Trước khi bàn đến phương pháp tư tưởng để muốn cách cương quyết, thiết tưởng chúng ta nên biết sơ qua bản chất của ý tưởng. Ý tưởng tuy là con đẻ của sự tư tưởng, nói đúng hơn của trí tuệ nhưng như chúng ta đã nói ở một chương trên có liên quan mật thiết với sự phát sinh của một ý định. Trong cuốn « Pour être maitre de chez soi » Jean de Courberive nói rất đúng : « Việc ước muốn tự bản chất là một sự kiện của đời sống nội tâm » [1].
Nói cho đúng không có một tác vi ý nào thuần túy của ý chí. Nó luôn có căn bản trên ý tưởng, con đẻ của trí tuệ. Trước khi bạn muốn đi dạo vườn thú Saigon bạn đã có sự tưởng tượng việc làm ấy, nghĩa là có ý tưởng về cuộc đi dạo. Bởi vậy muốn quyết định sáng suốt phải thấu hiểu bản chất của việc xảy ra trước nó là tư tưởng, nhờ việc nầy ý tưởng được sản xuất.
Trong tâm lý học, có ba danh từ người ta hay cho là đồng nghĩa với nhau : đó là ý tưởng (idée), ý niệm (notion), và khái niệm (concept) [2] – Tiếng ý tưởng được thông dụng trong tâm lý học hơn hai tiếng kia. Nó thường có ý nghĩa là sự biểu thị (re-présentation) của một đối tượng cụ thể nào trong trí óc dưới một hình thức tinh thần. Bạn có ý tưởng về cái núi. Chúng tôi có ý tưởng về con vịt.
Khi học triết lý của Platon người ta hay dùng tiếng ý tưởng như nói : ý tưởng của triết lý Platon chớ không nói về ý niệm hay khái niệm. Tiếng ý niệm hay dùng trong khoa học nhứt là toán học. Nó có nghĩa giống như ý tưởng một phần nào. Người ta nói : có ý niệm về đường thẳng, về chiều sâu… ý niệm nhiều khi cũng chỉ kiến thức : bạn có thể nói : « Tôi có ý niệm về thực hư ».
Còn tiếng khái niệm, những nhà triết học nhứt là những nhà siêu hình học hay dùng để chỉ ý tưởng theo nghĩa nguyên ngữ, để chỉ ý tưởng theo nghĩa nguyên ngữ, để chỉ chính ý tưởng đã được suy niệm. Bạn có thể nói khái niệm về sự thiện hảo của thánh Tôma của Don Scott.
Ở đây chúng ta dùng tiếng ý tưởng theo ý nghĩa sự biểu thị tinh thần, nó khác với hình ảnh sự vật ở chỗ có tính chất tổng quát, trừu-tượng, thoát ra khỏi những tùy thể (accident), còn hình ảnh là sự biểu thị khả giác (représentation sensible) của sự vật, có tính chất cá biệt, cụ thể, có liên hệ với tùy thể mà nó biểu thị.
Tuy mang những đặc tính nói trên, ý tưởng không phải là một cái gì không liên quan với vật chất. Không, nó bao giờ cũng biểu thị trong trí óc ta đối tượng nào đó. Nếu không vậy thì nó không có lý do tồn tại (raison d’être).
Làm sao những ý tưởng sinh ra ?
Trước hết bạn nên nhớ kỹ ý tưởng chúng ta bàn đây có đặc tính trừu tượng nghĩa là nó chỉ bảo thủ những tính chất nào đó của vật cụ thể mà nó biểu thị chớ không giữ hình ảnh của vật cụ thể ấy. Tác vi sinh ra ý tưởng những nhà tâm lý học gọi là sự trừu tượng hóa. Trừu tượng hóa là phân tích trong trí óc tính chất của sự vật cách riêng biệt khi mà trong thực tế tính chất ấy dính liền với sự vật. Khi bạn nói : người nầy đen, bạn không có trừu tượng hóa đối tượng bạn quan sát, bạn chỉ có hình ảnh của một đối tượng cụ thể là con người đen thôi. Nhưng khi bạn nói màu đen, sự thiện, chúng tôi nói bạn đã trừu tượng hóa nghĩa là rút ra bởi vật cụ thể nào đó màu đen, sự thiện, để có những ý tưởng tổng quát, trừu tượng.
Theo những nhà siêu hình học, việc trừu tượng hóa còn ý nghĩa sâu xa hơn, nó chỉ tác vi chú trọng đến hình thức của một sự vật mà không quan tâm đến vật chất của sự vật ấy.
Thấy anh Giáp bạn nói : con người. Thấy con gấu chúng tôi nói : thú vật. Những ý tưởng « Người ». « Thú vật » tuy liên quan với anh Giáp, con gấu nhưng mất đi tính chất vật chất, cá biệt mà mang màu sắc trừu tượng, tổng quát. Làm sao đi từ đối tượng cụ thể, cá biệt, chúng ta có được ý tưởng, trừu tượng, tổng quát. Nhờ sự phổ thông hóa (généralisation) tức là nhờ một tác vi tinh thần, do tác vi ấy, trong khoa học, người ta qui nạp, quan sát tính chất của một vài cá thể rồi kết luận rằng các thể khác cùng giống loại với cá thể được quan sát đều có những tính chất như nhau, người ta diễn dịch, áp dụng cho từng cá thể tính chất của giống loại nó. Nhưng có lẽ bạn hỏi khi ý tưởng được sản xuất tác vi nào khởi đầu, trừu tượng hóa hay phổ thông hóa. Trong ví dụ (người nầy đen) ở trên, chúng ta có ý tưởng sắc đen của người nầy chứ không phải sắc đen cách trông, nhưng nếu muốn có ý tưởng sắc đen cách trông thì phải trừu tượng hóa sắc đen của vật cụ thể mà ta quan sát. Vậy thì trong lý thuyết cho đặng có sự phổ thông hóa phải có sự trừu tượng hóa trước.
Song, thưa bạn, trong khi trí óc ta hoạt động có khác một chút là cho đặng trừu tượng hóa chúng ta phải phổ thông hóa trước.
Tại sao lạ vậy ? Bởi vì khi trừu tượng hóa những tính chất nào của một đối tượng nào chúng ta bị bắt buộc phải thấy ở những đối tượng khác cùng giống loại với các đối tượng ta quan sát không có những tính chất mà các đối tượng nầy có. Mà như thế để tinh thần nhìn quán thống trên các vật cá biệt, nói cách khác là phổ thông hóa trước khi trừu tượng hóa.
Cho đặng khỏi thắc mắc với sự mâu thuẫn của hai lối suy cứu trên, chúng ta phải nhận rằng thoạt đầu, trước khi chúng ta tư tưởng, chúng ta không có những khái niệm phổ thông rõ rệt mà chỉ có những ấn tượng (impressions) đưa đến bởi sự vật khách quan. Hồi nhỏ bạn và chúng tôi khi thấy cha mẹ, anh chị, nào chúng ta có ý tưởng về nhân loại. Nhưng chính những cá nhân ấy súc tính chất nhân loại, đập vào trí não ta dần dần chúng ta có ý tưởng về nhân loại nghĩa là có khái niệm tổng quát về giống người. Chúng ta khác loài thú vật ở chỗ không chịu ngưng công việc biết ở thụ nhận những ấn tượng do sự vật khách quan đưa đến mà ý thức tính chất của các sự vật nầy để có những ý tưởng. Tự bản chất của trí não con người, theo Aristote, có xu hướng tìm biết phổ thông tính của sự vật. Trong cuốn « Vật lý học » nói con nít tự nhiên hễ gặp đàn ông thì kêu cha, gặp đàn bà thì kêu mẹ rồi lần lần mới phân biệt được ai là cha mẹ thật của nó. Điều đó chứng rằng con người tự nhận thấy phổ thông tính trong vật cá biệt. Những nhà triết học cận đại như Condillac chẳng hạn thì chủ trương con người tự nhiên có những ý tưởng phát nguồn cách riêng biệt [3]. Đâu là sự thật. Chúng ta hãy chủ trương với Bergson có lẽ gần sự thật hơn hết. Theo tác giả quyển « Matière et Mémoire » thì thoạt đầu chúng ta không có khái niệm hoàn bị về phổ thông tính hay cá biệt tính mà có thứ tâm tình mờ mờ rồi nhờ phân tách, so sánh, gạn lọc, chúng ta dần dần có ý niệm phổ thông, có ý niệm cá biệt.
❀ ❀ ❀
[1] Jean de C. – Pour être maître de chez-soi – trang 57.
[2] Xin bạn đọc nghiên cứu vấn đề nầy trong « triết học đại quan » quyển I, Tâm lý học, cùng tác giả có xuất bản trong tủ sách « TÔI TỰ HỌC », ngần TRIẾT LÝ.
[3] Xem cuốn ESSAI SUR L’ORIGINE DES CONNAISSANCES HUMAIN NLS của ông.