Tuy nhiên chúng ta không nên vì có tinh thần đó rồi hoạt động mù quáng, chẳng nồng nhiệt hy vọng mùa bông trái nơi sức cố gắng của mình. Có một quyết định nào rồi phải thể hiện nó bằng cái mà người Anh gọi là Efficiency. Tiếng nầy có nghĩa là gì ? Là làm hoàn tất một công việc nào mà tốn ít sức lực, tiền của, phương tiện song được nhiều lợi lộc. Để dịch danh từ đó Phạm-Cao-Tùng dùng tiếng ĐẮC LỰC (coi MUỐN NÊN NGƯỜI, TÔI CÓ THỂ NÓI THẲNG VỚI ANH), và Nguyễn-Hiến-Lê dùng tiếng HIỆU NĂNG (coi HIỆU NĂNG CHÂM NGÔN CỦA NHÀ DOANH NGHIỆP) nhưng nếu không sợ làm rộn trí nhớ bạn có thể dịch là TỐC ĐẮC HÀNH nghĩa là làm nên việc mà mau chóng.
Trong khi chưa có sự điển chế của Hàn Lâm Viện bạn muốn dùng danh từ nào tùy ý. Vấn đề quan hệ là am hiểu ý nghĩa trọng yếu nói trên để cuộc hoạt động của bạn đem đến kết quả mỹ mãn. Chúng tôi nói trọng yếu vì từ thời con người còn ăn lông ở lỗ cho đến bây giờ hễ làm việc gì thì tự nhiên ai cũng nghĩ đến kết quả, nghĩ đến sự ít tốn kém về sức lực, tiền của, phương tiện, nhưng sự tổ chức công việc thế nào cho có hiệu năng theo một phương pháp khoa học thì hình như mới đây thôi. Môn tốc đắc hành nhờ cuộc khuếch trương ngày càng vĩ đại của nền kinh tế tư bản, được tổ chức theo 4 hình thức cột trụ :
1) Hợp lý hóa. – (Rationalisation) : Theo tinh thần của phương pháp nầy thì phải căn cứ vào lý trí mà tổ chức mọi cuộc hoạt động. Áp dụng hợp lý hóa vào cuộc hoạt động kinh tế, người ta làm sao cho sản xuất gia bội mà vừa ít tốn vốn, nhân công và không giảm tiền lương của thợ thuyền. Nhờ kế hoạch nầy người ta trọng nhân vị người lãnh lương, bớt sự tranh chấp giữa giai cấp tư bản và lao động, đưa đẩy đến sự hợp tác tương trợ trong tình bác ái và đức công bằng. Hợp lý hóa dĩ nhiên làm cho việc sản xuất sung thạnh bằng cách cải tân những phương thế tùy tòng của việc sản xuất là chuyên chở, kế toán… Nó cũng giúp cho trong từng quốc gia và trong cuộc giao dịch quốc tế về mặt thương mại bớt sự cạnh tranh có màu sắc gian dối, bất công.
Hợp lý hóa phải nhận là một hình thức tổ chức công việc rất hay vì nó thúc đẩy con người vận dụng lý trí trong sự lao động, xử đối nhau bằng tư cách người với người.
2) Tiêu chuẩn hóa. – Cũng là một hình thức của sự tổ chức công việc theo tinh thần khoa học. Theo tinh thần của phương pháp nầy thì để tránh lối sản xuất hàng hóa theo nhiều kiểu mẫu khác nhau, sinh tốn kém, người ta sản xuất theo một vài kiểu mẫu nào đó thôi. Mục đích chính là việc ít tốn tiền mua nguyên liệu, ít tốn tiền lương và vừa trả lời đầy đủ cho nhu cầu thị trường. Việc quan hệ để thực hiện kế hoạch sản xuất nầy là nghiên cứu tiêu chuẩn nào khách hàng thích và nhứt là người sản xuất với kẻ tiêu thụ phải cọng lực và bổ trợ nhau thì mới mong có lợi. Cách chung thì tiêu chuẩn hóa hay vì giúp giá thị trường không quá mắc nhưng có đôi bất tiện là làm cho hàng hóa ít kiểu mẫu và sáng kiến của nhà sản xuất không phát triển khả quan.
3) Kế hoạch của Taylor. – Theo kỹ sư người Mỹ nầy thì trong cuộc sản xuất phải tìm cách nào sản xuất tối đa, nhanh chóng mà tốn kém tối thiểu. Bí quyết là tìm ra cho được phương kế mẫu mực (procédé – type), ai áp dụng phương kế ấy đắc lực nhứt thì được lương cao. Nếu người ta đừng chú trọng máy móc hơn sức lao động, coi sản phẩm hơn người sản xuất thì kế hoạch của Taylor nên áp dụng lắm bởi vì nó giúp người lao động ít tốn sức cố gắng trong việc sản xuất để có giờ làm thêm những công việc mà đời sống trí thức, tâm đức của họ đòi hỏi.
4) Kế hoạch của Fayol. – Tổ chức một công việc cho tốc đắc hành, theo Fayol, phải nhân công chọn những viên chỉ huy cho từng ngành việc, làm cho chẳng những các thuộc hạ chặt chẽ cộng tác với cấp lãnh đạo mà các kẻ nầy cũng phải làm việc trong sự cộng đồng về lý tưởng, về tình cảm nữa.
Nếu đừng lạm dụng nó, khiến mỗi người đều lo tranh đấu giựt vai trò chỉ huy thì phương pháp làm việc nầy của Fayol là cho công việc được thực hiện có trật tự, ít tốn kém vì những người náo động mà không làm nên trò trống gì và vẫn lãnh lương.
Tựu trung lại 4 phương kế hoạt động nầy đều nhằm mục đích tốc đắc hành. Cổ nhân khi muốn nướng một con thịt chắc cũng chịu khó ôm một ôm củi để gần mình để dễ lấy đốt lửa nướng thịt chớ không lẽ lượm từ ngoe củi đốt rồi đi lượm ngoe khác. Tinh thần hiệu năng hiểu cách đơn giản không phải đợi gì Fayol, Herbert N. Casson và Emerson mới được con người nghĩ đến, nhưng cho đặng tinh thần ấy áp dụng theo những nguyên tắc vững chắc, nhằm mục đích rõ ràng, nó phải nhờ ánh sáng khoa học nghĩa là sự xử dụng đầy đủ của lý trí. Tinh thần tốc đắc hành bạn nên hiểu theo nghĩa mới nầy.
Ở trên chúng tôi nói sơ lược 4 hình thức của khoa tốc đắc hành và bàn dưới góc cạnh kinh tế. Nhưng bạn có thể áp dụng chúng trong các cuộc hoạt động khác và vẫn được kết quả mong muốn. Người ta hay tưởng tinh thần hiệu năng chỉ là tinh thần của những vua xe hơi, vua thép, dầu lửa, nhưng kỳ thực có phải vậy đâu. Làm bất cứ công việc gì chẳng riêng gì việc sản xuất kinh tế, ai cũng muốn làm mau, làm ít mệt, làm ít tốn vốn và làm có hiệu quả. Ngay đến việc đọc kinh nguyện, người ta cũng có thể áp dụng phương pháp đắc lực. Hai người quì trước Thánh Thể, một người quì hai giờ mà chia trí, ngáp, ngó chim se sẻ lót ổ, lim dim ngủ, đọc lầm thầm vài kinh với tâm hồn tản mác sánh với người chỉ trong năm phút mà tập trung tinh thần thờ lạy, tin cậy, mến Đấng Cứu Thế ẩn mình trong nhà tạm, trong hai người theo óc phàm của ta, ai cầu nguyện đắc lực hơn ? Phải nói là người sau. Lẽ dĩ nhiên trong lãnh vực phục vụ cần cố gắng chịu cực, trầm tĩnh nên không thể chú tâm sự ít tốn kém sức lực và sự nhanh chóng, nhưng ngoài hai điều ấy ra cầu nguyện cũng giống bao nhiêu tác vi khác của con người trong nhiều phương diện, muốn có hiệu năng ngoài ra sự can thiệp của thần lực, nó phải được thực hiện cách hợp lý.
Trong bất cứ việc nhỏ mọn nào, người ta cũng nên tập có thói quen tốc đắc hành. Đời chúng ta ngắn quá. Thời giờ nhiều đối với Đấng Đời Đời chớ đối với bạn và chúng tôi không có bao nhiêu. Chúng ta ngủ, ăn uống, hút thuốc, nói chuyện khào cũng tốn nhiều năm lắm rồi, giờ làm việc phần xác, phần trí, giờ tu tâm, luyện hồn của chúng ta kỳ thực tri thiểu. Nếu không chịu dùng óc sáng suốt tổ chức công việc, khéo dùng những năng lực của mình, tiện tặn thời giờ, sức lực, tiền bạc, thì làm sao đời mình khỏi trống rỗng. Đừng nói chi vấn đề giá trị của con người, cứ nói sự được thua của cảnh sống ở thời đại chúng ta. Từ đầu thế kỷ nầy đến nay trong nhiều ngành hoạt động người ta lấy khẩu hiệu KHÔN ĐƯỢC DẠI THUA, TRANH ĐẤU SỐNG để giựt lộn với nhau sự thành công. Đã hết rồi thời kỳ sớm mai hái được một quả ăn hết đến chiều ung dung đi hái quả khác, đã hết rồi thời kỳ têm một miếng trầu làm một điếu thuốc lào phải tốn 15 phút và quanh năm sống cuộc đời giản dị, nhàn rỗi để nói chuyện khào, du hí và ngủ ngày không biết mấy giấc. Không nên bắt chước sự nô lệ kim tiền, sự hấp tấp, sự cạnh tranh thiếu bác ái, sự quên lãng nhân phẩm con người của thời đại, song chúng ta phải nhận cái hay của sự hợp lý hóa công việc phải dùng môn học hiệu năng để lập thân trong cái thời mà thiếu nó người ta có thể thất bại.
Dưới đây là những kim chỉ nam của con người đắc lực.
5) Có chương trình. – Năm 1918 Foch lừng danh trên mặt trận Pháp chống Đức, nhờ những chiến trận khi lớn khi nhỏ mà ông dự tính kỹ lưỡng trước. Ông tiên kiến cuộc chiến thắng sau cùng của ông bằng cách sắp đặt những chiến thắng tùy tùng cho có mạch lạc để gây ảnh hưởng hỗ tương, để tất cả đi đến kết quả tối hậu. Foch đã thành vĩ nhân. Không muốn được người đời tạc bia sùng kính như ông, ít ra bắt chước lối làm việc chương trình của ông. Khi đã quyết định thi hành một việc nào rồi, bạn hãy vận dụng óc tưởng tượng. Không phải để mơ mộng viễn vông nhé. Mà để thấy trước phải đi đến kết quả nào, dùng phương thế chi, có trở lực nhiều ít, trong thời gian bao lâu thành sự, cần người cộng tác chăng, nên dùng ai ?
Chương trình để đắc lực không phải là chương trình Omnibus : dùng cho hết mọi việc, mà phải chuyên biệt cho từng loại việc. Trước hết bạn phác chương trình trường kỳ trong đó có những điểm ghi các công việc chánh nhứt định phải thực hiện để mục đích tối hậu được nắm trong tay. Nó có thể được áp dụng trong nhiều năm, có khi cả một đời người. Quan hệ không kém nữa khi có chương trình trường kỳ phải thảo ngay chương trình đoản kỳ cho một năm hay một tháng một tuần tùy mỗi công việc.
Những đặc tính chương trình phải có là :
a) Thích hợp, việc sẽ làm phải vừa xứng năng khiếu, phương tiện, thời giờ của người thực hiện nó.
b) Thực tế, việc sẽ làm là việc có thể thành tựu vì có đủ phương tiện. Chương trình là phương thế giúp thành công chớ không phải là một giấc mộng triền miên.
c) Duy nhất, tất cả những việc sẽ thi hành có mạch lạc với nhau và đổ xô đến mục đích được tiền khiến.
d) Minh bạch – Việc nào cần làm trước phải được ghi trước. Ai đảm nhiệm trách vụ nào, bao lâu, chịu khó biên rõ ràng.
e) Liên tục – Việc nào sẽ làm xong trong khoảng thời nào thì phải bắt tay việc cần tiếp liền sau chớ không theo cá ý mà làm gián đoạn khi việc nầy khi việc khác.
Trước khi lập chương trình tất nhiên bạn phải suy nghĩ cẩn thận. Một khi nó được ghi rành trên mặt giấy rồi, ta phải cương quyết thi hành. Chúng tôi biết trung thành với một chương trình, nhứt là chương trình của đời tư chúng ta, là điều không dễ như người ta tưởng. Tương lai không ở trong tay chúng ta nên có rất nhiều việc có thể xảy ra ngoài ý muốn chúng ta và có thể làm cho chúng ta bất đắc dĩ thay đổi chương trình của mình ít nhiều. Bạn định 9 giờ đến họa sĩ lấy bức họa bìa của một quyển sách, bỗng có hai anh bạn gõ cửa phòng bạn, vào thăm, hết hỏi ấm lạnh đến bàn cái chết của Staline, sức khỏe của Đức Giáo Hoàng, rồi không quên than cái răng nhức, khen vợ nấu ăn ngon, khoe mới soạn rồi một bản nhạc, dịch xong một quyển sách, mới vô được sở làm, đang chuẩn bị ăn tết… Những trường hợp bất ngờ hay xảy đến cho ta lắm, ít ai trong đời tránh khỏi dù là Giáo Hoàng người có tiếng sống theo chương trình nhứt. Nhưng trừ những tiểu tiết tùy hoàn cảnh cần thay đổi, tùy những số việc ngẫu nhiên đến, chúng ta tận tụy trung thành với chương trình dù trong những điểm nhỏ mọn. Đã định mỗi ngày trước khi nghỉ trưa đọc 10 ngữ vựng Hán-việt, trong khi chờ người giúp bàn đem đủ ẩm thực, học 5 dụng ngữ anh-văn thì phải cương quyết thực hiện ý định. Mỗi lần cố gắng là mỗi lần nghị lực gia tăng và đời bạn thêm giá trị.
6) Khéo phân công. –Khi lập chương trình hẳn bạn đã nghĩ đến sự phân công. Nhưng vì công việc nầy quan hệ trong môn tốc đắc hành nên chúng tôi muốn bạn để ý nó riêng. Trong nhiều hãng xưởng hay trong nhiều nơi có đông người làm việc, chắc bạn thường gặp những giám đốc từ sáng sớm đến trưa rồi đến giờ làm việc buổi chiều phải bù đầu trong đủ thứ công việc nhỏ nhặt. Bạn thấy họ lăng xăng sửa một con ốc, tíu tít dời một cái thùng, rồi đùng đùng chạy lên lầu nghe điện thoại, nghe xong hấp tấp ra chợ mua một gói đinh, trở về ký tên vào một hóa đơn. Chắc bạn cười. Mà có thứ giám đốc như vậy. Họ là người hoạt động phải không ? Bắp thịt họ hoạt động đấy nhưng họ thì náo động và náo động chỉ vì không biết phân công theo tinh thần tổ chức sáng suốt. Có người vô tình vì không biết môn tốc đắc hành, có người hữu ý vì muốn làm việc theo ý mình nên ôm đồm làm hết mọi việc, kể cả những việc cỏn con. Họ thành công chăng ? Hồ nghi lắm. Trong 100 người có thể có đến 90 người thất bại vì con người của họ sẽ kiệt quệ sức khỏe bởi thần kinh lúc nào cũng căng thẳng như cung diều, bởi họ hoang phí nhiệt lực nhiều quá và khi thấy họ bôn chôn gồng gánh các việc như vậy, những cọng sự viên của họ ít tinh thần trách nhiệm, có khi hoạt động lấy có, thành bại để họ lo. Nếu muốn làm nên những công việc lớn xin bạn đừng dùng họ trong những việc quan trọng. Còn họ tự mình khuếch trương công việc gì thì chắc không bao lâu sẽ phá sản.
Trong bất cứ công việc gì muốn đi đến kết quả khả quan nên sáng suốt phân chia chức vụ tùy năng khiếu, sở thích, hoàn cảnh từng người. Quan hệ không phải là một mình ôm trời để đề cao giá trị cá nhân mà thể hiện một mục đích có lợi cho mình và kẻ khác. Vẫn hiểu mỗi người đều phải gánh một phận sự nhưng nếu bạn là người có sáng kiến làm một công việc gì thì phận sự của bạn không phải là thực hiện những việc tùy tòng mà là nghiên cứu khả năng của những người cọng tác với mình để ủy thác trách vụ thích hợp cho họ. Người ta có thể nói : « Làm lớn là làm tất cả và không làm gì hết ». Phải hiểu câu nầy cẩn thận. Làm tất cả đây nghĩa là bạn thấy trước cứu cánh, các phương thế, những giai đoạn và bao nhiêu trở lực của công việc sắp làm. Bạn tự tính công việc nào phải xong trước mà cho đặng xong phải giao cho ai, việc đó xong rồi đến việc nào, việc nầy xong ai gánh việc khác. Lúc ngồi bàn giấy phân công bạn tưởng tượng hết những phương tiện phải cung cấp cho người thuộc hạ, tiên đoán những nhu cầu của họ, chỉ cho họ cách hoạt động có hiệu năng. Khi các cọng sự viên hoạt động bạn sống gần họ, điều khiển họ, kiểm soát những trách vụ của họ. Làm tất cả phải hiểu như vậy. Còn không làm gì hết thì chắc bạn cũng dư biết. Là người lãnh đạo không nên xen vào những trách vụ đã giao cho kẻ khác, cũng không nên quấn quít các việc con con mà mù quáng đại cuộc.
Những người làm lớn, có khả năng dẫn đạo kẻ khác là người có giàu óc phân tách, biết phân chia phận sự đồng thời giàu óc tổng hợp để điều khiển hết những người thực hiện các công việc mà mình phân chia.
7) Giàu sáng kiến. –Chẳng những trước khi quyết định phải bắt trí não làm xong công dụng của nó là đẻ ra những sáng kiến có thể thực hiện được mà trong khi thi hành những sáng kiến nầy ta còn phải dùng óc tưởng tượng để khai sáng những ý tưởng mới giúp ta mau đến mục đích mong muốn. Có nhiều hãng xưởng to bên Mỹ mướn những người từ mai đến tối không làm việc gì phần xác nặng nhọc hết, chỉ coi giấy tờ, ôm ống vố, chấp tay sau lưng đi qua đi lại trong phòng giấy, lại cửa sổ nhìn mây dệt hình thú, ai không biết tưởng là có nhiều ông chủ « ít khôn » mắc chướng nghiệp phải trả nợ đời cho họ. Họ đang làm giàu cho chủ họ đó. Họ lãnh lương đáng đồng tiền lắm. Từ mai đến chiều họ nghĩ ra những kế hoạch giúp chủ họ sản xuất nhiều hơn, ít tốn công của hơn, giàu mối hàng hơn vv… Không có ý nghĩ mướn người chuyên môn tìm sáng kiến cho bạn thì ít ra bạn cố gắng làm công việc ấy một mình hay nhờ một vài bạn thân hộ tiếp. Chúng ta phần đông bị thúc phọc trong những công việc đã được định sẵn trong một thời gian nào đó, ngoài giờ suy nghĩ nầy, ít khi chúng ta vận dụng trí não để canh tân lề lối làm việc, để gia tăng năng xuất cho lao công của mình. Một văn hào Mỹ nào đã tỏ ra rất quan tâm đến sự vận dụng óc suy nghĩ khi ông nói mỗi năm kẻ khác suy nghĩ vài lần còn ông nhờ suy nghĩ vài lần mỗi tuần mà danh tiếng bốn phương. Phải. Nhiều người ghét tật hủ lậu lắm nhưng không chịu sáng kiến, nghe khổ khi phải thay đổi phương pháp làm việc vì khi thay đổi phải thích nghi, nghĩa là cố gắng và cố gắng thì nhọc. Con người tự nhiên ngại khổ, ai thắng khổ tự nhiên hơn người. MARK TWAIN quả có lý lắm khi đẻ ra tư tưởng trên.
Mà làm sao cho đặng giàu óc sáng kiến. Có nhiều phương thế mà đây là những phương thế chánh.
a) Tưởng tượng. – Thánh François de Sales nói : « Tôi không biết bí quyết nào để yêu hơn là yêu ». Mượn cách lập luận đó bạn có thể nói : Tôi không biết bí quyết nào giàu sáng kiến hơn là tưởng tượng.
Đúng. Công dụng của tưởng tượng là tạo ra những hình ảnh, những ý mới lạ. Hầu hết những nhà phát minh nổi danh khắp thế giới như Lumière – Einstein, Newton vv… đều là những giàu não tưởng tượng. Có người nói Newton tình cờ thấy quả táo nọ rớt mà tìm ra luật trọng lực. Đó là lầm tưởng. Nhà thông thái ấy cũng như Denis Papin đã vận dụng óc tưởng tượng của mình nhiều năm trước, sự phát minh của họ chỉ là kết quả tuy có phần ngẫu nhiên nhưng là của công trình suy nghĩ lâu dài. Bắt tay làm một công việc chi, bạn đừng ngại tưởng tượng kết quả của họ. Những phương thế thần hiệu có thể giúp bạn chóng đến kết quả ấy. Bạn là một nhà truyền giáo ? Óc tưởng tượng có thể giúp bạn đắc lực lắm. Có giờ bạn bù đầu bù óc làm việc xã hội, nhưng cũng có giờ dành riêng dùng nghĩ ra những phương pháp truyền giáo mới thích hợp với tâm lý con người hiện tại, ăn khớp với hoàn cảnh hiện tại. Chân Lý Phúc Âm và giáo điều của Giáo Hội thì bất biến đã đành nhưng phương cách thông phát các thứ ấy phải tùy nơi tùy thời thay đổi mới mong truyền giáo có hiệu năng. Bạn đang gõ đầu trẻ, kiểm điểm phương pháp sư phạm của bạn coi có hợp thời không. Hồi thời Trung Cổ người ta đánh Luther, lúc ông nầy còn học sinh một ngày đến 15 lần. Nếu bạn còn ác nghiệt chạm đến thân thể kẻ thụ giáo thì phương pháp của bạn gần với thời Trung Cổ lắm. Ngày nay tâm lý học và tâm tánh học được phát triển nhiều, có khi nào bạn chú tâm áp dụng điều bạn học vào hai môn đó vào nghề cao quí của bạn không ? Gần đến ngày thi, bài phải học nhiều quá, bạn có để vài phút nghĩ ra cách nào học cho thân thể ít xuống cân mà nhớ dai không ? Tại sao phải ngồi ghì trên bàn viết bắt các bắp thịt căng thẳng luôn để chỉ học một giờ là óc mệt đừ. Còn cái võng, cái ghế xích đu kia chi : nằm học có phải vừa khỏe vừa dễ nhớ hơn không ? Nằm là lười ư ? Nằm rồi ngủ thì có lẽ lười. Nhưng nằm để học lâu là sáng suốt tranh cách làm việc.
Vậy muốn có nhiều sáng kiến để đắc lực, trước hết hãy xử dụng chính trí năng có mục đích khai sinh những sáng kiến.
b) Quan sát. – Nghiên cứu tâm lý học, chắc bạn không quên rằng chúng ta tư tưởng, tưởng tượng, suy luận nhờ những hình ảnh mà phần lớn hình ảnh nhờ ngũ quan cung cấp. Vậy muốn giàu sáng kiến, phương thế thứ hai là quan sát tinh vi.
Trong khi làm việc hay chỉ huy kẻ khác, phải kỹ lưỡng để ý coi việc làm tiến thối thế nào, các thuộc hạ có làm việc với lương tâm nghề nghiệp không ? những dụng cụ quen dùng cần canh tân để năng xuất của những cộng tác viên gia tăng chăng. Trong khi quan sát điều cần nhứt là tập trung tinh thần vào đối tượng mà mình nghiêm xét. Ở Saint Malo Lamennais nói : « Mọi người nhìn vật tôi nhìn khi biển nổi cuồng phong nhưng không ai thấy điều tôi thấy ». Tại sao ? Tại quan sát thiếu tinh vi, thiếu chú ý và biết thấy xuyên qua điều mình quan sát những gì cần thấy. Còn phải lấy óc khách quan nhận ngay hình tượng, sự kiện xảy ra ở ngoại giới chớ đừng chủ quan muốn chúng xảy ra theo ý ta. Một ông chủ hãng mê thích một nữ thư ký thường thấy cô nầy làm việc đứng đắn mặc dầu nhiều lần công việc của ông thất bại chỉ tại vì sự cẩu thả hay vụng dại của cô ta. Ông chủ hãng quan sát không theo sự chỉ dẫn của thị giác, của trí khôn, mà theo tình cảm. Nhiều người có lẽ không giống ông ở chỗ yếu đuối trước nhan sắc, nhưng thường giống ông về mặt quan sát cách chủ quan. Lúc dục tình ùn ùn nổi dậy, người ta mất đi sự điềm tĩnh tâm thần và hay ngộ nhận. Làm lớn mà gánh vác những việc nhỏ nhặt cũng vậy – bạn nên đề phòng thông bệnh ấy của óc quan sát. Những lúc mất quân bình trong người, ta nên tự chủ, chờ cơ hội khác có đủ tâm trạng khách quan rồi hãy xác nhận công việc hay những người cọng tác với ta. Có quan sát khách quan và tinh vi ta mới sinh ra những ý nghĩ mới hữu ích cho cuộc hoạt động của ta.
c) Nhờ người khác giúp ý kiến. – Điều nầy chúng ta phải cẩn thận lắm – Chỉ nên cậy nhờ một vài bạn thân có thực học, thực đức, giàu óc quan sát, trí phán đoán giúp ta nhận xét việc làm của mình một đôi khi thôi. Có sự giúp đỡ của họ, ta sáng suốt hơn để thấy khuyết điểm mà sửa chữa. Lẽ dĩ nhiên đừng gặp chút chuyện gì cũng cậy nhờ thiên hạ đến đỗi sau cùng có tật ỷ lại không tự mình làm nên việc gì khả quan.
d) Đọc sách. – Không cần phải nói những ích lợi của sự đọc sách trong việc phát triển tinh thần nhứt là sự khai thác óc sáng kiến. Dù ta sống được tuổi của Bành Tổ, được bộ óc của Einstein và ngày đêm quan sát suy nghĩ, chúng ta sau cùng cũng thấy đầu óc mình cùn mằn. Khi thấy trí não khô cạn thì cứ làm cái việc mà thánh Tôma gọi là « phải đi ra biển ». Tức là đọc sách. Đã có bao nhiêu hạng người qua bao nhiêu thế kỷ dùng máu óc, máu tim suy cảm và dùng kinh nghiệm chỉ dạy ta. Mướn những ông thầy nầy rẻ hơn những ông thầy xương thịt nhiều. Không phải có tiền chỉ để mua sách mà không mua bao nhiêu vật tối cần khác, nhưng nhiều khi nhịn vài chai Champagne, vài hộp Cravena để làm bạn với Hồ Thích, François Maurice Carlyle… thì nên lắm và cũng thanh cao lắm. Chỉ nằm trên ghế xích đu gần quạt máy hay treo trên võng dưới bóng cam thòng trái thơ mộng mà nói chuyện với bao thiên tài của thế giới, thu góp trong kho báu kiến thức của loài người những tinh hoa mà không mấy kẻ quan tâm. Đừng nói chi đọc Sertillanges, Dale Carnegie, H. N. Casson, đọc tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh hay truyện Tàu chơi những khi chờ đợi làm công việc gì đời cũng thêm nhiều viễn cảnh.
Đọc là chuẩn bị sáng tác. Bạn muốn giàu sáng kiến để canh tân cuộc đời của mình, bạn cứ đọc. Không mấy ai trên đời nầy tư tưởng cô độc đâu. Ai ai cũng phải tư tưởng bằng dĩ vãng và hiện tại. Trong cuốn TỔ CHỨC ĐỜI SỐNG TINH THẦN chúng tôi bàn cùng bạn nhiều về phương pháp đọc sách. Ở đây chúng tôi chỉ nhắc bạn những nguyên tắc căn bản thôi.
Ta nên đọc trước hết những sách ăn thua đến nghề nghiệp của ta. Là linh mục thì chắc chắn phải nghiền ngẫm sách THÁNH KINH, TRIẾT LÝ, THẦN HỌC, GIÁO PHỤ, GIÁO LUẬT, GIÁO SỬ, MỤC VỤ… Là một nhà kinh doanh thì bạn nên nuôi tinh thần bằng những sách bàn cuộc thành công của những nhà đại doanh nghiệp, những sách dạy tổ chức, chỉ huy, kế toán, quảng cáo, bán hàng…
Lo cho mình rành về nghề nghiệp của mình, bạn đừng quên cái học phổ thông. Tác giả « CON ĐƯỜNG MỚI CỦA THANH NIÊN » đã sáng suốt nhấn mạnh vấn đề nầy. Ông hạ bút : Đào luyện người thanh niên theo khiếu của họ nhưng không nên xao lãng cái học phổ thông.
Phải. Ai trên đời cũng phải cần vốn học phổ thông vì xung quanh chúng ta có nhiều hạng người với nhiều nghề nghiệp sở khiếu, khuynh hướng khác nhau. Vả lại có những nghề nghiệp tự nhiên buộc một vốn học phổ thông. Một linh mục chẳng hạn. Ngài làm một nghề bắt buộc ngài phải giao thiệp với bất cứ hạng người nào trong xã hội. Vì đó ngoài cái vốn học « bổ túc » của mình như đã nói trên, ngài phải biết qua xã hội học, kinh tế học, chánh trị học, khoa học, nhân chủng học, y học… Không ai đòi buộc ngài quán thông các món nầy nhưng ngài phải biết vừa đủ để cuộc giao dịch trí thức của ngài với các từng lớp trí thức được thích hợp nhờ đó cuộc truyền giáo của ngài dễ kết quả hơn.
Nhưng phải theo nguyên tắc nào để chuẩn bị vốn học phổ thông. Nguyễn-Hiến-Lê bảo : « Tôi sợ người nào đọc hằng ngàn cuốn sách » [1]. Trước Nguyễn-Hiến-Lê, cha A. D. Sertillanges trong LA VIE INTELLECTUELLE khuyên : « Đọc ít » [2]. Xin bạn đừng tưởng hai ý kiến này nghịch nhau nhé. Nguyễn-Hiến-Lê rất có lý vì ông muốn óc con người khỏi hẹp hòi vì chỉ đọc một vài loại sách mà phải đa lãm để tầm kiến thức có nhiều chân trời. Cha dòng Đa-minh cũng rất có lý. Ngài nhận con người phải nhìn thông quán biển học của loài người nhưng phải tiết độ trong sự đọc ; ngài muốn nói phải đọc cách sáng suốt chớ đừng đọc cách đam mê – Để thể hiện lời khuyên trên của tác giả quyển HIỆU NĂNG CHÂM NGÔN CỦA NHÀ DOANH NGHIỆP, bạn cần nghe lời A. D. SERTILLANGES. Trí não chúng ta cần một thứ vệ sinh riêng của nó. Nếu nó bị sự đam mê mù quáng vì ghiền sách, nó cũng mang bệnh như khi bị các chứng đam mê khác. Đọc hỗn độn, vô độ, trí não không phải thông minh hơn, mà nặng mệt, đần độn, hỗn loạn, và không sáng tác được điều gì mới đẹp.
Một nguyên tắc nữa để đọc sách có ích lợi là lựa sách và lựa cái hay trong sách. Lời khuyên nầy không phải của chúng tôi đâu nhé mà của một nhà tư tưởng trứ danh, tác giả của trên 20 quyển sách mà quyển nào cũng đầy giá trị : Cha A. D. Sertillanges. Theo cha thì chúng ta nên miệt thị những sách thuốc độc của tinh thần. Cẩn thận với quảng cáo sách. Tìm đọc những nhà tư tưởng bực thầy. Francis Bacon chia sách ra có thứ nên đọc sơ, có thứ đọc kỹ, có thứ rồi tiến hóa, đồng hóa… Nếu không rảnh nhiều thì giờ, bạn nên đọc loại sau nầy. Rồi trong một quyển sách, không phải chỗ nào cũng hay. Chỉ trừ Giáo-hoàng trong phạm vi phán quyết về tín lý, luân lý, bất cứ ai là người đều có thể sai lầm. Không nên tin sách nào cũng như Thánh Kinh. Trí óc ta quí lắm, đời ta ngắn lắm, nên phải lựa điều bổ ích mà đọc, chỉ lựa những điều hay để dưỡng tâm. Một ngòi bút trứ danh nào chẳng đã viết : « Gạn lọc để thanh trừ thường là việc tất yếu khi đọc sách ». Chúng ta nên chép câu ấy đóng trên cửa thư viện của ta.
Lựa những tinh hoa của sách, thu thập rồi, phải biết đồng hóa nó để đẻ ra những tư tưởng mới. Shopenhauer nói : « Khi nào người ta chỉ nói những điều mình đã đọc là người ta không tự bắt mình đọc ». Bạn có thể nói : Khi nào chúng ta chỉ nghĩ theo tác giả mình đọc là chúng ta không suy nghĩ gì hết. Chúng ta phải dùng tư tưởng mình thu lượm khi đọc sách để tư tưởng, để làm cho tâm hồn phong phú lên, nhứt là để sống. Công việc của chúng ta đòi hỏi sáng kiến dồi dào nhờ đọc sách, nghĩa là nhờ sự khiêu gợi của tư tưởng kẻ khác mà ta có ý nghĩ tối tăm, nếu chúng ta lục tục góp nhặt tư tưởng của người rồi áp dụng cách sống sượng thì sao gọi là sáng kiến. Boèce, bao nhiêu thế kỷ trước, dạy : « Nhờ học thuyết mà chỉ có tinh thần con người được khiêu khích hiểu biết ».
Tóm lại chúng ta phải coi một quyển sách hay một tờ báo như là một bà mẹ có mang chớ đừng coi là một nghĩa địa. Có vậy ta mới giàu sáng kiến để hoạt động nhiều hiệu năng.
8) Chụp cơ hội. –Chụp cơ hội cũng là một bí quyết để gia tăng hiệu năng. Không nên làm tín đồ của Thần May Rủi nhưng chúng ta căn cứ vào kinh nghiệm nhận rằng trên giòng đời có những phút giây tối quan hệ cho một đời người có khi cho cả một dân tộc. Phút giây đó giống như một con chim lạ vừa đến với ta là phải chụp ngay nếu hờ hững, nó bay mất. Thiếu gì người trên đời bị hết vố thất bại này đến vố thất bại kia, cho mình sinh vào ngôi sao xấu chỉ vì do dự, thiếu sáng suốt để nắm dịp may. Một anh bạn của chúng tôi nghèo, con đông, thất nghiệp. Anh có một người chú có « chân cẳng » trong một hãng buôn nọ, tìm cho một chỗ làm với số lương 1.800$ mỗi tháng. Lúc người chú cho hay chỗ đã lo xong anh cần nộp giấy tờ để đi làm. Nghèo cháy túi nhưng anh trần trừ vì cho là lương ít, ngày tối nằm nhà, tính với vợ đủ phương cách kinh doanh. Chủ hãng buôn đợi anh lâu quá cho người khác làm chỗ để dành cho anh thế là anh tiếp tục thất nghiệp. Kế hoạch kinh doanh tính với vợ sẽ giúp anh làm giàu không, không biết, nhưng anh cùng cả gia đình thấy khổ. Cơ hội qua rồi. Nhờ nữa. Không biết chừng nào có đến. Trên sân nhà lầu có một con vành-khuyên xuống đậu, không bắn, có khi mấy năm không thấy bóng nó.
Đọc tiểu sử những vĩ nhân, người ta thấy phần nhiều các bực nầy thành công nhờ « bắn thứ chim họa hiếm có ». Alịchsơn đại đế nếu không biết chụp cơ hội thì đời ông có dệt bằng bao nhiêu chiến công rạng rỡ vậy không ? Napoléon bất hủ cũng vì ngoan ngoãn làm tín đồ của Thần cơ hội và rên xiết vận tàn với con rùa ở đảo Saint Hélène cũng vì chụp hụt con chim thành công ở trên Waterloo. Foch năm 1918 viết không biết mấy trang chiến thắng trên sử Pháp không nhờ gì khác hơn là khéo lựa dịp may để tấn công địch quân như vũ bão. Ở nước mình, trận Đống-Đa uy hùng cũng nhờ Quang-Trung đả kích Tôn-Sĩ-Nghị lúc tên thực dân nầy nhậu và mê gái mấy ngày xuân. Gần đây một nhà lãnh đạo của đảng cộng sản thành công một thời cũng nhờ chụp chánh quyền Việt-Nam lúc Nhật bị đảo chánh và Pháp hổng chân.
Không cần nói dài những gương thành công nhờ khéo nắm cơ hội. Vài bức ấy đủ nhắc cho bạn bao nhiêu kỷ niệm trong dĩ vãng về những cơ hội mà bạn bỏ qua nên thất bại, hay chụp lấy được nên thành công.
9) Dùng thời giờ. –Hồi ta còn non tuổi thầy giáo bắt học THỜI GIỜ LÀ TIỀN BẠC hay « nhất thốn quang-âm nhất thốn kim », chúng ta không dám bảo là người xưa nói bậy nhưng lãnh đạm, không hiểu hết ý nghĩ của những câu ấy, nhưng khi có khá tuổi, vật lộn với cuộc đời, ngó lại quãng đường qua chúng ta thấm-thía ý thức chứa đựng của mấy lời ngọc đó. Nếu thành thật với mình chắc phần đông trong chúng ta giựt mình, hối hận nhiều, vì thấy đã làm mất thời giờ nhiều lúc vô ích quá.
Không kể những khi chúng ta ngồi bàn phiếm hằng giờ, nhưng những giây phút ngắn ngắn nối giờ làm việc nầy qua giờ làm việc kia nếu tính sổ lại, chà, khá nhiều. Thì đại dương gồm bằng chứng giọt nước chớ gì. Sáng ngày định 5 giờ dậy, chúng ta ngồi gật gù trên giường đến 5 giờ 15. Giờ vệ sinh và thể dục buổi sáng 20 phút chúng ta cà lết từ giường đến phòng rửa mặt, từ nhà rửa mặt đến nhà vệ sinh rồi từ đây ra sân vận động non 10 phút nữa. – Chải đầu, trang sức, lót lòng, ngồi hút thuốc, nói chuyện khào, tất cả tốn ít nữa 45 phút. Thử tính tiếp nữa đi, chúng ta sẽ thấy mỗi ngày chúng ta mất nhiều giây phút cách lãng lắm. Tiền bạc hay nhiều vật chất khác mất đi có khi kiếm lại được, còn thời giờ vụt qua, rớt phụp vào hố hư vô và dù muốn dù không ta cứ mất nó mãi. Nó cuốn chúng ta ra khỏi cái nôi, đẩy chúng ta ra vật lộn trên sân khấu đời, rồi xô chúng ta chạy rút về mồ huyệt. Ngày xưa vua Philippe có tên nô lệ xứ Macédoine nhắc cho : « Hỡi Philippe, xin hoàng thượng nhớ mình là con người ». Phải chi ngày nay, chúng ta được ai hằng phút cảnh tỉnh cho chúng ta phải lo xây dựng kiếp người của mình khi giòng đời phăng phắt trôi qua. Trong Phúc Âm thánh Luca đoạn XVIII, câu 1 Thánh Linh bảo : « Con hãy cầu nguyện luôn, chớ hề thôi ». Chúng ta phải cầu nguyện luôn đã đành mà chúng ta phải làm việc luôn nữa. Những bực nên danh với đời là những người keo kiệt thời giờ hơn Harpagon của Molière keo kiệt tiền và lúa cho ngựa lừa ăn. Không cần nói vấn đề dùng thời giờ trong những thời gian dài vì một khi thi hành lý tưởng chúng ta đã định giờ nào làm việc gì rồi. Chúng ta chỉ quan tâm đến những thời giờ « nát », những phút gọi là bỏ đi. Nếu biết lợi dụng những phút nầy bạn có thể làm được nhiều việc khả quan lắm. Trước khi nghỉ trưa, thay vì đọc báo đến 15 phút, bạn đọc 10 phút thôi, để 5 phút học 5 dụng ngữ La-văn hay Việt-văn. Mà một năm 365 ngày cho nên bạn thuộc 1825 dụng ngữ. Bạn học như vậy 10 năm thử coi. Đó là nói chỉ học 5 phút mỗi ngày thôi đấy. Nếu can đảm hơn, sau mỗi bữa cơm trưa thay vì nói chuyện khào, bạn học 5 dụng ngữ thì đến 1 năm, 10 năm dụng ngữ của bạn sẽ phong phú biết bao. Người ta nói Victor Hugo viết NHỮNG KẺ KHỐN NẠN trong 40 năm. Không phải thi văn hào nầy viết mỗi ngày hết ngày nầy sang ngày khác kia trong 40 mươi năm đâu nhé. Mỗi ngày ông viết theo chương trình nhứt định, sau nhiều năm, đi đến kết quả ước mong. Nguyễn-Hiến-Lê nói : « Marion Harland dùng những phút rảnh trong công việc nội trợ để viết sách, viết báo. Harriette Beecher Stove cũng nhờ cách đó mà trước tác được tiểu thuyết bất hủ : CÁI CHÒI CỦA CHÚ TOM. Longfellow dịch cuốn INFERNO trong khi đợi cà phê ngấm. Charles C. Frost anh thợ đóng giầy bỏ ra mỗi ngày một giờ để học mà thành một nhà khoa học trứ danh. – Huỳnh-Thúc-Kháng lúc bị lưu đày ở Côn-đảo mỗi ngày chèn nhúm thời giờ học pháp văn, sau đọc được nhiều sách báo Pháp. Ông Nguyễn-văn-Tượng, người ở Ba-Châu thuộc tỉnh Kiến-Hòa trong mấy năm trước mỗi ngày để nửa giờ thụ giáo về hán-văn với Phan-Khôi trong tờ PHỤ-NỮ TÂN-VĂN và sau học thêm mà bây giờ gọi được là khá rành hán-học. Ông đang soạn quyển sách có tên là TƯ TỰ-ĐIỂN HÁN VIỆT. Không biết chừng nào xong và không biết sẽ ra đời không. Nhưng công việc nầy chính là kết quả của những nửa giờ ông cố gắng để tự học hán văn trong thời qua. Cha Delagoes, cựu Giám đốc Đại Chủng viện Saigon, mỗi ngày sau cơm tối để 20 phút đi chặng đàng thánh giá, (chúng tôi biết ngài từ 1941 đến giờ) 16 năm trời mà trước nữa, không biết mấy năm và từ đây cho đến ngày lìa trần. Trời ơi ! Bao nhiêu là công đức. Mà đó chỉ là tác vi đạo hạnh phụ tùng thôi… »
Ngần ấy gương không đủ khuyến khích bạn từ đây cương quyết SỐNG 24 GIỜ MỘT NGÀY sao ? Chúng tôi biết Tuy Lý-Vương ngâm vào tai bạn :
Cũng phải xơi ngơi cũng phải chơi
Làm người nào phải Phật lo đời.
Làm việc nhiều, phải có lúc giải trí cho thần kinh lấy lại thế quân bình. Nhưng điều chúng tôi muốn nói đây là chúng ta đừng hoang phí thời giờ, chịu khó có tinh thần tiết kiệm. GIÂY PHÚT SỐNG CỦA MÌNH khi lập chương trình và nếu có thể được thì lợi dụng những phút rảnh là việc có ích cho mình hay cho nhơn loại… Có giờ dư bạn có thể coi lại chương IV trong cuốn LA VIE INTELLECTUELLE – (nhà xuất bản Editions de la Revue des Jeunes) của Sertillanges hay coi lại quyển HOW TO LIVE ON 24 HOURS A DAY của ABennett (nhà xuất bản DOUBLE DAY) để sống hết đời sống và sống có giá trị.
10) Dùng người. – Trong cuốn TỰ ĐIỂN NGHỆ THUẬT SỐNG chúng tôi đã bàn cùng bạn khá rộng về thuật dụng nhân. Ở đây bạn chỉ nhớ mấy điều đại yếu nầy :
a) Khi bạn đọc Platon : « Anh có thể ở trong thành như một người mục đồng ở trong chòi của hắn trên đỉnh đồi » bạn đừng hiểu nhà hiền triết Hi-Lạp nầy muốn bạn sống cô độc nhé. Ông chỉ muốn bạn giữ tâm hồn thinh lặng thôi. Sống trong xã hội nào bất kỳ, muốn làm việc lớn phải cậy nhờ kẻ khác. Daniel Defoé khi viết ROBINSON CRUSOE cũng không quên tạo một nhân vật để giúp Robinson Crusoe là người mọi già Vendredi. Ở thời đại chúng ta, muốn thành công nhứt định không thể rút mình trong mu rùa cá nhân, mà phải bắt tay cọng lực với tha nhân. Bạn có tài viết văn mà nghèo, thiếu tự do để hoạt động, làm sao bạn lập nhà xuất bản để tự xuất bản những văn thi phẩm của mình. Phải có bạn chạy tiếp cho bạn tiền nhà in, họa sĩ, bản kẽm vv… Phải có bạn chạy lo kiểm duyệt, bản thảo, mướn nhà in, đăng quảng cáo. Mở một hiệu buôn, khai trương một hãng xưởng, bạn cần người cọng lực hơn nữa. Lớn thuyền lớn sóng, phải, nhưng nếu muốn « ăn trọn gói » thì sẽ không có cái gì hết để ăn. Thời nào, mà nhứt là thời nầy, muốn làm nên việc to phải nhờ nhiều tay. Ngay trong nhà tu, cảnh đời ít rộn rịp, người cũng nghe cần sự cọng tác. Cha Gratry có lần muốn Oratoire của ngài trở thành một thứ Port Royal của Pascal miễn đừng có ly giáo. Lặn lội giữa cuộc đời hay sống nơi tu viện, không làm gì thì thôi, hễ gặp đại sự thì bạn nghĩ ngay đến việc dùng người.
b) Bạn có dám cầm cây gậy tre trong đó có con độc xà không ? Cũng vậy, bạn dám cọng tác với người mà bạn không biết, với người có thể thù hại bạn không ? Vậy vấn đề phải đặt đầu tiên trong việc dụng nhân là biết người. Nhà Tướng bảo : « Biết mình biết người trăm trận trăm thắng ». Người đắc lực nói : « Dùng người phải hiểu người mới mong công việc có hiệu năng ».
Biết người ở đây hiểu là biết tâm tánh chung của loài người, và biết tâm tánh riêng của từng cá nhân.
Nhiều nhà nghiên cứu về tâm lý học (caractériologie) phân chia tâm tánh con người theo hạng loại khác nhau. Có người chia tính khí con người ra làm 6 thứ : đảm trấp, lâm ba, đa sầu, đa cơ, thần kinh, đa huyết.
Còn cha Tanquerey căn cứ vào quyển LES ELÉMENTS DE CARACTÈRE của Mala Pert lại chia tánh tình con người theo : 1) Cảm giác tính (sensibilité). 2) Tài năng tâm thần (facultés spirituelles). 3) Xã giao
- Theo cảm giác tính có người Vô cảm (gồm người lười nhác, người cương quyết) ; và người Đa cảm (gồm người đa xúc, émotifs, người đam mê).
- Theo tài năng tâm thần có người duy trí (célébraux) gồm người thuần suy lý, người trí thức đam mê ; và người duy chí (volontaire) gồm người tự chủ và quản tha (maître des autres).
- Theo xã giao có người nhác sợ, người dè dặt và người hoạt động (gồm người náo động và người hoạt động bền bỉ).
Bác sĩ Carl J. Jung không tỉ mỉ như Tanquerey chia tâm tính loài người ra làm hai loại chính thôi là : Loại hướng nội và Loại hướng ngoại [3].
Những lối phân chia trên nầy chỉ có công dụng làm kim chỉ nam giúp chúng ta nhận định những loại chính của tâm tính con người, chớ không thể giúp chúng ta hiểu rõ tính người được bởi lẽ đơn sơ là mỗi cá nhân như người ta thường nói là một vũ trụ. Biết chắc cá nhân nào cũng có phần nhiều yếu tố của một loại tâm tính trên nầy nhưng không phải chỉ có những yếu tố đó mà thôi. Trong một người thường có sự pha trộn thứ tính chất này với tính chất kia.
Trong cuốn TỰ ĐIỂN NGHỆ THUẬT SỐNG có chỗ chúng tôi đã nói cái mà người ta gọi là cá tính của một cá nhân gồm những yếu tố phức tạp. Cá tính là một toàn thể tâm tính cấu thành bởi huyết tộc tính, địa phương tính, đẳng cấp tính ; những đặc tính do giáo dục gia đình, nhà trường là tự giáo dục. Cá tính có bản chất như thế dễ gì chúng ta sắp vào hạng loại nhứt định cách tuyệt đối được. Ngay trong hai người sinh đôi cùng lớn lên một nơi, trong một giai cấp, chịu một thứ giáo dục với nhau cũng có cá tính khác nhau. Có thể hai người đa cảm nhưng khi yêu một vật gì mỗi người có tiết điệu yêu khác nhau, cường độ yêu cũng khác nhau. Hai người cách chung thành thực như nhau nhưng mỗi người có tâm trạng thành thực riêng có kiểu cách biểu lộ đức thành thực đặc biệt. Có thể lên rừng bạn kiếm được hai chiếc lá hoàn toàn giống nhau nhưng gần như tuyệt đối rằng dưới bóng mặt trời nầy bạn không thể tìm thấy hai người hoàn toàn giống cá tính với nhau. Biết như vậy, khi dùng người để làm công việc gì một mặt bạn biết sơ tâm tánh phổ quát của loại người, mặt khác bạn tạm sắp cá tính của người bạn sắp dùng vào một hạng loại chánh mà bạn biết do tâm-tánh-học dạy và đồng thời nghiên cứu cá tánh ấy.
Là người thì tự nhiên thích tự do, mạnh khỏe, sung sướng, có nhiều tiền bạc, được tha nhân kính trọng, tin cậy, yêu thương và khen ngợi phụ giúp, ham siêu vượt kẻ khác, ưa làm lớn. Hình như 100% con người tự nhiên có những xu hướng ấy. Muốn công việc nhờ kẻ khác cọng tác được tốc đắc hành, bạn nên để ý những sở thích tự nhiên của con người hầu tránh sự chạm tự ái hay trả lời đòi hỏi của họ.
Vấn đề quan hệ nhứt là nghiên cứu tâm tánh của từng người mình dùng. Phương thế là quan sát lối giao tiếp, bộ điệu đi đứng, cách nói chuyện, diện mạo, sự phản ứng, tâm lý trên sóng mắt, ở miệng, cách trang sức, ăn uống, chơi nhởi và chữ viết của họ. Ở Âu Mỹ thạnh hành trong những trường hướng nghiệp, những hãng xưởng to, phương pháp trắc nghiệm. Theo phương pháp nầy muốn biết học lực, tâm tánh của ai, người ta bảo kẻ ấy viết, nói hay làm việc gì trong thời gian ngắn coi được hay không. Phương thế hay nhứt để tìm người đáng tin là theo thời gian quan sát lối sống và việc làm của họ, thử thách họ cách khôn ngoan và nếu họ là người hợp lý ta nên dẫn dụ, huấn luyện họ. Nhiều người làm lớn quên hay không biết công việc quan hệ nầy. Mà đâu phải ai cũng trời sinh ra sẵn đủ điều kiện để vô xưởng, vô sở hay vô chỗ nào của họ để làm việc như ý họ đâu. Một vốn hiểu biết phổ quát và chuyên môn về nghề nghiệp thì người ta phải có đã đành, nhưng cho đặng làm theo ý ta trong những việc riêng biệt của ta thì cần phải có sự truyền thụ lâu dài chứ.
Nếu muốn dùng tướng thật để lựa người thì xin bạn thận trọng cho lắm. Ngày nay kho ấy dựa vào sinh lý học và tâm lý học để tiến khá nhiều. Tuy nhiên nó chưa có những định luật đanh-thép như trong toán học hay hóa học, có thể làm ta sáng suốt trong khi nhận định tâm tình kẻ khác. Bạn nên đọc quyển LES REVELATIONS DU VISAGE của Jean de Vignes Rouges.
c) Khi biết được cách tương đối khả năng làm việc và tâm tánh của một người rồi bạn phải nghĩ ngay việc phân công, phân quyền cho những kẻ bạn dùng. Đây là việc đại hệ đối với sự thành bại mà nhiều người làm lớn không để ý. Trên đời đâu có thứ người omnibus (làm gì cũng được). Người kiêm nhiều việc quá hay làm việc không hợp với khả năng, sở thích của mình, chúng ta chỉ nên dùng trong một thời gian ngắn thôi. Nhứt định phải tùy tâm tánh, học lực, kinh nghiệm của người mà giao việc cho thích hợp. Rồi trong một nhóm người đảm trách một công việc, phải lựa phần đông những người thuận tánh với nhau, hoặc lựa người có tài cho làm chung để công việc tiến lẹ, hoặc người tài người không để kẻ ít tài được hộ giúp và công việc vẫn cấp tiến.
d) Khi tổ chức cộng tác, người đảm trách nên cố gắng tạo bầu khí cộng đồng về tình cảm, về trí tuệ, về ý chí giữa mình và kẻ thuộc hạ, và giữa các thuộc hạ với nhau. Vấn đề không phải là chỉ nhắm kết quả của công việc cách đơn giản mà phải đảm bảo cho sự vững bền của kết quả ấy bằng cách nỗ lực làm cho giữa các người làm việc chung có sự thích mến nhau, biết bàn tính với nhau, cùng ước muốn một mục đích như nhau. Khi có bầu khí cộng đồng, bầy công việc chắc chắn gia tăng hiệu năng và sự thành công được đảm bảo chắc chắn vì mọi người lúc làm việc đều cảm thấy vui vẻ, lo cho quyền lợi của nhau, giúp đỡ nhau tận lực. Khi máy móc được xử dụng nhiều quá, có lắm ông chủ chỉ tăng gia sản xuất, tin cơ-khí có vạn năng mà quên những thợ thuyền là nhân vị có tình cảm, có lương tri và ước vọng. Vì thế chả trách gì cái hố giữa chủ nhân và thợ thuyền ngày một sâu rộng thêm, nỗi hiềm thù của hai đẳng cấp ngày một quyết liệt hơn.
e) Một khi đóng vai trò làm lớn phải tỏ ra mình có khả năng lãnh đạo. Đã đành phải rành tâm lý con người để khỏi dùng kẻ bất tài vô đức mà còn phải có thuật xử thế và bí quyết chỉ huy. Tuy người thuộc hạ là người phải thi hành ý muốn của cấp trên nhưng cấp trên đừng quên họ là nhân vị nghĩa là hữu thể có ý chí tự do, có trí tuệ, có đời sống tình cảm, có những quyền lợi đặc biệt. Họ phải được kính trọng và xử đối đúng nhân phẩm. Người lãnh đạo phải thủ lễ cách riêng đối với họ, coi họ như bạn thân, thông cảm niềm vui nỗi buồn với họ. Nên thường quan tâm đến công việc họ làm, hỏi thăm về sức khỏe về cảnh sống của họ, khuyến khích họ làm việc bẳng những lời ngọt ngào. Xử đối với họ lúc nào cũng quân tử, hay tha thứ, không keo kiết.
Mà quan hệ nhứt là khéo chỉ huy. Trong một cộng đồng để đi đến một mục đích nào đó mà thiếu đầu óc chỉ huy sáng suốt thì sẽ có cảnh hỗn loạn, lười biếng, hư việc và tất cả chịu phần thất bại. Về bí quyết chỉ huy xin bạn tìm đọc quyển : NGHỆ THUẬT CHỈ HUY [4] hay những quyển L’ART DE COMMANDER, POUR Avoir L’AUTORITE của Jean Toulemonde ; SAVOIR COMMANDER, DEVIENT UN CHEF của Jean de Vignes Rouges (Oliver – Paris)
Điều bạn đừng quên là khéo dung hòa đức công bằng và đức bác ái. Hình như bí quyết quan hệ nhứt của thuật chỉ huy là đó. Chỉ huy không có nghĩa là ích kỷ, bắt các kẻ khác phải phục vụ cho mình cách bất công, cũng không phải dùng quyền thế kẻ khác ban hay ỷ tài lực, tiền của mà đàn áp người thuộc hạ. Khi kẻ dưới lầm lỗi nếu cần thiết phải phạt, nhưng khi họ có công phải biết thưởng, phải biết ơn họ lâu dài. Làm lớn mà lạm dụng, bạc ơn, chỉ gây óc ác cảm, mua tai họa cho mình và đoàn thể. Chính việc sửa phạt, thưởng công cũng phải có nghệ thuật nữa. Buộc lòng lắm mới phạt, phạt sau khi đã điều tra lỗi lầm chu đáo, sau khi đã làm cho tội nhân nhận thấy hình phạt cần cho họ và cho đoàn thể. Điều gì tha được thì tha ngay. Tập có óc tìm hiểu nguyên nhân khuyết điểm, lỗi lầm của kẻ dưới và phán đoán rộng lượng. Trong khi phạt có thái độ cao thượng, tỏ ra có cảm tình với tội nhân, và hình phạt phải xứng đáng với tội. Đừng khi nào vừa thấy lỗi liền phạt. Nên tha vài lần trước, đến khi có lỗi nữa cũng chờ một vài giờ sau sẽ ra hình phạt. Làm vậy để kẻ dưới thấy rằng người trên phạt vì công ích chớ không vì muốn trả đũa hay vì nóng giận thiếu tự chủ.
Lúc thưởng công phải thưởng xứng đáng, biết thành thật nhận tài đức kẻ dưới, chân thành bắt tay và tặng lời khen ủy lạo. Khi tay trao phần thưởng nét mặt và thái độ phải có màu sắc quí trọng kẻ dưới chớ không nên tỏ ra cao cả, khinh người.
Lúc phân công tác đừng thiên vị. Lãnh đạo mà vì sợ hay yêu riêng ai tỏ ra thiên vị trong việc giao trách nhiệm thì đừng mong có uy tín đối với phần đông kẻ dưới. Nhứt định phải công bình.
Nhưng sự công bình cần có đức bác ái điều chế. Lãnh đạo một đoàn thể là gánh sứ mệnh phục vụ đoàn thể ấy. Đức Giêsu nói : « Ta xuống thế làm người không phải để được phụng sự mà để phục vụ ». Thiên chúa nhập thế còn nói như vậy huống loài phàm chúng ta. Bực chỉ huy phải mến trọng nhân vị của từng người thuộc hạ, lo phục vụ quyền lợi của họ. Cái tinh thần hễ làm lớn là coi kẻ dưới như bầy nô lệ, là sống vênh vênh tự đắc, ăn nói gắt gỏng, lo vinh thân phì da, là tinh thần hết lý do tồn tại. Ở thời nầy mà thời nào cũng vậy, cần có sự hợp tác mới mong thành công. Không ai ôm đồm làm nên hết mọi việc được. Tất cả đều cần sự hộ trợ nên nếu trong một cộng đồng mà có phần tử hách dịch cho mình là quan trọng, các phần tử khác bị chạm tự ái bỏ xụi công việc chung thì hết mọi người chịu ảnh hưởng của thất bại. Mà làm sao có tinh thần đoàn kết, tương trợ ? Diệu kế là tất cả lo phục vụ quyền lợi của nhau, nghĩa là thể hiện đức bác ái. Kinh nghiệm về những cuộc đình công hay những cuộc chủ giải tán thợ thuyền đã làm cho một số chủ bên Âu Mỹ tìm cách phân chia lời cho thợ để mua lòng họ. Giám Đốc Công ty Continental Paper, một Công Ty làm giấy to ở Mỹ là ông Rucker có thói quen lấy 31% tiền lời phát cho thợ. Công Ty của ông thạnh vượng tưởng không lạ gì. Ông biết tâm lý con người (trong đó có thợ của ông) quá. Hồi trước ông chỉ lo quyền lợi của ông nên ông phải cái nạn « nhiều sãi không ai đóng cửa chùa ». Thợ thầy không có lý gì lo cho sự thịnh vượng của ông, chỉ làm việc như cái máy, mặc ông một mình đảm đương công việc. Bây giờ ông cho họ thông phần lợi, nghĩa là gián tiếp bảo họ là chủ một phần nào của Công ty ông, cho nên họ gia tăng sức làm việc để được chia lời nhiều. Nguyên tắc làm việc nầy có thể giúp người ta thành công trong nhiều phạm vi hoạt động khác. Nếu không chia lợi được thì chia danh dự. Người ta ham tiền mà cũng khao khát danh dự như người mất máu thèm nước. Trong cuộc điều khiển thanh niên tổ chức diễn thuyết, mết tinh vv… tại sao chúng ta tranh giành danh dự cho một mình mình. Hãy chia cho kẻ thuộc hạ với. Đề cao tài đức của họ trước công chúng. Giao cho họ những trách nhiệm có thể được những tràng pháo tay đi ai mà không hăng hái cọng tác với bạn.
Một bí quyết nữa để chỉ huy là sáng suốt trả lời những đòi hỏi của kẻ dưới. Nhiều vị lãnh đạo muốn cho kẻ dưới ngoan ngoãn thi hành những đòi hỏi của mình mà quên mất sự trả lời những nhu cầu của họ. Họ cũng người như chúng ta chớ, cũng cần những thỏa mãn chính đáng cho đời sống tinh thần, thể xác và tình cảm như bạn và chúng tôi. Mà cho đặng am hiểu những nhu cầu của họ thì phải quan sát, muốn quan sát kỹ phải bình dân, sống gần gũi họ và nhứt là bàn chuyện, hỏi ý kiến họ. Cứ chung mà nói người dưới tự nhiên thích bày tỏ ý kiến với người trên. Ai làm lớn trả lời lối 50% đòi hỏi của họ cũng đã được họ mến thích khá rồi. Người ta nói Napoléon trong những giờ rảnh hay đi vào những trại lính để đánh cờ hay uống rượu với binh sĩ. Làm vậy nên không lạ gì ông đã nhờ thuộc hạ giúp ông thắng không biết bao trận uy hùng. Từ năm 1919 đến năm 1939 Giám Đốc hãng Général Electric ở Mỹ nhận được của thợ thuyền giúp việc ông hơn 400.000 sáng kiến, nhờ đó ông canh tân lối làm việc, năng xuất lao công gia tăng và dĩ nhiên lợi tức của ông và thợ thuyền cũng gia tăng. Tại sao trong nghề giáo dục hay truyền giáo người ta không chịu theo phương pháp hỏi ý kiến ấy. Đâu phải làm lớn là Đấng Toàn Minh và làm nhỏ đều là lũ ngốc.
Dù thượng trí, đa tài đến đâu người lãnh đạo cũng có thể lầm, phạm những khuyết điểm, không am tường hết quyền lợi kẻ dưới và trong đám người nầy không hiếm kẻ sâu sắc, hợp lý, giàu sáng kiến, vậy tại sao hai đàng không trao đổi ý kiến với nhau để việc chung được tốc đắc hành.
f) Người chỉ huy xứng đáng còn phải là người biết tiên kiến muốn một mục đích phải chuẩn bị phương thế, chỉ ra những huân lệnh hợp lý, có thể thi hành được. Sau hết là sống gương mẫu về đường luân lý, cũng như về mặt xã giao. Không ai thích vâng lời con người ô uế và thiếu hẳn đức bặt thiệp.
g) Khéo dùng tiền – Một thanh niên nọ trước khi lo đôi bạn nói với chúng tôi : « Tôi bất chấp vấn đề tiền bạc khi tìm người bạn trăm năm. Tiền mà làm gì. Quan hệ là yêu ». Chúng tôi quí phục trái tim đầy nhựa yêu của chàng thanh niên ấy lắm nhưng tôi rất sợ trên đời sống vợ chồng có những thực tế chua chát làm cho anh hối hận về quan niệm coi rẻ tiền bạc của mình. Đáng khinh miệt thật thứ người thờ bò vàng, lấy câu « tiền bạc không có mùi vị » làm châm ngôn để coi đời sống là một cuộc săn kim tiền. Nhưng bảo không cần tiền bạc thì hình như ít thành thật. Căn cứ vào kinh nghiệm mà nói thì có lẽ không một ai trên đời này kể cả những nhà khổ tu khấn giữ đức khó khăn nhặt nhiệm, mà không cần tiền. Bạn là người rất giàu đức vị tha, là một người hữu chí. Bạn muốn cất một trại phong nhưng túi của bạn không có một đồng xu con. Làm sao chí của bạn được thực hiện. Bạn là một nhà khổ tu. Bạn không cần tiền à ! Muốn có một nhà nguyện để các tuổi làm việc phụng vụ mà bạn cũng như các tuổi khác chỉ có hai bàn tay trắng thì sao ? Chúng tôi biết trên đời nầy có muôn vàn cái cao quí, siêu vượt tiền bạc, lãnh trọn phần yêu mến và kính trọng của người đời nhưng thưa bạn, có một phần lớn trong những cái ấy phải qua cây cầu tiền bạc. Chúng tôi không nói những cuộc vi phú của những nhà đại kinh doanh, những cuộc bắt người đổi đất của nhiều bực vua chúa, chúng tôi chỉ nói sự cần tiền bạc tự nhiên để sống xứng đáng đời sống con người thôi. Như là người phải ăn mặc kín đáo. Nhưng chúng tôi nghèo túng quá quần áo rách lang thang, tức nhiên thân thể chúng tôi không được kính trọng đủ. Bạn là một nhân vị có quyền sống xứng nhân phẩm nhưng vì mắc bệnh Bần ở trong túp lều tợ cái chuồng sớm cơm chiều cháo, chúng tôi nói nhân cách của bạn bị tổn thương một phần nào. Vẫn hiểu nghèo không phải là cái tội và giá trị con người xây dựng trên tâm hồn. Nhưng chúng ta đừng quên con người có thể xác, thể xác ấy có quyền được kính trọng như tâm hồn vì nó làm điều kiện tất yếu cho tâm hồn phát triển, hoạt động. Hơn nữa người là con vật xã hội, sinh ra sống với nhiều người xung quanh, có những bổn phận và quyền lợi đối với đồng loại. Do đó mỗi cá nhân phải tự trọng để xã hội loài người tốt đẹp và phát huy sự khả kính ở tha nhân. Mà cho đặng vậy không phải « thuyết » hay ước là được. Trong nhiều trường hợp phải nhờ tiền. Đồng tiền cũng là phương thế tối cần để chúng ta tỏ ra biết ở đời với nhau nữa. Chúng tôi muốn nói nó giúp chúng ta giữ phép lịch sự với nhau. Bạn có cảm tình với chúng tôi mỗi lần đến thăm chúng tôi bạn đem cho mấy cháu một gói quà. Quanh năm bạn đem như vậy nhiều lắm, vì quanh năm vì nghèo hơn cả ( ?) chúng tôi không có « bánh qui » nào lại với « bánh sáp đi » của bạn quá thì cuộc xã giao của chúng ta như có cái gì chênh lệch. Thiếu gì người tốt bụng lắm, « biết ở đời » lắm, nhưng chỉ vì cái túi rỗng mà sự đối với bạn bè ra vẻ keo kiết, nhiều lúc bị hiểu lầm là bủn xỉn nữa. Tội nghiệp.
Có cần chúng tôi thêm rằng không có tiền bạc người ta khó sống hạnh phúc không ? Bạn thử tưởng tượng một gia đình vợ quanh năm ho ra máu không tiền uống thuốc, chồng làm mướn nuôi ăn không đủ cho 6 đứa con dại. Gia đình ấy hạnh phúc lắm không. Vẫn biết hạnh phúc là cái gì thuộc tinh thần, tình cảm nhưng cảnh sống đầy đủ cũng làm điều kiện cho nó phát sinh và trường tồn. Vậy chúng ta khách quan nhận rằng tiền bạc cần thiết. Nó cần thiết cách riêng khi chúng ta muốn thể hiện một ý định nào to tát. Bạn là con người muốn hoạt động có hiệu năng dĩ nhiên bạn phải chuẩn bị một số vốn để nhờ đó chương trình của bạn được dần dần thực hiện. Đọc báo bạn biết cứ 7 giây thì hãng xe hơi của Henri Ford cho ra một chiếc xe hơi mới. Có năm ông sản xuất 785 000 chiếc. Chúng tôi không tin bạn tưởng tự nhiên ông vua xe hơi nầy làm việc đắc lực được như thế. Đọc tiểu sử của ông hẳn bạn không quên rằng đời ông xây bằng kiên nhẫn. Ông là con một gia đình nghèo, sinh năm 1863 tại Michigan bên Mỹ – Lúc thơ ấu bị thất học, theo đuổi lây lất việc sách đèn đến 17 tuổi phải bỏ trường. Thích máy móc, giàu sáng kiến, ông cương quyết sẽ lập thân trong nghề chế tạo xe hơi, nhưng nghèo quá. Ông phải đi làm mướn cho nhiều hãng xưởng và nhen nhúm để dành tiền. Ông bắt đầu góp cổ phần hùn vốn để sản xuất xe hơi, sau một mình khuếch trương kỹ nghệ chế tạo xe hơi theo phương pháp mới tức là phương pháp hợp lý hóa. Từ đó cuộc kinh doanh của ông lên như diều.
Như vậy thì Henri Ford cũng phải khởi sự con đường thành công ở điểm thông thường của mỗi người là nhẫn nại làm việc, dành dụm tiền để đạt chí. Nếu không sinh vào ngôi sao của Salomon, Thạch Sùng thì cho đặng đắc lực thiết tưởng bạn nên theo gót của Henri Ford. Không cần nuôi mộng làm ông vua không ngai như ông, nhưng ít ra bạn tin chắc nghèo mà muốn làm nên phải chịu khó để dành tiền. Trong cuốn COMMENT GAGNER DE L’ARGENT Amiot Dumont, J. Woolf và C. Roth chỉ cho bạn nhiều phương cách làm giàu. Chúng tôi hy vọng những phương cách ấy khi áp dụng đem đến kết quả như ý.
Có điều chúng tôi tin chắc là nếu chúng ta tiết kiệm và cố gắng làm việc, chúng ta không đến đỗi kết duyên với nan bần. Hồi nhỏ chắc có lần bạn hầu trà ông cụ và nghe ngài đạo mạo nói khi nâng bát trà ngát hương sen : Đại phú do thiên tiểu phú do cần. Câu đó hình thức không biết có lạc hậu không nhưng chứa đựng của nó bao giờ cũng mới, thưa bạn ! Trừ ra những tai nạn xảy đến bất ngờ làm hại ta, nếu chúng ta chịu khó tiện tặn, luôn canh tân phương pháp làm việc, đời sống vật chất của chúng ta sẽ dễ chịu.
Nhưng xin bạn đừng hiểu tiện tặn là mang chứng bệnh của Harpagon nhé. Người tốc đắc hành là người khi cần tiền của dám tốn cách rộng tay. Có người hỏi ông vua thép, A. Carnegie nhờ đâu ông làm việc có nhiều hiệu năng. Ông đáp : nhờ tôi biết tập hội xung quanh tôi những cộng sự viên giỏi hơn tôi. Câu đó bạn hãy hiểu nó đi trước câu này : « Và tôi tập hội được là tại tôi xử đối quảng đại với họ ». Đọc một chục danh nhân trong ngành doanh nghiệp thì bạn gặp hết một chục ông xử đối rộng rãi cách hợp lý đối với người cộng sự của mình. Vậy khi hiệp lực làm việc cùng ai, phải lúc hao tốn chút đỉnh bạn đừng keo kiết. Hơn một lần chúng tôi nói cử chỉ ấy tuy không nên có tinh thần « thả tép bắt tôm » nhưng nếu khéo thi hành nó sẽ đem lại cho chúng ta những thứ « tôm » thành công. Ngoài ra những trường hợp cần thiết phải tiêu tiền, chúng ta đề phòng tật thích mua lời khen ngợi qua mau như khói của thiên hạ bằng cách hoang phí nhiều khi như ngây dại. Nếu chúng ta là tay triệu phú có biết bao nhiêu công cuộc kiến thiết cần lòng tốt của chúng ta. NOBEL khi xuống tuyền đài rồi còn đẩy cuộc tiến hóa của nhân loại được bằng cách để lại số bạc khổng lồ phát cho những nhà phát minh khoa học.
Người ta nói Rochefeller vì háo danh cất một bệnh viện vĩ đại ở Bắc Bình. Nhưng dù sao cũng phải chịu đó là một nghĩa cử khả quan vì nhờ bệnh viện đó mà bao nhiêu người tàn tật được chút an ủi khi thân mình đau khổ. Thưa bạn, trong đời chúng ta thiếu gì việc bổ ích cho đồng bào đồng loại cần tiền bạc để thực hiện. Nước ta chưa có Hàn-Lâm-Viện đây chắc Chính-phủ cũng cần tiền để cất chớ. Nhiều bệnh viện ở Nam-Việt không có nhà vệ sinh đường hoàng. Bệnh viện Thị-Nghè chẳng hạn. Theo J. Aarts trong cuốn L’ECOLE LIBRE DANS UN PAYS LIBRE năm 1944 ở Hòa Lan có 378 667 trường công và 956.807 trường tư. Còn ở nước ta trường công và trường tư được bao nhiêu ?
Tóm lại chúng ta cần tiền bạc để đạt chí, muốn có tiền phải tiết kiệm, tiện tặn nhưng không bủn xỉn, dư tiền thì nên giúp việc từ thiện hơn là đem bạc đống chụm vào những cuộc truy hoan, cầu danh vô ích.
h) Làm việc không phải là tự tử. Có người hiểu làm việc là lúc nào cũng bắt thân thể hoạt động, buộc tinh thần căng thẳng. Mà đó là tự tử chớ có phải làm việc đâu. Có khi nào chúng ta bắt con ngựa chạy suốt ngày đêm, hết ngày đêm nầy qua ngày đêm nọ không ? Làm vậy lợi lộc không biết bao nhiêu nhưng chắc có thịt ngựa ăn. Ngựa mạnh hơn chúng ta nhiều và chúng ta cao quí hơn ngựa nhiều, vậy tại sao chúng ta cho nó có giờ « đi quần » ung dung ăn cỏ mà bắt chúng ta gục đầu luôn trên công việc, tại sao chúng ta quí trọng sức khỏe của nó mà quên mình là nhân vị. Ba con nói : Học lâu quá là lười biếng. Lời đó chí lý. Học hay làm việc gì khác cũng vậy, mà không biết nghỉ ngơi, kết quả cũng không tốt đẹp. Không phải đợi gì tới Ba con mới có tư tưởng đó. Mười mấy thế kỷ trước thánh Aucutinh đã khuyên đồ đệ : « Ta muốn con dung thứ con ». Lời khuyên vàng ngọc. Chúng ta hay quên chúng ta có thân thể. Chứng quên nói nghe kỳ lạ mà không ít người mắc. Nó là một bộ máy rất tinh vi, rất mỏng manh chỉ được xử dụng theo một chừng mực nào đó thôi. Tinh thần, theo cha Sertillanges, tự bản chất không biết mệt nhưng bởi làm việc trong sự tùy tòng thể xác nên cũng mệt với thể xác. Nếu chúng ta bắt thần kinh chúng ta lúc nào cũng thẳng như dây đờn thì nếu chúng ta không chết yểu chắc cũng không đắc lực bao nhiêu. Vậy cho đặng tốc đắc hành phải biết nghỉ.
Làm việc là một nghệ thuật thì nghỉ phương thế của làm việc, cũng là một nghệ thuật. Có người không biết nghỉ. Bạn không tin ư ? Hồi ở Đại-Chủng-viện, chúng tôi có vài bạn sau khi nát óc với các môn Triết học, Thần học trong hai ba giờ liên tiếp, đi giải trí. Bạn biết họ giải trí bằng cách nào không ? Đánh cờ tướng. Đáng khiếp thiệt. Ai cũng phải chịu không gì thú vị bằng chiếu tướng nhưng dùng lối « chém xe chặt pháo » để giải trí khi tinh thần mệt nhòa thì không khôn chút nào cả. Phải biết cách nghỉ ngơi :
1) Tránh lối vừa làm việc vừa hành khổ thân thể. Bạn đánh máy, sao không kiếm một chiếc ghế có dựa để ngồi cho lưng khỏe, tội gì mà ngồi như nhập định trơ trơ hằng giờ. Không cần cầm bút để viết nhiều thì lúc đọc sách bạn có thể đi bách bộ, chỗ có bóng mát, thoáng khí, hay treo trên võng. Thân thể khỏe khoắn thì tinh thần minh mẫn dễ lĩnh hội.
2) Tạo bầu không khí vui vẻ trong tâm hồn khi làm việc Aristot nói người ta không thể sống một ngày với người hoàn toàn quạu quọ. Thật buồn hiu hiu, tánh cau có chẳng những là thuốc độc của tình bằng hữu mà còn là cản trở của hiệu năng. Phải chịu rằng có nhiều việc quá rắc rối làm cho tâm hồn ta mệt, nhưng phần nhiều khi làm việc ta cảm thấy mệt không phải hẳn tại việc mà tại ta không mê thích việc, không vui vẻ. Rất có thể lúc bộ thần kinh ta bị khích động nhiều, các bắp thịt bị vận động quá, chúng ta nghe mệt nhưng nếu chúng ta dồn hết tâm tư vào công việc, tạo cho nó cái mà những nhà tân giáo dục gọi là trung tâm hứng thú (centre d’intérêt) thì thường chúng ta ít ý thức sự mệt, nhờ vậy tâm hồn thảnh thơi. Một bí quyết nữa để vui vẻ khi làm việc là giữ trên gương mặt sắc thái tươi tỉnh. Dù gặp công việc nghịch ý đến đâu, nếu ta tự chủ, bình tĩnh thi hành với nụ cười, ta sẽ thấy nó nhẹ nhõm đi nhiều. Hãy nghe Sertillanges khuyên bạn : « Bạn hãy giữ sự nhãn rỗi ; đừng làm bạn kiệt lực ; hãy làm việc với bình tĩnh và vui vẻ thiêng liêng » [5].
3) Đừng làm việc liên tiếp mấy giờ mà không nghỉ. Có người tưởng đắc lực là làm việc luôn. Quan niệm đó không đúng lắm. Chúng tôi đã nói thân thể của chúng ta là một bộ máy rất tinh vi, mỏng manh có khả năng hoạt động theo chừng mực nào đó thôi. Bắt ép thần kinh và các bắp thịt máy động luôn, chúng sẽ suy nhược. Để chúng làm việc lâu bền, hay nhứt là bạn làm việc lối nửa giờ nghỉ vài phút. Đi bộ, sắp lại sách hay giấy tờ trên bàn viết cũng là những cách làm cho tinh thần bớt căng thẳng, nhưng đó chưa hẳn là nghỉ, chỉ là đổi việc thôi. Bạn nên nghỉ bằng cách nằm, nằm dài trên đi-văn, ghế bố. Mở radio cho nhạc ru hồn. Ôm chiếc lục huyền cầm « so dây vũ dây văn » một chút.
4) Chúng tôi rất ghét tật ăn vặt, uống vặt. Nhưng trong khi làm việc bạn có ly nước cam tươi trên bàn, lúc khát và mệt quá, bạn uống một hớp, có thể bạn nghe khỏe và làm việc có hiệu năng hơn. Trong nước cam tươi chắc chắn có sinh tố rồi, còn đường vào thân thể sinh ra nhiệt lực. Làm việc tốn sinh lực, nhiệt lực mà dùng nước cam tươi thì đúng thuật dưỡng sinh phải không bạn.
5) Có cách giải trí đơn thường nầy ai làm cũng được là khi làm việc lối một giờ bạn hoặc ngồi tại chỗ làm, hoặc nằm trên võng, ghế xích đu vv… mắt nhắm hay ngó thẳng vào một vật nào rồi xô đuổi hết mọi ý tưởng ra khỏi đầu óc. Không phải chúng tôi muốn bạn bắt chước các nhà sư nhập định đâu. Chúng tôi muốn bạn trả lại cho tâm thần thế quân bình của nó mà hễ nó quân bình thì bạn khỏe. Tinh thần thể xác ảnh hưởng hỗ tương mà.
6) Nhưng quan hệ nhứt là trong tuần, trong tháng, trong năm bạn phải để những ngày, những tháng nghỉ đặc biệt. Trong khoảng thời ấy công việc chánh của bạn là làm cho mình lên cân. Có người quá tiếc thời giờ mà không quá tiếc mạng sống của mình nên trong những ngày nghỉ hay những vụ hè đam mê học môn nào mình sở thích đó. Quan niệm tự giáo luyện nầy có điểm sai lầm. Nếu ta để mình bị một đam mê chi phối, ta lo phụng sự nó thì có phải nghỉ ngơi đâu mà chỉ đổi cách hành khổ tâm thần và thể xác. Được. Khi nghỉ một ngày hay một vài tháng bạn có thể để giờ vừa đủ để dán cò, sửa lại cuốn album của mình, sắp kỹ những thể văn, chép Mozart, Beethoven học Hi-văn, Hán-văn hay luyện bút. Nhưng đừng làm các việc nầy như học tập ở nhà trường. Quan hệ là kiếm bãi biển lội, du ngoạn đồi núi. Quan hệ là ngủ, là đi bách bộ ở đồng ruộng nói chuyện chơi. Nên tham gia những cuộc đóng trại theo phương pháp hướng đạo. Bây giờ thì du lịch, nhưng đừng thức khuya quá, lo ăn uống đầy đủ, dĩ nhiên là chỉ dùng những món bổ thôi.
❀ ❀ ❀
[1] Hiệu năng châm ngôn của nhà doanh nghiệp – Phạm-v-Tươi trg 46.
[2] La vie intellectuelle – A. D. Sertillanges – Edition de la revue des jeunes, trg 168.
[3] Xin bạn đón coi về sự phân chia tâm tánh con người trong cuốn biết mình biết người – cùng tác giả, cùng nhà xuất bản.
[4] Cùng tác giả, cùng nhà xuất bản sẽ ra.
[5] A. Sertillanges – LA VIE INTELLECTUELLE – Edition de la revue des Jeunes, trg 270.