Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
1. Người Chí Khí Là Người Tự Định

❊ ❊ ❊

Không có điều gì dĩ nhiên hơn vấn đề nầy. Cho đặng gọi là một người cường chí phải là người biết xử dụng ý chí. Mà khi nào nói xử dụng ý chí tự nhiên người ta hiểu tác vi nào ? Tác vi quyết định. Đấy chính quyết định là tác vi căn bản, là con đẻ tiên khởi của dục năng (voluntes). Bàn đến tác vi nầy là mó động xương sống của vấn đề chí dục vậy.

Trong một chương trên chúng tôi đã chỉ cho bạn những người nghèo túng nghị lực, những người bất dục hay dùng ý chí cách vụng về.

Họ nếu xét theo quan điểm nhân vị, không làm xong sứ mệnh người của mình vì họ không hay rất ít áp dụng năng lực muốn của họ là một yếu tố căn bản cấu thành nhân vị của họ. Trong chương nầy chúng tôi muốn cùng bạn nghiên cứu thấu đáo tác động chánh của người ý chí một khi nhận thấy vai trò quan trọng của nó trên con đường chí dục chúng ta lo luyện tập nó ngày một hơn.

Ngay trong quan niệm quyết định đã có quan niệm trách nhiệm. Người bất dục hay không người không xử dụng đầy đủ ý chí của mình chẳng chịu trách nhiệm hoàn toàn và hành vi của mình. Trái lại người có ý chí lành mạnh, khi muốn một điều gì thì lãnh trách nhiệm về điều ấy như khi đã làm nó xong rồi vậy. Trong luân lý học người ta hay định nghĩa ý chí là khả năng tự quyết theo ánh sáng của lý trí. Định nghĩa nầy đúng. Người muốn là người tự mình dùng ý chí của mình theo sự chỉ dẫn của trí tuệ của mình. Xét dưới góc cạnh trách nhiệm, lý trí hình như sau ý chí. Nhiều khi chúng ta nhờ lý trí cho biết điều nầy ác, điều kia thiện và đối với những điều thiện ác ấy chúng ta không mắc tội hay có công gì cả. Song một khi thấy ác thiện rồi mà chúng ta dùng ý chí quyết định thi hành hoặc điều ác hoặc điều thiện thì ngay khi chúng ta quyết định, dù chưa thực hiện chúng ta đã chịu trách nhiệm về việc dữ hay việc lành rồi. Tác vi thực tế chỉ chờ cơ hội đi sau ý muốn thôi, nó làm hoàn thành ý muốn phải nhưng chỉ ý muốn cũng đủ đóng ấn trách nhiệm. Bạn thấy người ăn mày, bạn định cho họ một đồng bạc nhưng khi móc bốp ra bạn mới hay đồng bạc của bạn mất đâu hồi nào. Dầu không có tiền để bố thí trong trường hợp này, chúng tôi nói bạn vẫn có công trước mặt đấng Chí Công. Chúng tôi định ăn trộm một ký lô vàng của bạn, nhưng bạn, gìn giữ nó cẩn thận quá nên chúng tôi lấy không được. Dầu « túm » vàng của bạn không được, chúng tôi đã mắc tội rồi vì chúng tôi đã quyết định gian tham. Việc lấy chỉ là việc tùy cơ hội thuận tiện. Trong một điểm sau của chương nầy chúng tôi sẽ bàn cùng bạn cách riêng tác vi nhân linh, ở đây chúng tôi chỉ nói thoáng qua vai trò của việc quyết định để bạn nhận thấy sự quan trọng của nó.

Khi nói về việc giáo luyện tâm thần, chúng ta đừng quên định luật phổ cập nầy là muốn tăng cường năng lực nào phải bắt năng lực ấy làm việc. Muốn có óc sáng suốt phải luyện não tư tưởng, muốn cường ký phải rèn trí nhớ. Cũng vậy, muốn giàu nghị lực nhứt định phải bắt ý chí làm việc, làm việc nghĩa là tự quyết. Có nhiều người không biết tại quên định luật tâm lý nầy hay sao, thường ít tự mình quyết định. Gặp một vấn đề phải thanh toán họ suy nghĩ dai như cao-su rồi sang qua vấn đề khác, cũng suy nghĩ nữa để rồi cứ ở mãi trong sự trù tính chớ không dứt khoát định đoạt. Người khác hay cậy nhờ thiên hạ quyết định thay vì mình. Chúng tôi không muốn nói hạng người tự đắc, độc tài đâu. Chúng tôi muốn nói thứ người lười tự quyết hay đúng hơn không có tập quán quyết lấy. Trong xã hội lốp ngốp những người ai hỏi điều chi có là trả lời : « sao cũng được. Tùy ý. Sao ? Ông, bà, anh, chị, bạn, em vv... liệu thế nào ? Khổ quá. Tôi rối trí làm sao ! » Đành rằng muốn thu tâm sự khôn ngoan khuyên nên kính trọng ý kiến kẻ khác. Nhưng thái độ của người thiếu tự quyết không phải thu tâm vì một mặt họ làm cho kẻ khác chê họ là người thiếu khả năng định đoạt, một mặt họ giảm bớt nghị lực của họ, tự làm cho mình yếu hèn. Người như vậy chỉ còn có việc là bị khi rẻ. Nếu có quái tật cầu lụy thiên hạ quyết định hộ cho mình như vậy, ta phải chừa. Đừng nói về mặt đắc lực, vì về phương diện nầy, ai thiếu tự quyết nghĩa là thiếu tích cực hoạt động sẽ là nạn nhân trung thành của thất bại. Cứ xét về nhân phẩm đi, người không tự quyết trăm phần trăm là người ít xứng đáng với phẩm giá con người. Có ý chí, một tài năng cấu thành cái mà tâm lý học gọi là nhân vị, họ lại không dùng thì làm sao họ sống người được. Dĩ nhiên về phương diện lý thuyết thì họ là người bởi vì có trí tuệ, ý chí, nhưng về mặt nhân cách họ phải hổ thẹn. Có cánh mà không bay, có tay mà không máy động thì cánh tay có giá trị gì. Trí năng chỉ ở mực năng thể (in potentia) không đủ làm con người có nhân cách, nó phải chuyển sang hiển thể (in actu). Ý chí là một trí năng, vậy phải chịu định luật bất di dịch đó.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.