Vệ sinh thể xác cần cho nghị lực, vệ sinh tinh thần càng cần hơn vì nó liên quan trực tiếp đến sự hoạt động của ý chí. Ý chí của bạn đố kỵ những gì ?
a) Sợ dư luận. – Nhà thông thái Gallilée cách nay mười mấy thế kỷ, ngồi trong tù còn nói : « Dầu vậy nó vẫn quay ». Bạn nhớ ông nói gì đó không ? Khi ông chứng minh mặt trời quay chung quanh trái đất phần đông những nhà trí thức đồng thời với ông kịch liệt phản đối ông và chánh quyền bắt ông vào tù. Một nhà văn Hung-gia-lợi viết : « Ở tù người ta hoặc bấy như tương, hoặc cứng như đồng ». Ai thì bấy như tương chớ Gallilée thì cứng như đồng. Dư luận ồn ào chỉ trích ông. Mặc kệ. Ông cứ nói : « Dầu vậy nó vẫn quay ». Thưa bạn. Trong khung cảnh xã hội ta sống được mấy người cường dũng như Gallilée. Phần đông người ta coi sự bình phẩm của kẻ khác như một thứ bạo chúa. Hồi xưa Pascal nói : Dư luận là chúa tể của thế gian. Hồi nầy cũng vậy. Tánh con người dễ cảm tự nhiên, và ai cũng có tự ái còn dư luận là một lực lượng tấn công thẳng tâm hồn người thù của nó nên kẻ nầy cảm thấy khó chịu, buồn lo. Phải thẳng thắn nói rằng là người tự nhiên ai cũng sợ dư luận. Những vĩ nhân hơn ta chỉ vì họ biết chế ngự sự sợ tự nhiên ấy và phát huy nghị lực để tranh đấu cho lý tưởng của họ thôi. Tại sao ta không bắt chước họ ở chỗ điểm ấy. Phải rồi. Sự tự đắc và câu nệ trong lầm lẫn của mình, mù quáng không nhận sự chỉ giáo của kẻ khác thì bậy lắm. Nhưng dù khiêm tốn học thêm hay phục thiện ta đừng quên mình là một nhân vị có khả năng tìm sự thật, có quyền nói sự thật, không được phép tin những điều phi lý, chẳng nên viện lẽ gì mà tôn thờ kẻ khác đến nỗi coi bất cứ dư luận nào cũng là chân lý. Nếu chúng tôi không lầm thì Montalambert chủ trương rằng tiêu chuẩn của chân lý là dư luận phổ cập. Chủ trương nầy nếu chẳng hoàn toàn sai lạc thì chắc không đúng tuyệt đối đâu. Hồi thời Gallilée dư luận phổ cập đã cho rằng mặt trời chạy chung quanh trái đất đó. Chân lý đâu ? Xã hội tiến hóa mà có khi cũng thoái hóa. Trong lúc nó thoái hóa có những phong trào làm tổn hại ý chí.
Đọc lịch sử thế giới bạn có thiếu gì bằng chứng. Nghìn xưa, ở thành Sôdôma, thanh niên thiếu nữ thi đua hành dâm.
Bên Trung Quốc cổ thời phần nhiều những lúc thơ văn thịnh hành là lúc từ triều đình đến dân gian người ta sống sát lý tưởng vật chất và về đường luân lý không mấy người tỏ ra mình là « con trời ». Nước Pháp hồi văn chương lãng mạn hoành hành có bao nhiêu tuổi xuân đọc George Sand, Alfred de Musset như giáo sĩ đọc kinh thánh. Ngay ở Việt Nam lối 1930 đến 1940 nhiều thanh niên thiếu nữ hết khóc chồng với Tương Phố (trong Giọt lệ thu), rồi khóc vợ với Đông Hồ (trong Linh Phượng). Còn những Tố-Tâm của Hoàng-Ngọc-Phách, Thơ Thơ của Xuân Diệu và một số tác phẩm của Vũ-Trọng-Phụng người ta gối đầu giường. Và từ ngày ngọn gió « văn-minh » của Mỹ Quốc thổi mạnh trên xứ nầy hình như có phong trào thanh niên mê say ngôi sao màn bạc. Không có tiền để mua học cụ nhưng có tiền để hết rạp hát nầy đến rạp hát khác, săn đón những nhân vật mà họ cho là khuynh thành đổ nước trong phim. Có lúc người ta viện lý do là xã giao rành đời để khiêu vũ, hay nói đúng hơn là Nhảy đầm. Đó là chưa nói trước khi có phong trào bảo vệ thuần phong mỹ tục, trước những cuộc đóng cửa những thanh lâu, những nhà đánh bạc, người ta không kém rộn rịp « xuống xóm », đi vườn ông Thượng để kiếm chim xanh và không ít kẻ chạy xích lô, đánh xe ngựa được mấy chục đồng cũng vô tài xỉu.
Đó là nói sức lôi kéo tự động làm nên lực lượng ảnh hưởng tinh thần của kẻ yếu ý chí. Ngoài ra sức cám dỗ ấy ta phải kể những cuộc nhồi sọ của nhiều chánh phủ độc tài... Những cuộc « tẩy não », « chuyển hướng tư tưởng », « đấu tố », những tuyên truyền một chiều làm cho đầu óc nhiều người nghe hoang mang, bớt sự độc lập về đường tư tưởng. Đối với những sức chi phối ấy nếu phải làm nạn nhân xin bạn nỗ lực bảo tồn tinh thần tự lập của mình. Không phải vì nhiều người làm hay kẻ có quyền thế làm mà một việc hóa ra phải. Ta phải biết phán đoán sự việc theo một tiêu chuẩn chân lý và luân lý xác thực căn cứ trên một nền triết học và thần học xác thực.
Sau hết bạn cũng nên đề phòng dư luận của những bực danh nhân quá vãng. Trong lãnh vực nào thì người sống ảnh hưởng mạnh hơn người chết, nhưng trong lãnh vực tinh thần thường người qua đời rồi có uy thế hơn người còn sống với chúng ta. Biết là mấy thế kỷ ở Trung Hoa người ta coi Khổng Mạnh là nguồn chân lý. Ở thời Trung cổ, bên Tây âu, Platon, Aristote được tin như một thứ chúa trời. Lắm triết gia làm cho người ta hiểu xấu, ngờ vực nền triết học kinh viện (philosophia Scolastica) chỉ vì họ tôn thờ cái mà người ta thường nhắc cách ngạo nghễ là « Magister dixit » nó giống hai chữ « Tử viết » mà nhiều cụ nho của ta hồi xưa suy tôn vậy.
Trừ ra phạm vi tín lý, luân lý của vị thế quyền Thượng Đế dưới trần gian nầy, tất cả những gì của phàm nhân nói dù là tiếng nói của một phong trào, của một thế kỷ, ta cũng phải bình tĩnh dè dặt suy cứu coi thực hư thế nào. Đừng vì một lẽ nào mà để mình bị nhồi sọ, biến thành người vội tin, không còn biết tự phán quyết.
b) Lãng mạn. – Người ta hay in trí rằng tuổi xuân từ 15, 16 đến 24, 25 là tuổi thích mơ mộng. Trong khoảng thời gian nầy tự nhiên nam cũng như nữ thích để tâm hồn thoát khỏi những bận rộn vật chất, phiêu lưu theo một cánh bướm nhí nhảnh bay trên cành, lơ lững buồn với bóng diều trên nền trời trong vắt, say sưa nghe tiếng nhạc uốn mình giữa rặng phi lau, thỉnh thoảng như đám lục bình theo chìu sóng trôi về bến vô định mà ngâm :
Sông yêu không bến không bờ,
Rồi đây biết gởi lòng thơ nơi nào… (Ca dao).
In trí cái gì thì có thể bậy, chớ in trí rằng từ tuổi dậy thì đến tuổi thành nhơn người ta hay mơ mộng thường không bậy. Lòng xuân trong giai đoạn nầy nguội lạt đi với tình cốt nhục, theo đà thúc đẩy của cơ thể đã phát triển khá đầy đủ và theo sự lôi cuốn của trí tưởng tượng, thường hướng về ái tình. Điều nầy tự nhiên đối với con người như hễ hết mai rồi tới chiều vậy. Đừng ai có cảm tưởng rằng khi mơ mộng người nam thèm khát người nữ và người nữ thèm khác người nam để đi đến hôn nhơn nhé. Tuổi xuân chưa có ý thức rõ rệt về đôi bạn đâu. Jules Payot nói về người nam trong tuổi nầy : « Người ta chưa yêu một người đàn bà nào nhứt định, người ta còn đang yêu ái tình của người đàn bà ». Cho phái yếu cũng vậy. Tâm hồn xuân trẻ cảm thấy một thứ thú vị thuộc phạm vi tình cảm cám dỗ họ, xô đẩy họ cẩu thả những việc có tính chất thực tế, ưa ngồi một mình cắn móng tay, vuốt cằm… mộng. Cũng bởi nội tâm đến giai đoạn thèm khát nguồn yêu, nên họ ham bàn tán với nhau về tình ái, thích nghe người lớn hỏi cho những câu chuyện có ăn thua đến cảnh sống vợ chồng. Họ lạc quan sống theo nếp sống của một nhân vật trong tiểu thuyết mà họ đọc. Tiểu thuyết gối đầu giường của họ dĩ nhiên là thứ sách thuộc dòng giống của Tuyết Hồng Lệ Sử của Tử Trẩm Á. Họ cũng mê thơ nên thỉnh thoảng đọc Lamartine hay rung đùi ru với Quách Tấn :
Bồn chồn thương kẻ nương song bạc,
Lạnh lẽo sầu ai rụng giếng vàng ?
Ôm Tố Tâm mà khóc sướt mướt rồi rên :
Sông sâu sôi sóng đoạn trường,
Con đường tình ái là đường phong ba
Họ mất rất nhiều thời giờ để thả hồn trong những biển mộng vô bờ bến. Tuổi xuân mắc chứng mơ mộng đã đành mà nhiều người cao tuổi cũng không tránh khỏi. Thiếu gì kẻ có đôi bạn rồi mà vì ít đức trung thành, thường để tâm hồn mơ tưởng những cuộc tình duyên bất luân. Có người không thả hồn trong mộng ái ân, nhưng dùng trí tưởng tượng đi phiêu lưu theo những hình ảnh thành công, vui chơi không có tính chất gì thực tế.
Nhưng dù mơ mộng cách nào cả hai hạng người trẻ trung và bực cao tuổi đều làm hại cho ý chí của mình không nhiều thì ít. Trong sự mơ mộng người ta dùng trí tưởng tượng nhiều mà không mấy khi ý thức đến điều mình tưởng tượng, như thế là ý chí bị uy hiếp rồi. Tâm hồn mơ mộng không chuyên chú nghĩ một vấn đề mà thay đổi đối tượng suy nghĩ luôn do đó tinh thần không được tập trung mà như vậy nghĩa là ý chí tản mác. Tai nạn đó bạn phải đề phòng. Cứ chung mà nói thì không ai khỏi tật mơ mộng đâu, ai cũng có lúc để tâm hồn trôi theo mây, bâng khuâng buồn hay hồi tưởng thời xưa mà đem lòng tiếc thương. Ai cũng vậy nhưng muốn luyện nghị lực ta phải tự chủ, phải bắt tinh thần của ta làm việc dưới sự lãnh đạo của ý chí, đừng để giây phút nào mà ta nghĩ ngợi cách vô ý thức.
c) Dâm tưởng. – Kiêng cữ những tư tưởng ô uế do óc tưởng tượng làm nẩy sinh khi nó bị xô đẩy bởi bản năng tình dục. Từ tuổi dậy thì về sau thì tự nhiên ai cũng không khỏi có những ý nghĩ về đường xác thịt nhứt là khi gặp những nguyên nhân khiêu dâm, nhưng bổn phận của ta là phải loại trừ những tư tưởng trắc ám ấy. Quyền xử dụng nhục lạc chỉ được trong hôn nhơn và chỉ có tính chất cao quí khi có tiết độ. Ngoài vòng hôn nhân, sự mơ mộng nhục dục một mặt làm cho con người đê hèn, mặt khác làm nhục ý chí. Người ta thường nói những tay quá nguyệt hoa là những đầu óc ngu đần. Lời đó hữu lý. Trong khi mơ ước những thú vui xác thịt bạn dư biết, bản năng bị khích thích, lấn át sự hoạt động của trí tuệ và ý chí nên những thú tính ngày một bồng bột « chất rừng rú » mà ai cũng có ngày một gia tăng. Bạn thử tưởng tượng một người mãi vọng tưởng nhục dục và tâm thần bị thú tính đàn áp, như vậy nghị lực được không ? Ở thời chúng ta, mà thời xưa bên Tàu, bên Pháp cũng vậy, có nhiều tuổi xuân thân thể thì to béo nhưng ý chí yếu như lau sậy chỉ vì không biết nâng tâm hồn mình lên để đeo đuổi một lý tưởng cao cả mà cứ nhận nó trong sông tình biển ái, dìm nó trong hố hình ảnh dâm ô.
d) Lười biếng. – Thể xác ảnh hưởng tinh thần. Một thể xác không hoạt động tự nhiên nghe nặng nhọc như mang chì cảm thấy lừ đừ, ít nhanh nhẹn, muốn ngủ. Trong trạng thái đó thân thể ảnh hưởng tinh thần, làm cho con người không còn ham muốn thành công, lạnh lạt với lý tưởng, chẳng sinh đẻ những ý tưởng cao đẹp, có những tâm tình bi quan, thấy đời nhiều trở lực, thích sự nhàn rỗi, dưỡng thân, tìm thú vui cho ngũ quan hơn là chịu cực hoạt động về đường tinh thần. Chúng tôi không cần nhắc cho bạn câu châm ngôn cũ như địa cầu : lười biếng là mẹ đẻ các tật xấu. Chúng tôi chỉ muốn nói nó là thuốc độc của nghị lực. Ai mắc nó sẽ thấy mình yếu đuối về tinh thần, dễ bị cám dỗ trong những việc bất thiện, khó chống trả khi người ta ám thị, lạm dụng mình.
Ý chí, bạn đừng quên là một trí năng cần hoạt động bằng sự kích động của tác động thể xác như chúng tôi đã bàn ở một chương trên mà nếu chúng ta lười biếng tức nhiên chúng ta để nó nằm yên, dần dần nó suy nhược.
đ) Buông lung. – Hai tiếng buông lung đây chúng tôi dùng để chỉ hành vi của người không có ý thức về sự kiềm hãm tâm linh hoạt hạ đẳng của mình, con người từ lối ăn uống, đi đứng đến tư tưởng đều ngoan ngoãn làm mồi ngon cho bản năng. Trong cuốn « Rèn Nhân Cách » chúng tôi đã nói con người lúc nào cũng phải trì lôi mình lại mới có thể sống Người. Không phải con người không có căn bản thiện, nhưng tự nhiên con người đi xuống hơn là đi lên, hướng về sự dễ dãi, về nết xấu tội lỗi hơn là về sự chịu khó về tánh tốt về nhơn đức. Ai trong chúng ta lại không có kinh nghiệm rằng mê ăn thì sướng hơn cữ ăn, lười biếng thì thích hơn siêng năng. Muốn nên người theo chân nghĩa của tiếng, ta phải đặt cho mình một cái phanh, lúc nào cũng kiềm hãm thú tính để phát huy nhân tính. Công việc hãm phanh nầy là công việc của ý chí và ai không biết công việc ấy sẽ làm cho ý chí mình kiệt quệ dần dần. Trong xã hội đông nghẹt thứ người nói không chịu lựa lời không kiềm môi lưỡi, tưởng gì nói nấy, hơi phổi tuôn ra thế nào để y vậy chớ không chịu uốn miệng cho có âm thanh rõ rệt. Nhan nhản thứ người thú tánh bắt la thì la, bắt hát thì nghêu-ngao hát, bắt cười thì khúc khích cười. Họ là cái lò xo, bị lay động thì búng lên, không biết gì là tự chủ. Mà như vậy họ làm Người đâu có bao nhiêu. Làm Người hiểu theo chính nghĩa đâu phải là có chức vị cao, kiếm tiền nhiều mà là đặt tinh thần trên thú tính, lúc nào cũng làm một thứ hoa tiêu bẻ lái cho tình dục, tình cảm. Vậy nếu buông lung con người của mình theo sự dễ dàng, đi thì đưa chơn như không gân cốt, nói như xổ đập, tưởng tượng tha hồ, muốn ăn thì ăn, muốn ru hát thì líu lo hát, chắc chắn đời sẽ là đời bỏ đi.
e) Bạn bè nhược chí. – Thứ bè bạn nầy trong giới nào cũng không thiếu. Họ không có một lý tưởng nào để phụng sự, nên sống vất vất vơ vơ, hết ngày nầy đến ngày khác, có kẻ quá nửa đời người mà chưa làm nên sự nghiệp gì. Họ thường là những người bằng lòng với những cung cấp của người lớn quyền hơn họ. Ở trường học, thầy giáo dạy bao nhiêu họ học bấy nhiêu. Đừng ai mong họ tự học làm gì vô ích. Cọng tác với ai trong công việc nào họ chỉ biết làm như cái máy chớ không có ý kiến làm cho phận sự kết quả đắc lực hơn. Tâm hồn của họ nếu không có bầu khí uể oải lưng chừng thì đượm màu sắc bi quan. Tởm gớm nhứt là khi thấy ai đoàn kết hay làm công việc gì có ích cho đời, họ gieo hoang mang, nghi ngờ, chán nản. Ai muốn thực hiện một lý tưởng mà đem bàn mưu kế với họ sẽ đưa lý tưởng mình xuống mồ. Người nào xây đại nghiệp gặp trở lực tìm họ để thêm ý kiến, sẽ trở về với tâm hồn nghi ngờ rằng đời ở đâu cũng có bẫy. Nói tắt họ là nọc rắn giết hại nghị lực, là quân thù bất cọng đái thiên của tương lai ta. Vẫn biết mọi người đều là nhân vị, là phần tử của Nhiệm Thể, ta phải vì đó bác ái. Nhưng luật bác ái không buộc ta thân thích với những người hăm dọa đời ta. Chúng ta am hiểu gương xấu có mãnh lực lôi cuốn đáng khiếp. Nếu hằng ngày ta tiêm nhiễm hình ảnh của kẻ nhược chí trong tâm hồn ta thì làm sao chúng ta cường dũng, say mê lý tưởng cho được. Đó là chưa nói đến những lời phá hoại của kẻ mang hình thức tâm giao mà có ác tâm lúc nào cũng sẵn sàng gieo độc dược trong mộng đời của bạn. Có nhiều người diện lý là phải « xã giao rộng » không nên làm mích lòng ai nền thả cà bê theo hết khối bạn xấu nầy đến nhóm bằng hữu nói nhảm, bất lương kia. Phải rồi. Sống trong xã hội phải biết xã giao vì đức lịch sự giúp ta tỏ lòng bác ái mà cũng làm cho cuộc sống chúng dìu dịu. Phải rồi. Ta không dại gì đi gieo ác cảm đang khi ta cần nhiều thiện cảm để xây dựng đời mình. Nhưng ít ra chúng ta để ý một mặt ta rất có thể mất danh giá nếu ta buông lung trong sự giao tiếp những kẻ bất đáng (người Pháp chẳng đã nói : bạn hãy nói cho tôi biết bạn thường giao du với ai đi rồi tôi sẽ nói bạn là người thế nào) : mặt khác ta bị nhiều chứng nhược chí thì tương lai ta sẽ ra làm sao ? Nói tắt chúng ta phải có một quan niệm rõ rệt về bè bạn. Chúng ta phải yêu hết mọi người vì « tứ hải giai huynh đệ », nhưng nhứt định ta không nên lân la quá với người xấu, với kẻ thiếu nhân cách. Trên đời họ đối với bạn là thừa, không có họ, bạn không thấy thiếu chút nào. Xin bạn hãy đọc thuộc lòng giùm chúng tôi câu nầy của Blackie mà J. Guibert trích trong « La Formation de la Volonté ». (Blond et Cie trg 51) : « Để trở thành người cao cả, không có phương pháp nào chắc hơn là giao du thường với những người cao cả và tốt lành ».
ê) Sách báo xấu. – Jules Payot nói : Một nguy hiểm khác rất lớn là đống nhựt trình, tạp chí làm tinh thần chia trí, tản mác, mất sức lực. Mà sách có nhiều cuốn cũng vậy. Có nhiều sách báo văn chương hay thì hay thiệt nhưng giá đem đốt sạch đi người biết tự trọng không tiếc mảy may. Nếu ai lấy một viên độc dược gói trong một lớp đường mời bạn nuốt bạn nuốt không ? Ngày nay ở hàng sách không nhiều lắm nhưng không ít lắm những sách gói thuốc độc như thế. Nhiều ngọn bút thiếu lý tưởng, không có một vũ trụ quan và một nhân sinh quan chính đáng, coi đời sống là một cuộc đi săn tiếng, lạm dụng lòng hiếu kỳ của thanh niên, chí ham học của đồng bào mà gieo bao nhiêu mầm chết cho tâm hồn bằng cạm bẫy ái tình, văn chương « anh anh em em » bay bướm ru hồn.
Ở A-rạp có ngạn ngữ : « Không có tên trộm cướp nào gian ác cho bằng một quyển sách xấu ». Khi rủi cầm những sách báo nói trên, xin bạn nhớ ngay câu nầy và quăng chúng đi. Đứng tiếc gì hết. Đức Giáo Hoàng Pie XII có lẽ thuộc về hạng những người trường thọ nhứt mà rất tiếc thời giờ khi nói : « Không nên đọc những sách hay, chỉ đọc những sách rất hay thôi ».
Đời bạn cũng như của chúng tôi, chắc không dài lắm đâu. Trăm năm là may lắm. Ta đừng mất thì giờ đọc những sách báo nhảm nhí con đẻ của những đầu óc thiếu nhựa sống, ngáp đời. Chúng là những con đỉa bò vào con người bạn rất êm nhưng rồi hút máu tâm hồn bạn, khiến bạn thành những người yếu đuối. Có ba thứ người : người xấu, người xoàng xoàng, người có giá trị. Sách báo cũng vậy : những sách báo xấu, xoàng xoàng thì nhiều hơn cỏ cú. Bạn nên gớm như gớm thanh lâu.
Ý lực để tự ám thị : Chung qui giá trị con người nằm trong ý chí(Toát yếu)
Mời bạn đọc thêm : À la conquêle des cimes par Dunin – Bot Kow Ski Tome II aux éditions Salvator, Muthouse.