25.

Trong số thấy giáo của Philip, người kỳ cục nhất là ông Ducroz dạy tiếng Pháp, dân Giơ-ne-vơ. Ông là một ông già cao lớn, nước da tái xám, má hóp, tóc lơ thơ điểm bạc, ông mặc bộ đồ đen tối, tồi tàn, rất bẩn, khuỷu tay áo rách, quần sờn, chưa bao giờ Philip thấy cổ áo ông sạch sẽ. Ông ít nói, giảng bài thì chu đáo nhưng không nhiệt tình, đến lớp và ra về đúng giờ giấc không chậm một phút. Tiền công của ông rất ít. Ông lầm lì, điều gì Philip học của ông ta thì ông ta cũng học ở người khác. Hình như ông ta cùng với Garibalđi[1] đấu tranh chống Giáo hoàng, nhưng khi đã thấy rõ mọi cố gắng cho tự do nhằm xây dựng một nước cộng hòa không đem lại gì nhiều hơn là một sự thay đổi ách kìm kẹp, ông chán nản rời khỏi nước Ý. Ông bị trục xuất khỏi Giơ-ne-vơ không rõ phạm tội chính trị gì. Philip nhìn ông, ngạc nhiên và bối rối vì theo cách suy nghĩ của chàng, ông không mảy may có dáng dấp một nhà cách mạng: nói năng nhỏ nhẹ và lễ độ lạ thường, ông không bao giờ ngồi khi chưa có ai mời. Trong những dịp hiếm hoi gặp Philip ngoài đường, ông ngả mũ chào; ông không bao giờ cười, thậm chỉ cười mỉm cũng không. Nếu như trí tưởng tượng Philip phong phú hơn, ắt chàng đã hình dung được ở ông một thời thanh niên đầy hoài bão huy hoàng, vì chắc hẳn ông ta phải bước vào tuổi trưởng thành năm 1848, khi các vua chúa nhớ lại người anh em Pháp mà rợn tóc gáy, lo cho số phận của mình và có lẽ sự say mê tự do đã tràn ngập châu Âu quét sạch chính thể chuyên chế, và bọn vua chúa ngóc đầu dậy trong thời kỳ phản động, từ cuộc cách mạng 1789 được tiến hành kiên quyết với một sự hăng hái phi thường. Người ta có thể hình dung ông ta, một con người mê say bình đẳng, nhân cách, đã từng biện luận, tranh cãi, đã từng chiến đấu sau các chiến lũy ở Pari, chạy thoát trước kỵ hình Áo ở Milan, bị giam cầm ở nơi này, bị trục xuất khỏi nơi nọ, vẫn luôn luôn hy vọng, luôn luôn giương cao khẩu hiệu. Tự do, một khẩu hiệu xiết bao kỳ diệu. Cho đến khi quy xuống vì bệnh tật, đói khát, già yếu; không còn cách nào tiếp tục nuôi thân, trừ những buổi dạy học thế này để kiếm chác ít nhiều của đám sinh viên nghèo khổ, ông thấy mình sống trong cái thành phố nhỏ bé gọn gàng này dưới gót một tên bạo ngược lớn hơn bất cứ kẻ nào ở châu Âu. Có thể tính lầm lì của ông che giấu sự khinh miệt đối với loài người đã từ bỏ những giấc mơ tươi đẹp của tuổi trẻ và giờ đây lại đắm mình trong vũng bùn biếng nhác an nhàn, hoặc có thể ba mươi năm cách mạng này đã dạy ông rằng con người chưa đủ điều kiện để được hưởng tự do và ông cho rằng ông đã hy sinh cả cuộc đời theo đuổi một cái chẳng đáng tìm. Hoặc có thể ông đã kiệt sức, chỉ còn dửng dưng chờ đợi cái chết đến giải thoát cho mình. Một hôm với tính bộc trực của lứa tuổi mình, Philip hỏi thật ông đã sống cùng với Garibalđi không. Ông thầy già có vẻ không chú ý mấy đến câu hỏi, hoàn toàn thản nhiên trả lời bằng một giọng khẽ khàng như thường lệ.

- Vâng, thưa ông.

- Người ta nói ông tham gia Công xã?

- Người ta bảo thế à? Thế nào, ta phải tiếp tục làm việc chứ.

Ông mở sách ra và Philip bẽn lẽn, bắt đầu dịch đoạn văn mà chàng đã chuẩn bị.

Một hôm, ông Ducroz có vẻ đau đớn lắm, khó nhọc lắm ông mới lê được lên bao nhiêu bậc thang để phòng vào Philip, khi đến nơi, ông ngồi phịch xuống, nhợt nhạt, nhăn nhó, trán lã chã mồ hôi. Ông cố gắng bình tĩnh lại.

- Em sợ thầy ốm mất - Philip nói.

- Không có vấn đề gì đâu.

Nhưng Philip thấy ông đang đau đớn và sau buổi học chàng đề nghị thầy có lẽ nên nghỉ giảng bài cho đến khi khỏe hẳn

- Không, ông già khẽ đáp. Tôi muốn tiếp tục công việc khi còn đủ sức.

Cứ mỗi khi phải đã động đến tiền nong là Philip cảm thấy bối rối. Lúc này, mặt chàng bỗng đỏ bừng.

- Nhưng mà điều đó chẳng quan hệ gì. Chàng nói: “Em sẽ trả tiền học như thường lệ. Nếu không phiền gì thầy, em muốn xin ứng trước học phí cả tuần sau cho thầy”.

Ông Ducroz tính mỗi giờ học là mười tám xu. Philip lấy trong túi ra đồng mười mác ngượng ngập đặt trên bàn. Chàng không dám quyết định tặng ông giáo già món tiền này như của bố thí.

- Nếu vậy thì khi nào khỏe hẳn, tôi sẽ lại. Rồi ông cầm tiền, không nói gì nữa, cúi chào tạm biệt như thường lệ và đi ra.

- Chào em.

Philip hơi thất vọng. Chàng nghĩ bụng mình làm một việc hào hiệp như vậy, lẽ ra ông Ducroz phải tỏ vẻ vô cùng biết ơn. Chàng ngạc nhiên thấy ông thầy già nhận món quà như thể là đương nhiên ông có quyền được hưởng. Chàng còn trẻ quá, không hiểu ra rằng người ban ơn bao giờ cũng thấy việc mình làm nhiều ý nghĩa hơn là kẻ chịu ơn.

Năm sáu ngày sau, ông Ducroz trở lại, người rất yếu, đi đứng hơi lảo đảo, nhưng có vẻ đã chiến thắng được cơn bệnh hiểm nghèo, ông không còn cởi mở như trước, trở nên khó hiểu, xa lánh mọi người và bẩn thỉu. Ông không nhắc đến bệnh tình của mình, mãi đến khi hết giờ học, đúng lúc mở cửa ra về, ông mới đứng lại, ngập ngừng như có điều gì khó nói.

- Nếu không có món tiền em cho, tôi chắc phải chết đói. Tôi sống được nhờ tất cả vào đó.

Ông rất lễ độ long trọng cúi chào và đi ra. Philip thấy cổ họng như tức nghẹn. Dường như ở một mặt nào đó chàng đã hiểu được cuộc chiến đến đắng cay vô vọng của ông già, cuộc sống đối với ông già gian khổ bao nhiêu trong khi đối với chàng thì thật là thú vị.

❀ ❀ ❀

[1] Garibalđi 1807 - 1882: một nhà yêu nước Italia.