Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
B. Cho Đặng Phán Đoán Và Lý Luận Đúng

❊ ❊ ❊

I. Phán đoán đúng

1)Phổ thông hoá kỹ lưỡng. – Bởi phán đoán là liên kết những ý tưởng nên nếu phổ thông hoá vụt chạc sẽ đi đến chỗ kết luận các ý tưởng cách sai lầm tức là phán đoán bậy. Không phải vì thấy một vài nhà sư trọc đầu rồi hễ gặp ai trọc đầu cũng gọi là nhà sư.

2) Đừng quá say mê trừu tượng. – Vẫn biết khi phán đoán ta phải đi đến những ý tưởng là cái gì trừu tượng nhưng đừng quên quan sát thực tế, dùng thí nghiệm để chứng minh điều trí óc ta phán đoán. Cuộc đời có những thực tế nhiều khi trí óc ta ở trong phòng suy đoán mà không ngờ có.

3) Đề phòng tín ngưỡng. – Theo tâm lý học, tín ngưỡng có ba trình độ : Hoài nghi, ý kiến và đích thực.

- Hoài nghi : là tâm trạng của người đứng trước một vấn đề gì mà lưỡng lự không biết thực hay giả. Có hai thứ hồ nghi : Hồ nghi tích cực là khi có những lý lẽ làm cho mình khó tin, hồ nghi tiêu cực là khi thiếu những lý lẽ để tin. Người nghi nan thường muốn có sự đích thực (certitude) song bị sự xung đột của những lý thuận và những lý nghịch nên khó đi đến sự xác tín.

- Ý kiến : đứng trước vấn đề, người có ý kiến là người về mặt thực hành có sự tin tưởng nhưng sự tin tưởng ấy còn vướng vấp những hoài nghi. Họ không có sự xác tín chắc chắn.

- Đích thực : vượt được hai giai đoạn hoài nghi, ý kiến người ta đi đến chỗ hoàn toàn tin tưởng. Tâm trạng của người hoàn toàn tin tưởng có hai cái mà những nhà tâm lý học gọi là đích thực (certitude). Đích thực căn cứ trên một tiêu chuẩn của sự thật là sự hiển nhiên (évidence). Thường người ta chia làm 3 thứ đích thực :

a) Đích thực luân lý. – Thứ đích thực không đặng chắc chắn lắm. Người ta căn cứ vào sự thường xảy ra mà tin tưởng. Bạn nói : Là mẹ thì thương con. Chúng tôi nói bạn có sự đích thực luân lý. Sự đích thực của bạn chắc nhưng không chắc tuyệt đối vì có thể có những bà mẹ không thương con.

b) Đích thực thể lý. – Cũng gọi là đích thực cứ thực (de facto) là thứ đích thực xây dựng trên kinh nghiệm. Nó tuy chắc hơn đích thực luân lý vì có tính chất khoa học, nhưng vẫn không hoàn toàn chắc.

c) Đích thực siêu hình. – Cũng gọi là đích thực cứ luật (de jure) là thứ đích thực tuyệt đối không thể có sự phản đối được. Toàn thể thì lớn hơn thành phần. Điều đó đích thực như có trái đất vậy.

Khi biết ba giai đoạn của tín ngưỡng như vậy, chúng ta có thể dè dặt khi chúng ta tin tưởng một điều gì. Chỉ có những gì mà ta có sự đích thực siêu hình thì chúng ta mới hoàn toàn tin tưởng thôi. Thường những người có đầu óc còn tàng tích của dân tộc dã man, bán khai, thường người lớn mà nghèo trí phán đoán, con nít và đàn bà ít suy nghĩ, hay dễ tin, hay xác tín những điều đáng lẽ chỉ nên có sự đích thực luân lý hay hồ nghi thôi. Về đường tôn giáo, sự dễ tin làm cho nhiều người lầm lạc. Khi viết đến đây chúng tôi hơi ngại vì sợ một vài đọc giả tưởng rằng chúng tôi khinh rẻ đức tin. Không. Tôn giáo theo đúng nghĩa của nó là một hành vi tự bản chất con người phải thấy cần thực hiện để làm xong sứ mạng người của mình với Đấng Tạo Hoá, quan phòng cứu chuộc mình. Lẽ dĩ nhiên niềm tin tưởng chính đáng trong tôn giáo hiểu như vậy là cái gì đáng có, đáng bảo tồn đáng kính trọng. Sự đích thực trong một tôn giáo phải có cho loài người là thứ đích thực siêu hình, có giá trị như sự đích thực toán học. Nếu Henri Poincaré tin 2 với 2 là 4 với niềm tin bất chuyển thì Pasteur cũng tin rằng con người phải yêu Trời với niềm tin bất chuyển. Một đàng nhờ sự hiển nhiên cung cấp bởi ngũ quan mà tin, đàng khác nhờ chứng nhân có thẩm quyền, có uy tín tuyệt đối mà tin.

Có nhiều ngọn lưỡi và ngòi bút non tinh thần khoa học, kém óc triết lý, giàu tánh vụt chạc hay lấy một hai điểm mầu nhiệm của đạo Trời ra phê bình với thiên kiến, với sự thiếu suy nghĩ, dè dặt. Họ quên hay không biết rằng những điều phải tin trong đạo Trời có liên quan với nhau, cái nầy nưng đỡ, cắt nghĩa cái kia và muốn có sự đích thực về các tín điều phải tìm hiểu ngay bực người mặc khải chúng Bực ấy tức là đấng Thiên Nhân (Dieu-Homme). Mà muốn am tường Đấng Thiên Nhân thì cứ chạy đến khoa kinh chú học, nghiên cứu Kinh Thánh. Sự nghiên cứu nầy làm cho ta thấy Đấng Thiên Nhân có thẩm quyền đảm bảo lòng tin tưởng của ta. Phải rồi nhiều điều ngũ quan và trí óc ta kiểm soát không được, nhưng không phải vì chúng kiểm soát không được mà các điều ấy có, và dù chúng kiểm soát không được một khi chúng được người làm chúng đáng tin thì chúng ta nếu có đầu óc hợp lý phải tin. Biết bao điều trên đời trí óc và ngũ quan ta kiểm soát không được nhưng nhờ chứng nhân đáng tin chúng ta tin chắc chắn. Bạn cũng như chúng tôi, nào ai thấy vua Lê Thánh Tôn, Napoléon nhưng có ai trong chúng ta dám cho rằng người nào tin có hai bực nầy đều có đầu óc dị đoan không ? Chúng ta tin có các bực ấy nhờ nhà chép sử, nhờ sử tích. Tiêu chuẩn của chân lý nhiều người ngày nay lầm tưởng chỉ là sự hiển nhiên trí óc và ngũ quan kiểm soát được. Họ quên một tiêu chuẩn nữa cũng có giá trị tuyệt đối là chứng nhân chân thực. Vậy vấn đề là chứng minh Chứng Nhân của tôn giáo để đánh giá đức tin của tín đồ. Và bởi tôn giáo hoàn toàn thật thì phải có một thôi, bởi lẽ chân lý là duy nhứt nên trong xã hội loài người chúng ta nên đề phòng sự tín ngưỡng sai lạc. Nếu không ở trong chân giáo, nếu không đứng trước những vấn đề có hệ đến tín lý, luân lý đã được một uy quyền bất khả ngộ tuyên tín rồi thì tất cả chúng ta đều phải thận trọng trong sự phán đoán. Lòng tín ngưỡng sai lầm có thể làm cho con người phán đoán hoàn toàn chủ quan. Ngay trong Công Giáo là một chân giáo của loài người, cũng có nhiều tín đồ dốt thần học, thiếu tinh thần của Giáo Hội, đa cảm, hay tin nhảm nhiều khi bởi quá sốt sắng tưởng Chúa bà hiện ra cho mình và nhứt là hay tạo ra những lối tu hành bên ngoài xem rất kỳ lạ, rất khác với tinh thần của Giáo Hội mà họ cho là hay. Họ bị luồng khói tôn giáo mờ ám óc phán đoán rồi. Lẽ dĩ nhiên trong nhiều tà giáo, sự mê tín đưa đẩy tâm hồn người ta đến những tư tưởng dị đoan phi lý rất có hại cho họ cũng như cho bao nhiêu người khác.

Nếu không đặt vấn đề có một tôn giáo hoàn toàn mà chỉ nhắm quan điểm tôn giáo nào cũng có cái hay cái đẹp thì những tín đồ của những tôn giáo còn khuyết điểm, trong khi tạm dùng chúng để tìm hạnh phúc, trong khi chưa tìm được chân giáo thì phải khéo chọn những phần tinh hoa của chúng để hưởng thụ chớ đừng vì tinh thần mê tín mà làm cho đầu óc mình phán đoán sai lạc.

Chúng tôi rất kính phục những bực giáo chủ như Thích Ca, Khổng Tử, Mahomet vv… Trong các tôn giáo mà các bực nầy sáng lập ra có nhiều điểm đáng phục lắm. Chúng rất có thể làm kim chỉ nam cho những ai chưa gặp ánh sáng Phúc-âm sống đời sống khả quan. Vậy vấn đề là phải cẩn thận chọn những hòn ngọc trong muôn ngàn hột sỏi.

4)Đề phòng tình dục. – Sự phán đoán có thể sai lạc bởi ngọn lửa tình dục. Trong con người tình dục là một lực lượng mù quáng, mạnh như vũ bão mà bất kể sự soi sáng của lý trí. Một tâm hồn say mê tình nhân, đêm khuya, chốn có đầy quân thù, thú dữ nguy hiểm, cứ đi tìm quả tim mình thờ lạy, tìm những lý hoàn toàn thuộc lãnh vực tình cảm để làm thỏa mãn sự thương nhớ của mình. Tác giả quyển « TƯ TƯỞNG » quả rất có lý khi nói rằng trái tim có những lý lẽ mà lý trí không biết.

Một người mắc bệnh Hoạn Thư thì khi gặp người bạn trăm năm của mình, thấy trong kẻ ấy từ lối đi, điệu ngồi, cách liếc đều có vẻ « tham dán bán thuyền » cả. – Một thanh niên lúc mê một cô gái, dù cô này có hàm răng hô như muốn nhảy ra ngoài, da đen như lọ chảo cho mấy, mắt ít ngó ngay được, môi gần bằng ngón chân cái, nhưng chàng coi nàng như khách ở non Bồng nước Nhược đến.

Có nhiều bà mẹ đi đâu cũng khoe con mình là bực tài ba, đạo hạnh, khôn ngoan, lành đời.

Khi tình dục là một nộ tình, người ta còn phán đoán sai lầm hơn nữa. Thiếu gì người cha lúc có ai đến mắng vốn con mình, liền nổi tam bành lên mắng chưởi kẻ khác hay đánh đập con mình như một tên điên. Nếu thiếu tự chủ, lúc ghét ai chúng ta thấy hành vi, cử chỉ, lời nói nào của người ấy cũng khả ố cả.

Trong hoàn cảnh ta gặp tang chế hay biệt ly, ta ngó đời bằng cặp mắt khác thường. Chúng ta bởi bi quan nên thấy cái gì cũng không đáng thích, cái gì cũng mang màu sắc u buồn. Quả thực : « Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ ». Được những hỉ tín, thành công một chương trình hoạt động nào hay được nghỉ ngơi, trọng thưởng vv… chúng ta thấy đời toàn là bông hường. Chúng ta lạc quan quyết định trong những vấn đề quan hệ cần thời gian để suy nghĩ chu đáo.

Lâm cảnh ngộ đầy nguy hiểm, tâm hồn bị bầu khí sợ hãi bao phủ ta phán đoán cũng thiếu khách quan. Con nít ban đêm thấy bóng đen nào cũng tưởng là ma tinh rình nó. Người lớn lúc sợ phán đoán cũng không hơn con nít cho mấy. Trong trận giặc vừa qua có những hai lực lượng đối đầu nhau, biết bao người vì tánh nhát nhảy bên này bên kia mà bỏ mạng cách vô lý.

Tình dục là một lực lượng nội tại chỉ huy sự hoạt động của thân thể, ảnh hưởng cuộc đời tư tưởng, vậy ta phải đề phòng nó, dùng tự chủ trấn áp nó mới mong phán đoán sáng suốt.

5) Đề phòng hoàn cảnh xã hội.– Có người lúc ở một mình hay giao tiếp với một vài người thì sáng suốt lắm, ăn nói hợp lý lắm. Nhưng khi họ ở giữa nhiều người thì tư tưởng không còn độc lập nữa. Họ hay bắt chước, hay vị nể, du nịnh. Đó là nói ảnh hưởng của dư luận nhứt thời. Có thứ ảnh hưởng bền làm tập quán, phong tục, sách báo vv… Chúng làm cho con người lười suy nghĩ, không có ý nghĩ phán đoán nghịch lại. Đã có một chìu tư tưởng nào đó rồi, ai nấy đều tư tưởng theo như vậy mới được dư luận kính trọng. Nếu ai đi ngược chiều ấy sẽ bị những lát búa chỉ trích. Trong những hoàn cảnh xã hội như vậy, ta nên tập tinh thần ý thức những việc mình làm, điều mình nói, khéo học hay chữa dở. Không phải một việc nhiều người làm, nhiều người ca tụng là một việc tốt. Phải phán đoán ngay bản chất của nó theo một tiêu chuẩn chính xác của chân lý và luân lý. Lâu lâu nên bắt chước Descartes bỏ vô nồi kiểm điểm nấu lại những kiến thức của mình để nhận rõ thực hư chân giả.

Bí quyết để kiểm điểm dư luận của người đời là sự hoài nghi có phương pháp (doute méthodique). Đấy không phải là sự hoài nghi phá hoại của André Gide trong nhiều tác phẩm của ông hay thứ hoài nghi tuyệt vọng của những người theo chủ nghĩa hoài nghi mà là sự thận trọng, sự ngạc nhiên, sự tìm hiểu cách khách quan để phán đoán đúng đắn.

II. Để lý luận đúng

6)Giữ đúng luật tam đoạn luận. –Ở đây chúng tôi toát yếu những điều chúng tôi bàn rộng trong cuốn « Luận lý học » một quyển trong bộ TRIẾT HỌC ĐẠI QUAN.

Nên thuộc lòng :

a) Hai vật không đồng nhứt với nhau khi có một đồng nhứt và một không đồng nhứt với vật thứ ba. Luật chung : Hai vật đồng nhứt với vật thứ ba đồng nhứt với nhau.

b) Cái gì thật cho một giống loại thì thật cho cá thể thuộc về giống loại ấy. 8 luật riêng :

1. Phải có ba hạn từ : một giới từ, đại tiền đề và tiểu tiền đề (4 thuộc về hạn từ) (terminus esto triplex : médius, majorque, minorque).(4 thuộc về mệnh đề)

2. Kết đề đừng có ngoại trương (extension) rộng hơn tiền đề (latius hosquam proemissae conclusio non vult).

3. Kết đề đừng chức hạn từ trung gian (môi giới từ). (Nequaquam médium contineat conclusoi fas est).

4. Môi giới từ ít ra phải có nghĩa tổng quát một lần (aut semel aut iterum médius gé-néraliter est).

5. Hai tiền đề quả quyết không thể sinh ra kết đề phủ nhận (ambae affirmantes nequeunt générare negantem).

6. Nếu hai tiền đề phủ nhận thì không kết luận gì được hết (utraque si praemissa neget, nihil inde sequitur).

7. Kết đề không được quả quyết hơn tiền đề (Pejorem sequitur semper coclusio partem).

8. Nếu hai tiền đề có ý nghĩa cá biệt thì không kết luận gì được hết (Nihil sequitur geminie e particularibus unquam).

Những luật trên này là những luật trụ cột để làm một tam đoạn luận vững chắc. Bất kể chúng, người ta sẽ ngụy biện.

7) Lúc qui nạp phải quan sát tinh vi. – Đừng ngộ nhận nguyên nhân (không phải sao chổi mọc là có giặc mặc dầu có nhiều năm giặc xảy ra khi sao chổi mọc), đừng kết luận « quơ đũa cả nắm » (có thể nước Tề có người ăn trộm nhưng không phải người Tề nào cũng ăn trộm đâu, thưa vua Sở), phải biết so sánh nhưng sự kiện để lập quả quyết, đừng tuyệt đối cho là sai lạc điều gì ta thấy chưa có lý (ở miền biển, nhiều người biết những dấu hiệu báo vũ bão sắp đến mà ta không biết lý do nào cả.) Đừng tưởng một điều gì xảy ra nhiều lần sẽ xảy ra luôn.

8) Nếu phải dùng luật loại suy thì đừng quá « suy bụng ta ra bụng người ». – Phải quan tâm sự đồng nhứt của những vật mà ta so sánh : nếu hai vật không có đồng tánh thì sự loại suy khó dẫn đến sự thật. Bảo rằng trái đất là hành tinh có người ở và mặt trăng cũng là hành tinh nên cũng có người ở thì không gì giản lược và sai lầm bằng.

9) Trực giác và óc phân tách tổng hợp. – Ta đã nghiên cứu phán đoán và lý luận, ta thấy chúng là hai tác vi cột trụ của trí tuệ nhưng đó là chúng ta chưa nói đến những tác vi tuy tùy tòng nhưng vẫn đi sát sự phán đoán, sự lý luận. Những tác vi tùy tòng ấy là sự trực giác, một sự hiểu biết mơ hồ mà tổng quát dọn đường cho sự phân tách và sự phân tách dọn đường cho sự tổng hợp để phán đoán và lý luận vững vàng. Nếu phải kể lịch trình của tư tưởng thì người ta nói chung ta bắt đầu trực giác, có những ý tưởng tổng hợp cách mơ hồ rồi phân tách để sau cùng đến chỗ suy luận bằng sự tổng hợp rõ rệt. Vậy cho đặng tư tưởng đúng đắng thiết tưởng chúng ta không nên quên săn sóc tinh thần trực giác, óc phân tách và tổng hợp của ta.

A. Tinh thần trực giác : Người có tinh thần trực giác là người trước những vấn đề nát óc vì phức tạp, đòi nhiều suy nghĩ mà nhận thấy được sự giải quyết nhanh chóng, toàn diện. Người ta chia tinh thần trực giác tổng hợp và sáng kiến :

a) Tinh thần trực giác tổng hợp là thứ tinh thần của người đứng trước vấn đề khó giải liền có cái nhìn quán thống trên những phần chánh rồi do đó nhận dần dần những phần tùy thuộc. Khi bạn đọc một bài văn của một nhà văn hay một nhà hùng biện mà bạn gom được những ý chánh của họ và do những ý chánh ấy bạn thấy được những ý phụ, chúng tôi nói bạn có tinh thần trực giác tổng hợp.

b) Tinh thần trực giác sáng kiến là thứ tinh thần của người đứng trước những vấn đề rắc rối mà bỗng nhiên thấy sự giải quyết hay sự đối xử. Nó thường hoạt động nhờ trí tưởng tượng và sự nhận thấy của nó tuy có cách chắc chắn nhưng không rõ rệt. Lối trực giác tổng hợp nói trên theo Descartes trong « Règles pour la direction de l’esprit » có sự suy lý dần dần, còn lối trực giác này ít có tính chất suy lý, mà có tính chất duy nghiệm (empirique) và nhanh chóng. Thấy điệu bộ sắc mặt người nào đó bạn đoán ngay họ thành thực hay giả dối. Sự phán đoán của bạn không do sự suy luận mà do sự xét nhận có màu sắc cụ thể. Nó được phụ trợ bởi sự hiểu biết về những đối tượng vật chất do cảm quan và bởi sự hiểu biết những tâm trạng nhờ sự ý thức. Tất cả hai sự hiểu biết nầy rất ít có sự suy luận nhưng không kém phần chắc chắn. Trong cuộc sống thường những người tế nhị có thứ tinh thần trực giác nầy.

B. Tinh thần phân tách và tổng hợp

a) Tinh thần phân tách. – Người có tinh thần phân tách thích phân chia toàn thể vấn đề hay sự vật ra từng thành phần, thích sắp các thành phần ấy theo thứ loại, ưa quan sát từng thành phần, từng sự kiện, từng hiện tượng của các thành phần ấy. Thấy những sự kiện, hiện tượng, óc phân tích đòi hỏi những lý lẽ, những nguyên nhân ngay. Cái gì đối với họ cũng phải sát cạnh. Tinh thần nầy xét về mặt công dụng rất hữu ích trong việc chỉ huy và việc nghiên cứu khoa học. Người chỉ huy có óc phân tách tất nhiên kỹ lưỡng trong việc quản trị, việc kiểm soát sự thi hành huấn lệnh. Nhà thông thái có phân tách tất nhiên quan sát sự vật chu đáo để tìm những liên quan của nó. Nhưng một người chỉ biết phân tách mà thôi và phân tách thới quá sẽ là một người có ý thức hẹp. Trong việc chỉ huy họ không biết sắp chương trình, vụng về việc phân công, chẳng biết tiên kiến đề phòng, dễ bị người thuộc hạ ăn qua, lường gạt.

Trong phòng thí nghiệm họ không có cái nhìn tổng quát trên các sự kiện, sự vật để nhận thấy cái chánh, cái tùy và những mối liên quan của các cái chánh tùy. Họ cũng nghèo óc sáng kiến, vì cho đặng sáng kiến, một trong những điều kiện quan hệ là nhìn tổng quát để tìm liên quan, để tạo ức thuyết. Về mặt xã giao hàng ngày người có óc phân tách giao thiệp chật hẹp, hay chấp nhứt khuyết điểm kẻ khác, ít tinh thần hy sinh, khó gây ảnh hưởng cùng người xung quanh. Có một điểm hay là họ kỹ lưỡng trong sự hứa hẹn nhưng nếu óc phân tách của họ đi thới quá, có thể đời nội tâm của họ hay xao xuyến vì những lo lắng, bối rối, ưu tư. Người giàu óc phân tích mà thiếu óc tổng hợp khó thành người toại chí.

b) Tinh thần tổng hợp. – Người có óc tổng hợp là người tự nhiên có xu hướng đi từ nguyên tắc đến kết luận, thích nhìn thống quát sự vật hay vấn đề mà họ quan sát nghiên cứu, ưa chú trọng những yếu điểm chi phối các quan điểm khác của một đối tượng mà họ quan tâm. Một vài khuyết điểm của óc tổng hợp, thiếu giáo luyện là sự giản lược thới quá sự phổ thông hóa cách cẩu thả, hai việc nầy làm cho ta không hiểu rõ đối tượng được quan sát, không nhận đúng đại yếu và liên quan của nó. Nhưng nếu óc tổng hợp được rèn đúc phải đường, sẽ giúp ta nhiều hơn óc phân tích. Trong nghề chỉ huy người có tinh thần tổng hợp biết tiên kiến, khéo sắp chương trình, có thuật phân công, rành tổ chức, giỏi kiểm soát các thuộc hạ, phán đoán đúng đắn làm cho kẻ dưới phục. Trong lãnh vực triết lý, khoa học, người giàu óc tổng hợp mau lĩnh hội những vấn đề nát óc, dễ nhận định những tương quan của các ý tưởng, sự kiện, thường giàu óc phát minh. Hầu hết những vĩ nhân của đời là những bực giàu óc tổng hợp. Khi người chỉ có óc phân tích lo thấy một mà bỏ mười thì họ vừa thấy một vừa thấy mười. Trong đời sống xã hội, nếu óc tổng hợp không đủ giáo luyện, người ta có thể bị lường gạt, sống « xốp », hay làm chạm tự ái kẻ xung quanh, ăn nói hời hợt. Nhưng nếu khéo lợi dụng tinh thần phân tích, người ta có thể trở thành người giàu nhân cách. Tinh thần ấy giúp ta nhận được bề trái của xã hội, thấy ai phải ai quấy, không vội tưởng ai cũng thương mình, giúp đỡ mình, biết đề phòng ác tâm của kẻ dữ, không chấp nhứt những lỗi lầm của người, ăn ở rộng rãi về tiền của với bè bạn và bặt thiệp với mọi hạng người mà họ giao tiếp.

Lẽ dĩ nhiên là đại hạnh cho ai trời phú cả hai tinh thần phân tách và tổng hợp. Trong đời sống tinh thần, có đầy đủ hai thứ tinh thần nầy sẽ phán đoán, suy luận sáng suốt. Có sự phán đoán nào mà không cần vừa phân tách vừa tổng hợp. Trong một mệnh đề, khi phán đoán, phải có rành mạch những thành phần đủ ý nghĩa. Mơ hồ, trộn lộn các thành phần làm sao diễn tả được điều mình muốn phán quyết. Nhận định rõ rệt, chưa đủ, phải biết tổng hợp các liên quan trong một mệnh đề để chứng rằng chủ thể của mệnh đề có một hay nhiều thuộc tính. Có sự suy luận nào mà không cần vừa phân tách vừa tổng hợp. Bạn làm một tam đoạn luận nghĩa là với óc phân tách bạn tạo nên 2 tiền đề trong đó có những quả quyết riêng biệt rồi với óc tổng hợp bạn gồm 2 tiền đề ấy lại để rút ra kết đề.

Thì ra khi phán đoán cũng như suy luận, chúng ta thấy 2 tinh thần phân tách tổng hợp đề huề với nhau mật thiết. Hai tinh thần nầy rất hữu dụng trong các môn học như khoa học, triết học, thần học cũng như hữu dụng trong cuộc nói chuyện, diễn thuyết, giảng thuyết. Óc phân tách giúp chúng ta sưu tầm những sự kiện, hiện tượng, lý lẽ… Óc tổng hợp giúp chúng ta trình bày có hệ thống những gì chúng ta sưu tầm.

Sau hết để đời sống tinh thần hoạt động được nhiều hiệu năng, chúng ta đừng quên óc phương pháp. Điều nầy chúng tôi nói nhiều trong hai quyển « Tổ chức đời sống tinh thần và Luận lý học » [1]. Ở đây xin miễn nói kẻo rườm. Bạn chỉ nên nhớ rằng phương pháp là khí giới giúp chúng ta làm việc tốn công tối thiểu mà kết quả tối đa.

Làm một công việc gì dù nhỏ mọn đến đâu bạn cũng hãy áp dụng óc phương pháp. Trong mỗi ngành học như Toán học, Triết học, Thần học, xã hội học vv… có những phương pháp riêng cần áp dụng thì sự nghiên cứu của ta mới đến kết quả mong muốn. Một người học hay làm việc gì không phương pháp chẳng khác một người mù mà không biết hướng, không biết bến, chẳng khác một người cần đến một mục đích nào đó mà hao tổn dọc đường bao nhiêu sức lực, phương thế trong những mục đích tùy tòng để rồi đánh hỏng mục đích chính đại.

❀ ❀ ❀

[1] Hai quyển nầy sẽ xuất bản trong tủ sách TÔI TỰ HỌC ở ngăn GIÁO DỤC và ngăn TRIẾT LÝ.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.