106.

Philip tránh những địa điểm chàng đã quen biết trong thời kỳ sung sướng. Những cuộc họp mặt ngắn ngủi ở quán rượu Beak Street giờ đã chấm dứt. Macalister bỏ rơi bạn bè, không đến đó nữa; còn Hayward thì đã đi Cape. Chỉ còn mỗi mình Lawson ở lại, và bây giờ Philip cảm thấy mình và anh chàng họa sĩ này chẳng còn điều gì chung nên cũng không mong gặp hắn ta, nhưng một buổi chiều thứ bảy, sau khi ăn xong, chàng thay quần áo đi bộ xuống phố Regent vào thư viện công cộng ở St. Martin’s Lane với ý định ở lại đó cả buổi chiều, bỗng chàng chạm trán với hắn. Ý định đầu tiên là chàng định đi qua không chào hỏi, nhưng Lawson không để cho chàng làm như vậy.

- Cậu đi quái đâu suốt thời gian qua? Hắn kêu lên.

- Mình đấy à? Philip hỏi lại.

- Tớ viết cho cậu, mời cậu đến dự một buổi tiệc nho nhỏ ở xưởng vẽ thế mà cậu chẳng trả lời.

- Mình không nhận được thư cậu.

- Không, tớ biết rồi. Tới bệnh viện hỏi thăm cậu, thấy thư của tớ còn nguyên trên giá. Cậu đã vứt bỏ nghề y rồi hả?

Philip lưỡng lự một lúc, nói thật thì chàng hổ thẹn, nhưng chàng lại bực tức thấy mình xấu hổ, nên chàng buộc phải nói, nhưng không ngăn được đỏ mặt.

- Ừ, có được ít tiền thì mình mất nhẵn, thành thử mình không còn khả năng đeo đuổi việc học tập.

- Ừ, tớ rất lấy làm tiếc. Thế bây giờ cậu làm gì?

- Mình làm người hướng dẫn khách hàng.

Cái từ này làm chàng như nghẹn lời nhưng chàng nhất quyết không lảng tránh sự thật. Chàng nhìn thẳng vào Lawson và nhận ra là y đang bối rối. Philip mỉm cười chua cay.

- Nếu cậu vào nhà hàng Lynn và Sedley, đi đến gian áo dài may sẵn, cậu sẽ thấy tớ mặc áo choàng đi tha thẩn ở đó dáng điệu rất ung dung, hướng dẫn các bà, các cô muốn mua váy lót hoặc bít tất: “Thưa bà, gian thứ nhất bên phải, và gian thứ hai bên trái”.

Thấy Philip đang làm điệu bộ giễu cợt cung cách hướng dẫn này, Lawson cười ngượng nghịu. Hắn không biết nói thế nào. Hình ảnh Philip gợi ra làm cho hắn ghê người, nhưng hắn ngại không muốn tỏ ra thương hại bạn.

- Đây là một chút thay đổi với cậu thôi - hắn nói - hắn thấy câu nói của mình dường như vô nghĩa và ngay lúc đó hắn hối tiếc đã thốt ra. Philip bỗng đỏ mặt.

- Đúng - chàng nói - Nhân đây, mình còn nợ cậu năm silinh.

Chàng đút tay vào túi, móc ra mấy đồng tiền.

- Ờ, có gì đâu, mà tớ đã quên hết biến rồi.

- Cậu cứ lấy đi.

Lawson nhận tiền im lặng. Họ đứng giữa mặt đường, bị dân chúng đi qua chen lấn. Có một cái gì đó lấp lánh trong cặp mắt Philip như nhạo báng khiến chàng họa sĩ vô cùng khó chịu và hắn không biết được rằng lòng Philip nặng trĩu nỗi niềm tuyệt vọng. Lawson hết sức muốn làm cái gì đấy, nhưng hắn lúng túng không biết làm gì.

- Này, cậu đến xưởng vẽ trò chuyện với mình một lúc được không?

- Không - Philip đáp.

- Sao lại không?

- Chẳng có chuyện gì nói.

Chàng thấy nỗi đau khổ hiện lên trong ánh mắt Lawson, nhưng chàng không ghìm nổi mình. Chàng ân hận, nhưng chàng phải nghĩ đến chàng. Chàng không chịu nổi ý nghĩ đưa hoàn cảnh của mình ra bàn luận. Sở dĩ chàng chịu đựng được vì chàng đã kiên quyết không nghĩ đến nó nữa. Chàng lo sợ sự mềm yếu của mình, mỗi lần bắt đầu thổ lộ tâm can. Hơn nữa chàng ghét cay ghét đắng những nơi chàng đã sống khổ sở, chàng nhớ lại nỗi nhục nhã phải cam chịu, khi ở xưởng vẽ, bụng đói cồn cào, chàng phải nhờ Lawson mời đi ăn cơm và dịp gần đây nhất chàng vay mượn của hắn năm silinh. Chàng không thích gặp Lawson vì hắn gợi lại những ngày vô cùng nhục nhã của chàng.

- Này, vậy thì một tối nào đó đến ăn cơm với tớ nhé. Đêm nào cũng được, tùy cậu chọn.

Lòng tốt của anh chàng họa sĩ làm cho Philip cảm động. Chàng nghĩ thầm thì ra tất cả mọi hạng người đều tử tế với mình một cách lạ lùng.

- Bạn thân mến, cậu tốt bụng quá, nhưng tớ thích không đi thì hơn. Rồi chàng chìa tay “Thôi chào cậu”.

Băn khoăn trước một cử chỉ có vẻ khó hiểu, Lawson bắt tay chàng và Philip nhanh chóng khập khiễng bỏ đi. Lòng chàng nặng trĩu và đối với chàng như thường lệ, chàng lại bắt đầu trách mình về cách xử sự vừa qua, chàng không hiểu lòng kiêu ngạo rồ dại nào đã khiến chàng khước từ tình nghĩa bạn bè. Nhưng chàng nghe có ai chạy theo sau lưng, và ngay liền đó là tiếng Lawson gọi chàng, chàng đứng lại, cái cảm giác thù địch bỗng nhiên thắng thế, chàng ra mặt nghiêm nghị lạnh lùng với Lawson.

- Chuyện gì thế?

- Có lẽ cậu đã nghe về Hayward rồi phải không?

- Tớ biết hắn đã đi Cape.

- Cậu biết không, hắn chết ngay sau khi lên bờ.

Philip lặng người một lúc, không đáp. Chàng không tin vào tai mình.

- Thế nào? Chàng hỏi.

- Chà, nó bị thương hàn. Thật không may, tớ nghĩ là cậu không biết. Khi nghe tin đó, tớ điếng người.

Lawson gật đầu chào nhanh và bỏ đi. Philip rùng mình, cảm thấy đau nhói trong tim. Trước kia, chàng chưa bao giờ mất một người bạn cùng lứa tuổi, cái chết của Cronshaw, người già hơn chàng nhiều, xảy đến như quá trình diễn biến bình thường của sự vật. Còn tin này khiến chàng choáng váng khác thường. Nó nhắc nhở chàng rằng chính chàng rồi cũng sẽ chết, như bất cứ người nào khác, Philip hoàn toàn hiểu mọi người đều phải chết, nhưng trong thâm tâm chàng lại không nghĩ rằng mình cũng phải theo quy luật đó. Từ lâu tình cảm của chàng đối với Hayward chẳng còn nồng ấm, nhưng cái chết của hắn cũng khiến chàng xúc động sâu sắc. Chàng bỗng nhớ đến những buổi chuyện trò thoải mái ngày xưa, chàng đau đớn nghĩ rằng chẳng bao giờ họ còn chuyện trò với nhau nữa, chàng nhớ lần đầu gặp gỡ, những ngày tháng thú vị cùng nhau trải qua ở Heideberg. Nhớ lại những năm đã qua không còn bao giờ trở lại, lòng Philip quặn lại. Chàng bước tiếp đi như cái máy, không để ý mình đi đâu, bỗng chàng bực bội nhận ra đáng lẽ đi vòng xuống chợ bán cỏ khô, chàng lợi thơ thẩn đi dọc đại lộ Shaftesbury. Chàng bực mình lại phải lộn lại, thêm nữa nhận được những tin như vậy, chàng chẳng muốn đọc sách mà chỉ muốn ngồi một mình suy nghĩ. Chàng quyết định đến nhà bảo tàng Anh quốc. Giờ đây cái cảnh cô đơn là niềm khoái trá duy nhất của chàng. Từ ngày đến làm công ở nhà hàng Lynn, chàng thường đến đó, ngồi trước các ngôi đền Parthénon, và để mặc cho những khối công trình tuyệt với kia làm dịu vợi những nỗi phiền muộn trong tâm hồn chàng. Nhưng buổi chiều hôm ấy những khối công trình kia không nói gì với chàng, và sau mấy phút, chàng sốt ruột đi thơ thẩn bên ngoài. Ở đấy rất đông, nào dân tỉnh lẻ nét mặt ngu đần, nào người nước ngoài đang mải mê tham khảo sách hướng dẫn, vẻ gớm guốc của họ bôi nhọ những kiệt tác bất diệt này, và sự sôi nổi của các họ quấy rầy giấc ngủ vĩnh cửu của vị thần. Chàng đến chỗ khác, ở đây hầu như vắng bóng người. Philip ngồi xuống, mệt mỏi rã rời, thần kinh căng thẳng. Chàng không sao gạt bỏ được hình ảnh những con người này khỏi óc. Thỉnh thoảng tại nhà hàng Lynn, bọn họ cũng tác động đến chàng như vậy và chàng ghê sợ nhìn họ diễu qua trước mặt, họ sao mà xấu xí, mặt mày sao mà ti tiện, thật khủng khiếp, mặt họ méo mó vì những dục vọng tầm thường, ý niệm về cái đẹp hoàn toàn xa lạ đối với họ. Mắt họ lấm lét và cằm họ nhu nhược. Họ không độc ác nhưng nhỏ nhen, thô lỗ, họ hài hước nhưng là một thứ bông lơn thấp hèn. Lắm lúc, chàng thấy mình nhìn họ và tìm một sự tương tự giữa họ và một con vật nào đấy. Chàng đã cố không làm thế, bởi vì việc này nhanh chóng trở thành một ám ảnh và chàng thấy hết thảy bọn họ kẻ thì là cừu, hoặc ngựa, kẻ thì là cáo hoặc dê. Đồng loại của mình làm chàng kinh tởm.

Nhưng một lúc sau, không khí môi trường tác động đến chàng. Lúc này chàng cảm thấy đã thanh thản hơn. Chàng bắt đầu lơ đãng nhìn những tấm bia mộ dựng thành hàng trong khu vực. Đó là công trình của những người thợ xây đá thành A-ten thế kỷ thứ tư và thứ năm trước Công nguyên, đây chỉ là một sự gia công rất đơn giản, không phải tài giỏi lớn lao nhưng nó hàm chứa tinh thần tuyệt vời của những người dân A-ten. Trải qua năm tháng, thời gian, đường nét hình dáng chúng thành ra mềm mại, màu đá dìu dịu ngả sang màu mật, khiến người ta bất giác nghĩ đến bầy ong của Hymettas. Một vài bản khắc đá minh họa một người khỏa thân ngồi trên chiếc ghế dài, một số khác miêu tả người chết đang vĩnh biệt người thân, và mấy bản là cảnh người chết siết chặt tay người ở lại. Hết thảy các bản khắc đều là lời vĩnh biệt bi thương, thế thôi, không có gì hơn nữa. Sự đơn giản của các bức chạm thật vô cùng cảm động. Bầu bạn chia tay bầu bạn, con giã từ mẹ và nỗi đau dồn nén của người còn sống, lại càng thêm xót xa. Biết bao lần rồi, hàng bao nhiêu thế kỷ tiếp nối đã trôi qua trên nỗi bất hạnh đó. Trải qua hai nghìn năm, những kẻ than khóc kia cũng đã trở thành cát bụi như những người từng được khóc than. Vậy mà nỗi đau kia vẫn còn sống động. Và giờ đây nó ăm ắp trong lòng Philip, khiến tình xót thương dâng lên và chàng bật thành lời: “Tội nghiệp cho con người, tội nghiệp thay cho con người” và chàng chợt nghĩ những khách tham quan đang há hốc miệng, những người nước ngoài béo phị đó đang cầm sách hướng dẫn trong tay cùng cái lũ người ti tiện tầm thường đã từng chen chúc trong cái cửa hàng Lynn kia cùng với những ham muốn nhỏ nhoi, những lo âu thông tục của họ, mọi người đều có thể chết và sẽ chết. Họ cũng yêu thương, và họ phải giã từ người thân, con từ giã mẹ, vợ từ giã chồng, và có lẽ bi thảm hơn, vì cuộc đời họ xấu xa, hèn hạ, họ không hiểu được điều gì đã đem lại cái đẹp cho thế gian. Có một tấm bia rất đẹp, một hình nổi chạm hai người trẻ tuổi nắm tay nhau, đường nét kín đáo, mộc mạc khiến người ta phải nghĩ rằng nỗi niềm xúc động của nhà điêu khắc là chân thành. Đó là một tượng đài kỷ niệm tuyệt vời dựng lên cho một thứ tình cảm quý giá nhất của loài người, đó là tình bằng hữu. Chàng ngắm nhìn tượng đài, nước mắt rưng rưng. Philip nhớ đến Hayward, nhớ lại mình đã hết sức khâm phục hắn những ngày đầu gặp gỡ và sự tan vỡ ảo tưởng đã xuất hiện như thế nào, tiếp theo là sự thờ ơ cho đến lúc chẳng còn gì gắn bó họ với nhau, trừ thói quen và những kỷ niệm ngày xưa. Có một việc lạ lùng trong đời là hàng bao nhiêu tháng trời, ngày nào anh cũng gặp một con người, anh rất thân thiết với y đến nỗi anh không thể hình dung cuộc sống mà lại không có y. Thế rồi xa nhau, mọi sự vẫn tiếp tục như xưa, và người bạn cứ tưởng chừng như cần thiết ấy lại chứng tỏ là không cần thiết. Cuộc đời anh vẫn tiếp tục và thậm chí anh không còn thấy thiếu y. Philip nhớ lại những ngày đầu tiên ở Heideberg khi Hayward còn có khả năng làm những việc lớn, đầy nhiệt huyết với tương lai và dần dần không làm được việc gì đành cam chịu thất bại. Và giờ đây, hắn đã chết. Cái chết của hắn cũng phũ phàng như cuộc đời hắn. Hắn chết không tiếng tăm, vì một căn bệnh ngớ ngẩn, lại thất bại một lần nữa, thậm chí hết đời mà cũng không hoàn thành được việc gì. Nay thì đâu vẫn hoàn đấy, như thể là hắn không sống trên đời bao giờ.

Philip thất vọng tự hỏi sống để làm gì. Hình như nó hoàn toàn vô nghĩa. Trường hợp Cronshaw cũng vậy, ông ta đã sống hoàn toàn không đáng kể, ông ta đã chết và bị lãng quên, tập thơ của ông bày bán hạ giá ở cửa hàng sách cũ, đời ông dường như chẳng ích lợi gì cho ai trừ việc cung cấp cho một nhà báo hăng hái được dịp viết bài cho một tờ tạp chí. Và Philip kêu to: “Sống để làm gì?”

Sự cố gắng không cân xứng với kết quả. Những hoài bảo ngời sáng của tuổi trẻ phải trả giá cay đắng bằng sự vỡ mộng. Đau khổ, bệnh tật, và những nỗi bất hạnh đè lên cán cân quá đỗi nặng nề. Tất cả điều đó có nghĩa là gì? Chàng nghĩ đến cuộc đời của chính mình, đến những hy vọng cao cả khi bước vào đời, đến cái khuyết tật của cơ thể, đến tình trạng không bạn bè, đến cảnh thiếu thốn tình cảm yêu thương vây quanh một thời trai trẻ. Chàng tin rằng từ trước đến giờ chàng đã làm tất cả những gì tốt đẹp nhất, vậy mà chàng đã thất bại nặng nề làm sao! Những người khác không gặp thuận lợi hơn chàng, lại thành công, và người khác nữa có nhiều thuận lợi hơn lại thất bại. Dường như thuần túy là chuyện may rủi. Mưa rơi xuống người chính trực và kẻ gian tà cũng hệt như nhau và những câu hỏi tại sao, vì cớ gì đều vô giá trị.

Nghĩ tới Cronshaw, Philip nhớ lại tấm thảm Ba Tư ông đã tặng chàng, bảo rằng nó sẽ giải đáp cho chàng câu hỏi về ý nghĩa cuộc đời và đột nhiên lời giải đó chợt nảy ra trong trí, chàng khúc khích cười bởi vì chàng đã tóm được nó rồi, nó như một câu đố làm cho người ta lo nghĩ cho tới khi tìm ra được lời giải, và lúc ấy người ta không hình dung nổi làm thế nào mà từ trước đến giờ nó lẩn được. Câu trả lời thật rõ ràng. Đời là vô nghĩa. Trên quả đất, vệ tinh của một ngôi sao vụt qua trong không gian, sinh vật xuất hiện dưới ảnh hưởng của những hoàn cảnh điều kiện là bộ phận của lịch sử hành trình, như vậy nếu sự sống trên trái đất này đã có một sự bắt đầu dưới ảnh hưởng của những điều kiện khác thì sự sống cũng sẽ có một sự kết thúc, con người, không có nghĩa gì hơn những hình thái khác của sự sống, không phải là đỉnh cao của sáng tạo mà là phản ứng vật lý đối với môi trường. Philip nhớ lại câu chuyện một vị hoàng đế phương Đông muốn hiểu biết lịch sử nhân loại, được một nhà hiền triết dâng lên năm trăm tập sách, vì bận công việc quốc gia, nhà vua yêu cầu ông ta viết lại cho cô động. Hai mươi năm sau, nhà hiền triết trở lại và pho lịch sử của ông ta bây giờ không quá năm mươi tập, nhưng nhà vua lại mời ông rút ngắn lại lần nữa. Hai mươi năm nữa lại trôi qua, nhà hiền triết lúc này đã già, tóc đã hoa râm, ông đem tới chỉ một cuốn sách trong đó chứa đựng kiến thức mà nhà vua tìm kiếm, nhưng nhà vua đang nằm hấp hối trên giường bệnh, thậm chí không còn thì giờ đọc cuốn sách nọ, lúc ấy nhà hiền triết liền dâng lên nhà vua lịch sử nhân loại tóm tắt chỉ trong có một dòng như sau: con người sinh ra, đau khổ và chết. Không có ý nghĩa nào hết trong cuộc đời và cuộc đời của con người không phụng sự cho một mục đích gì. Dù con người có sinh ra hay không, dù sống hay chết, điều đó chỉ là hư vô. Đời là vô nghĩa, và cái chết là không quan trọng. Philip hớn hở như hồi còn trẻ thơ khi niềm tin vào Chúa đã như một gánh nặng được trút khỏi hai vai, chàng cảm thấy hầu như chàng đã rũ bỏ được gánh nặng trách nhiệm cuối cùng, và đây là lần đầu chàng hoàn toàn tự do. Sự vô nghĩa của con người chàng đã trở thành sức mạnh, chàng bỗng thấy mình ngang sức với thần định mệnh cay nghiệt dường như cứ muốn truy bức chàng, bởi vì, nếu cuộc sống là vô nghĩa thì nhân loại cũng hết bạo tàn. Việc chàng đã hoàn thành hay còn bỏ dở đều không thành vấn đề. Thất bại không đáng kể, mà thành công cũng chẳng có ý nghĩa gì. Chàng là sinh vật vô cùng nhỏ nhoi trong cái đám nhân loại nhung nhúc chiếm giữ mặt đất trong một thời gian ngắn ngủi. Giờ đây quyền lực của chàng là vô biên vì chàng đã giành giật được điều bí mật của cái hư vô trong thời đại hỗn mang. Biết bao nhiêu ý nghĩ cứ xô đẩy chen lấn nhau trong trí tưởng tượng sôi nổi của Philip. Chàng thỏa mãn vui mừng hít thở không khí căng lồng ngực. Chàng muốn nhảy lên, muốn hò hát. Từ bao nhiêu tháng nay chàng chưa bao giờ được sung sướng như vậy.

- Ôi, cuộc sống - Chàng phấn khởi reo trong lòng - Ôi cuộc sống, cái ngòi chích của người đâu rồi?

Bởi vì sức tưởng tượng bay bổng và sức thuyết phục của luận chứng toán học đã chứng minh cho chàng rằng đời là vô nghĩa, thì đồng thời nó lại mang đến với sức thuyết phục đó, một quan niệm khác, và chàng nghĩ rằng chính vì thế cho nên Cronshaw đã tặng chàng tấm thảm Ba Tư giống như người thợ dệt tạo ra mẫu vẽ trên vải, không mục đích nào ngoài thú vui thẩm mỹ của hắn ta. Con người phải được sống cuộc sống và nếu như người ta buộc phải chấp nhận rằng hành động nằm ngoài sự lựa chọn của con người, thì anh ta cũng có thể coi cuộc đời chẳng khác chi cái mẫu vẽ trên tấm thảm. Anh ta làm việc đó không phải do cần thiết, cũng chẳng phải vì lợi ích mà chẳng qua chỉ vì niềm vui của bản thân. Bằng rất nhiều sự kiện quan trọng trong đời hắn, bằng hành động, cảm xúc, suy tư, hắn có thể chế tạo một kiểu mẫu hợp thức, công phu, phức tạp hay đẹp đẽ, và dù đó có thể không gì hơn là một ảo tưởng mà hắn có khả năng lựa chọn, dù cái đó có thể không hơn gì một trò ảo thuật quái dị, trong đó ma quỉ ẩn hiện dưới ánh trăng thì điều đó cũng không quan trọng; đối với hắn cái đó có vẻ như thế và là như thế. Trong cuộc sống dài rộng, một con sông không có nguồn cứ không ngừng chảy ra một vùng biển cả không có thật theo cách võ đoán của chàng, con người có thể tìm được sự thỏa mãn cá nhân trong việc lựa chọn nhiều màu chỉ để làm nên mẫu vẽ trên tấm vải. Có một mẫu vẽ rõ ràng nhất, hoàn hảo và đẹp đẽ, trong đó con người sinh ra, khôn lớn trưởng thành, lấy vợ lấy chồng, sinh con đẻ cái, lao động vất vả vì miếng ăn, rồi chết, nhưng có những mẫu vẽ khác, khó hiểu và kỳ lạ, trong đó hạnh phúc không vào, thành công không có, chúng có thể có một vẻ duyên dáng làm cho thiên hạ bâng khuâng hơn. Có một vài cuộc đời trong đó có cuộc đời Hayward mà sự lãnh đạm mù quáng của số mệnh kết liễu đột ngột đời người, trong lúc dự định vẫn chưa hoàn thành, lúc ấy niềm an ủi dễ dàng nhất là cho rằng nó không có ý nghĩa. Có những cuộc đời khác như của Cronshaw thì lại đưa ra một mẫu vẽ khó mà làm theo, phải thay đổi quan điểm, sửa chữa lại những tiêu chuẩn cũ kỹ trước khi thiên hạ hiểu rằng một cuộc đời như thế vốn tự nó đã biện minh cho nó. Philip cho rằng nếu như chàng rời bỏ được khát khao hạnh phúc thì chàng sẽ gạt bỏ được ảo tưởng cuối cùng của chàng. Đời chàng có vẻ đáng sợ nếu đem nó ra đối chiếu với những phút giây hạnh phúc, nhưng giờ đây khi chàng hiểu rõ có thể đem nó so đọ với một cái gì khác thì chàng như lấy lại sức lực. Hạnh phúc cũng như khổ đau chẳng có ý nghĩa bao nhiêu. Cả hai vấn đề này, cũng như mọi tình tiết của đời chàng, cùng cấu thành bản phác họa. Trong chốc lát chàng như đứng lên trên những tai biến của đời chàng. Chàng cảm thấy chúng không tác động gì đến chàng như trước nữa. Giờ đây cho dù có điều gì xảy đến với chàng thì cái đó sẽ lại là một môtip nữa thêm vào mẫu vẽ vốn đã phức tạp và khi xong nhất định chàng sẽ vui hưởng việc hoàn thành. Mẫu vẽ đó là một công trình nghệ thuật, nó sẽ không kém phần tráng lệ bởi vì chỉ có chàng mới biết đến sự tồn tại của nó, và tới khi chàng chết thì lập tức vẻ đẹp đó sẽ không còn nữa.

Philip cảm thấy mình hạnh phúc.