Lý trí thường giúp con người suy luận sáng suốt, làm khí giới sắc bén cho con người phát minh. Trong triết học cũng như ngoài cuộc đời, người ta không ngớt lời ca tụng tài năng ấy. Nhưng không mấy người để ý điều quan hệ nầy. Là một phần lớn sự thành công của lý trí trong lãnh vực hoạt động của mình là do ý chí. Bạn chắc dư biết tại sao ? Tâm lý học cho chúng ta biết lý trí chỉ suy luận, phán đoán đúng đắn, xác nhận được bản chất của đối tượng khách quan tức người hay vật và ý thức được những hiện tượng tâm lý khi nào có sự chú ý. Không có chú ý, trí não ta tản mác như một nồi nước sôi bốc hơi. Ở trong trạng thái chia trí khối óc không làm sao có được những ý tưởng trừu tượng, khó bề đi từ những ý tưởng riêng biệt đến những ý tưởng phổ biến để phán đoán, so sánh, lý luận, phân tích vv… Phải có sự tập trung tinh thần, trí óc ta mới tự thấy rõ và thấy rõ ngoại vật xuyên qua những hình ảnh mà giác quan cung cấp. Mà tập trung tinh thần là gì ? Chẳng qua là tác động của ý chí. Ý chí có năng lực làm tinh thần ta tự chủ trong một thời gian nào đó để dồn về một đối tượng mà ta muốn quan sát, dồn với thái độ yên tịnh, thuận hợp cho sự sáng suốt của lý trí. Lý trí cần có một trạng thái thinh lặng để tiến trực tiếp đến chân lý là đối tượng của mình : ý chí giúp nó cách đắc lực bằng phương thế đảm bảo cho nó khỏi những lôi cuốn của tình cảm hay dục tình.
Còn khi lý trí ở dưới hình thức tưởng tượng thì ý chí làm gì ? Nó cũng ảnh hưởng óc tưởng tượng nữa. Trong đời sống tinh thần của bạn và tôi, trí tưởng tượng làm việc nhiều lắm. Hồi xưa bà Evà ở trong vường Địa-đàng chưa ăn trái cấm nhưng đã tưởng tượng trái ngon lắm, có khả năng cho mình biết lành biết dữ. Chúng ta ngày nay tưởng tượng cũng không thua bà. Chúng ta tưởng tượng bằng cách diễn lại trong màng óc những hình ảnh của đối tượng khách quan, chúng ta tưởng tượng bằng lỗ tai, tạo lại những âm thanh đã từng nghe và tô điểm cho chúng đẹp hơn, chúng ta tưởng tượng bằng xúc giác, bằng vị giác vv… Nhiều lắm. Đời chúng ta sống có lẽ bằng tưởng tượng nhiều hơn bằng thực tế. Nhưng trí năng ấy cũng là cơ quan chịu sự chi phối của ý chí như tình dục. Bạn đang tưởng tương nếu bạn muốn thôi để làm việc gì, bạn rất có thể thôi. Có khi khó thiệt, cầm trí một lúc rồi chia trí nữa để lo ra, nhưng bạn vẫn có thể dùng ý chí ngăn cản sức hoạt động của óc tưởng tượng. Tôi không tưởng – nhưng nếu tôi ham muốn điều gì, tôi buộc tôi tưởng tượng điều tôi thích thì tức tốc tôi có những hình ảnh làm tôi sướng khoái. Bạn thấy chưa sức ảnh hưởng của ý chí trên não tưởng tượng.
Trên trí nhớ, ý chí cũng tung hoành. Chúng ta hay nhớ bằng ký-tính, mà cũng hay nhớ bằng trí tưởng tượng, bằng giác quan. Trên tất cả các lối nhớ nầy, ý chí đều có mãnh lực điều khiển. Người Việt-Nam khi nhớ lờ mờ điều gì mà nói ra không được, họ hay than : « nhớ mài mại mà cại không ra ». Ý nghĩa « cại » đây là ý nghĩa việc làm của ý chí. Bất kỳ ai, khi muốn nhớ điều gì đều dồn sức muốn của mình vào việc quyết định sưu tầm cho kỳ được điều mình đã quên. Lúc bấy giờ ý chí hoạt động đáo để, nó « cại » điều mà chúng ta đã biết và hiện tại nằm mù mờ đâu trong đêm tiềm thức của ta. Trí nhớ chúng ta bị ý chí xô đẩy đến chỗ khai quật cái gì bị thời gian che giấu trong óc não của ta. Rồi khi bạn hay là tôi không muốn nhớ nữa thì ý chí cấm trí năng nầy không cho hoạt động và để trí ta tự do làm việc khác.
Trong lúc phán quyết, chúng ta cũng có thể bị ý chí cầm lái. Tôi là người hay in trí, khi đã in trí một học trò lười biếng rồi thì lúc nó làm việc gì tôi cũng muốn phán đoán rằng nó làm việc với đầu óc biếng nhác. Sự phán đoán của tôi có tính chất thiên vị và sai lầm tại vì tôi nghe lời ý chí của tôi. Bạn có đầu óc mác-xít thì khi nghe ai bàn về tôn giáo bạn cứ cho là nói xàm. Ý chí của bạn đã bắt bạn phán đoán cách độc đoán rằng chỉ có lối lý luận theo duy vật biện chứng là đúng còn các lối suy luận khác đều khả nghi. Thế là não phán quyết của bạn bị ý chí bạn chỉ huy khắc nghiệt.