phát hiện ra mình tầm thường khi đã quá muộn. Điều đó không làm cho người ta tốt hơn.

Ông khẽ cười khi nói những lời cuối cùng này và vội vã bước ra.

Như cái máy, Philip cầm lá thư của bác trai lên. Nhìn thấy nét chữ của bác trai, anh lo lắng vì thường thường là bác gái viết thư cho anh. Trong ba tháng gần đây, bác gái ốm, anh đã có ý muốn vượt biển về thăm bác, nhưng bà sợ gây trở ngại cho công việc của anh, nên đã khước từ, bà không muốn làm phiền anh, bà bảo sẽ đợi đến tháng tám, hy vọng anh sẽ về ở tại tòa cha sở vài ba tuần lễ. Nếu chẳng may mà bệnh bà nguy kịch hơn, bà sẽ cho anh biết vì bà không muốn chết mà không gặp lại anh. Nếu bác trai viết thư cho anh thì chắc bà ốm nặng quá không cầm được bút. Philip mở phong thư. Bức thư như sau:

Cháu Philip thân yêu.

Bác lấy làm tiếc thương báo cho cháu biết bác gái của cháu đã từ trần sáng sớm hôm nay. Bác chết hết sức đột ngột, nhưng hoàn toàn thanh thản. Bệnh tình chuyển nặng quá nhanh đến nỗi không kịp nhắn tin cháu. Bác gái cháu đã chuẩn bị đầy đủ để đón nhận giờ phút cuối và bước vào nơi yên nghỉ cuối cùng với lòng tin trọn vẹn vào sự phục sinh thần thánh và cam chịu ý muốn thiêng liêng của Đức Chúa Kitô đầy ơn phước của chúng ta. Bác gái rất mong cháu có mặt ở lễ tang, vì vậy, bác hy vọng cháu về càng sớm càng tốt. Dĩ nhiên là một mớ công việc đè nặng lên vai bác và bác hết sức lúng túng. Bác hy vọng là cháu sẽ làm được mọi việc để giúp bác.

Bác thân yêu của cháu

William Carey