Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
2. Bản Chất Của Tập Quán

❊ ❊ ❊

Trước khi đi đến định nghĩa của thứ tập quán có liên hệ đến việc luyện ý chí, chúng ta hãy nhận những sự kiện nầy. Trong vật chất không có sinh tồn, có thể có cái mà nhiều người gọi là tập quán. Cây súng bắn chim của bạn mới dùng đạn vọt ra khỏi lòng nó không đặng thông, nhưng dùng nhiều lần đạn vọt ra dễ dàng. Ngòi viết chúng tôi mới mua ở chợ về, viết cứng ngắc, xóc, song dùng vài ngày chúng tôi thấy dịu và dễ viết.

Quan sát cuộc sinh hoạt của giới có sinh hồn như cây cỏ thú vật người ta cũng sẽ nhận thấy cái mà nhiều người gọi là tập quán. Vi trùng bệnh thiên thời vào trong máu ta do mũi thuốc chích, ban đầu phản động, sau cùng quen với các hồng-huyết cầu và bạch huyết cầu. Nhiều thứ cây ở miền nhiệt đới đem trồng ở nơi khí hậu lạnh dần dần thích nghi với khí hậu nầy. Sự thích nghi của thú vật còn rõ ràng hơn nữa. Cưỡng sáo vốn không phải là thú vật ở gần người, thấy mục đồng bay trối chết nhưng bắt nuôi lâu thành dạn, ở gần người, nói chuyện nữa. Bên Pháp có một nhà dòng nuôi chó, tập cho nó mang rượu đi vào những miền băng tuyết quanh năm, cứu những người lạc, sắp chết vì giá lạnh. Ai trong chúng ta không từng thấy khỉ đi xe máy, gấu xá người trong những đám hát xiệc.

Quan sát các giới không sinh hồn và có sinh hồn ở trên người ta nhận thấy những hiện tượng có thể gọi là tập quán. Kỳ thiệt trong giới vật chất không có sinh hồn, không có tập quán như chúng ta thường hiểu. Sự trơn bén của lòng súng sự êm dịu của ngòi viết chỉ là sự thay đổi trạng thái trong một thời gian để rồi tiêu vong. Cũng có một sự hoàn thiện chớ không phải không (lòng súng đi từ nhám đến trơn, ngòi viết đi từ cứng đến dịu) nhưng sự hướng thiện ấy kết cùng bằng sự hủy diệt. Như vậy ở những vật không có sinh hồn không có tập quán nếu hiểu tập quán là cái gì có do sự thủ đắc (acquisition) có tính chất bền bỉ. Chỉ giới có sinh hồn nhờ sự tự động hay sự cố gắng mới có tập quán.

Trong giới nầy đầu tiên phải kể con người. Hãy nghe A. Eymien : « Con người… trong hết mọi vật của thiên nhiên là kẻ giải thoát khỏi sự tất yếu (nécessité) là kẻ ít bị sự bất động của vật chất trói buộc nhứt, là kẻ tự động, sinh sống nhứt nên giàu có về tập quán không vật nào sánh kịp » [1]. Chính tác-giả « L’Art de Vouloir : Thuật muốn » định nghĩa tập quán : « Sự thay đổi (Modification) thụ lãnh bởi một vật sống nhờ nhiều việc mà vật ấy làm hay bị buộc làm » [2].

Bây giờ chúng ta hãy đi ngay vào bản chất của tập quán. Tiếng tập quán ta dịch bởi tiếng Habitude của Pháp. Mà tiếng Habitude lại phỏng theo tiếng Habitus của La-ngữ, tiếng nầy là con đẻ của tiếng Habeo. Nếu xét theo nguyên ngữ thì tập quán là cách ở, cách sống của một vật gì.

Xét theo quan niệm thông thường thì tập quán là thế cách sống động bền bĩ. Chúng ta có thể bổ túc những định nghĩa nầy để [3] nói theo Paul Foulquié trong Psychologie rằng tập quán là xu hướng thủ đắc bởi một cá thể để thi hành ngày càng khéo léo hơn những việc được lặp đi lặp lại, là sự quen với những cảm tưởng thụ nhận nhiều lần, là nhu cầu thụ nhận những cảm tưởng có do kinh nghiệm thường tái diễn của cá nhân.

Gọi tập quán là xu hướng bởi vì sau khi làm nhiều lần một việc ta tự nhiên làm hăng hái, tinh tế, lanh lẹ hơn và nhứt là ta làm cách vô ý thức. Chính nhờ chọt máy đánh chữ nhiều lần mà viên thư ký đánh máy dễ dàng. Về phương diện tinh thần cũng vậy, chính nhờ thường làm chủ trái tim, một thanh niên có thể từ chối tội ác lúc bị cám dỗ về xác thịt.

Một tập quán khi không còn ý thức gì nữa, biến thành một tác động máy móc thường người ta gọi là hủ tục (routine).

Về phương diện sinh lý, tâm lý hay sinh tâm lý cũng có những sự quen chịu do sự lặp đi lặp lại. Trong nghề nuôi cá thia thia, có người muốn cho da cá của mình cay khiến cá nghịch không dám cắn, dùng nước ớt nuôi nó. Không phải người ta dầm cả quả ớt sừng trâu vào chai keo đựng cá thia thia đâu. Mà nhễu vài ngày một giọt. Cá quen chịu nước cay dần dần. Người Pháp qua Saigon vào dịp tết nguyên đán thấy khó chịu vì nóng, người Việt sang Paris giữa mùa đông cũng cảm thấy khó chịu, nhưng rồi ở lâu người ta quen đi với khí hậu.

Còn về mặt tâm lý ? Cũng vậy. Đang ở yên vui một chỗ nào nếu bị buộc sang một cư điểm khác xa lạ chúng ta thấy cõi lòng ta nặng như ai treo chì và buồn hơn mặt người chết. Song theo gót thời gian cảnh lạ bớt lạ đi, tâm hồn chúng ta vui lại, có khi vui hơn khi trước nữa.

Lắm lúc chúng ta quen chịu về cả hai phương diện sinh lý và tâm lý. Một người bị đày ra Côn-nôn, chịu cực khổ và ưu buồn. Sau một khoảng thời sống trong gian lao sầu thảm, thân thể họ thấy bớt khổ, tâm hồn cũng vơi đi màu tang chế.

Sau hết chúng ta không nên quên tập quán là những nhu cầu. Chúng tôi uống rượu nhiều lần sau cùng chúng tôi thấy cần rượu như người ta cần cơm. Mỗi chiều bạn đi coi xi-nê để giải buồn sau cùng bạn ghiền màn bạc không khác tôi mê ve chai.

Với cách phân chia làm ba yếu tố trên của Pau Foulquié chúng ta nhận thấy sự tối hệ của việc tái tác (repétition). Chính nó là con đẻ của tập quán. Nhưng có điều nầy bạn nên để ý là cho đặng thành một tập quán chẳng những có sự tái tác mà phải có xu hướng tự nhiên nữa. Xu hướng nầy có tuỳ bản chất của sinh vật. Con trẻ có xu hướng tự nhiên về tư tưởng nhờ tập luyện về phần trí sẽ tư tưởng đúng đắn. Nhưng con khỉ không có xu hướng ấy, dù được « luyện trí » đến bực nào cũng không làm sao đẻ ra được một tư tưởng. Có người tưởng rằng tập quán tạo nên tài năng hành động cho kẻ thường tái tác một việc nào. Đó là lầm tưởng. Tập quán không tạo tài năng hành động mà giảm đi nỗi khó khăn. Lúc tôi còn bé mỗi ngày mẹ tôi bồng tôi xuống sông tắm. Nhưng khi tôi 30 tuổi giá mẹ tôi có muốn bồng tôi xuống sông tắm, cũng không dễ gì bồng nổi mặc dù từ lâu bà có thói quen bồng tôi. Câu chuyện người nhà quê ở Normandie có thói quen bồng con bò con, đến khi bò con thành bò đực cồ, chị ta cũng bồng được như thường là một chuyện hài hước. Tập quán không thể nào cung cấp cho ta cái gì nghịch với tự nhiên. Không phải bạn và chúng tôi quơ tay lên trời mãi rồi ngày kia bay như chim được đâu. Tập quán chỉ làm cho ta bớt thấy khó. Trong cuốn « Rèn Nghị Lực Để Lập Thân » Nguyễn-Hiến-Lê thuật chuyện một bà lão nhờ quen ôm con heo đi tắm từ lúc nó còn nhỏ, nên khi khá lớn bà còn ôm nổi. Điều đó đúng vì nhờ sự cố gắng bà lão có tập quán chịu nổi sức nặng. Nhưng xin bạn đừng tưởng tượng con heo hai tạ nhé. Nếu là con heo hai tạ thì bà lão ôm nó rồi nằm một chỗ chớ không tập quán nào giúp bà làm những việc nào phi tự nhiên đâu.

❀ ❀ ❀

[1] A. Eymien – L’art de Vouloir – 137-138. Sách đã dẫn.

[2] P. Foulquité – Psychologie – Les éditions de l’école – trang 243.

[3] P. Foulquité – Psychologie – Les éditions de l’école – trang 243.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.