Chúng ta nên biết về phương-diện thực tiễn, một người tỏ ra có ý chí là người lắm lúc không có ý thức rằng mình anh dũng song có sẵn xu hướng đưa họ đến những hành vi anh dũng. Chính những người ấy mới thực là những bực hữu chí, mới là những người làm nên trên đời. Vẫn biết đôi khi họ không có ý thức điều họ nói, việc họ làm, cử chỉ họ có song nhờ họ đã tạo cho mình những tập quán tốt, những nghiêng chìu về cái thiện, cái cao cả nên dù khi không hay biết, con người họ vẫn sống, vẫn nói năng, hành động, cư xử cách đáng phục. Xét về hiệu quả của luyện chí thì họ hơn hẳn người trong lúc muốn tỏ ra mình anh dũng thì làm những việc can đảm rồi khi nào quên anh dũng thì trở lại nếp sống yếu hèn. Kinh nghiệm về đời sống cho chúng ta biết không phải chúng ta thường ý thức cuộc sống của mình đâu. Chúng ta sống động cách vô thức nhiều lắm. Nếu chúng ta không có những thói quen tốt và không thường ý thức rằng mình phải sống anh dũng thì những lúc chúng ta sống cách vô thức, hành vi của chúng ta thế nào ? Làm sao chúng ta đảm bảo được giá trị của chúng ta ? Bởi muốn đời mình lúc nào cũng hướng thượng, tiến dần đến chỗ toàn chân, toàn thiện, toàn mỹ nên ta chịu khó uốn nắn ý chí mình theo một đà hoạt động liên tục hơn là để nó tức động, hành động bất thường. Cho đặng tập ý chí hoạt động theo xu hướng tốt, chúng ta cần hiểu rõ luật Tái-tích-phân nói trên để áp-dụng nó vào chí dục. Trong quyển « Nghệ thuật muốn » cha A. Eymieu đã bàn rộng về luật ấy. Để giữ sự nhất trí của vấn đề đang bàn, tôi soát lược vài ý chánh của ngài thôi, bạn nào muốn nghiên cứu thêm xin đọc sách quí báu đó.
Theo A. Eymieu thì mọi người đều thực hành luật Tái-tích-phân, song không mấy người biết nó là gì. Người ta hay làm dấu bằng cách thắt gút dây, ghi phấn vv… để nhớ điều gì. Khi thấy dấu ấy tự nhiên người ta liên tưởng đến điều cần nhớ. Thiếu gì người giúp não nhớ mình bằng cách ấy nhưng mấy ai hiểu tại sao có sự liên tưởng như vậy.
Theo luật Tái-tích-phân thì trong một sinh vật – xin bạn nhớ kỹ sinh vật – một hiện tượng hay một tác vi nầy có thể kích thích những hiện tượng hay những tác vi khác. Xét về mặt sinh lý thì có lẽ do sự hoạt động theo chìu tập quán của những tế bào và những đường gân. Khi một người tập vật đặt con khỉ lên trên tấm sắt đốt nóng, con khỉ bị nóng hết giựt chơn nầy lên đến giựt chơn khác. Lúc ấy người tập vật đánh đờn theo nhịp nhảy của con khỉ. Nhạc dạo một hồi lâu, người tập vật rút tấm sắt nóng đi, khỉ vẫn nhảy như thường. Sự nhảy lâu hay ngắn tùy công phu luyện tập nhiều hay ít. Điều ta nên để ý là lúc con khỉ nhảy nhót trên tấm sắt, khi chưa có tiếng đờn, những bắp thịt của nó đã quen thung giãn theo một chìu nào đó, đến khi mất tấm sắt mà còn nghe tiếng nhạc, một thứ âm thanh có liên hệ đến sự máy động của nó lúc nãy, nó vẫn nhảy cách vô ý thức. Xét về mặt tâm lý thì sự tiếp tục như thế có thể do những tâm tình, những sự liên tưởng. Một bà phước nọ giúp việc ở bệnh viện mỗi lần thấy bệnh nhân thổ huyết thì buồn mửa. Sau khi không còn giúp việc nhà thương nữa, lúc nhớ đến hình ảnh người thổ huyết tự nhiên bà muốn ói. Pierre Janet đã thí-nghiệm luật Tái-tích-phân với những người bị bịnh thần kinh, thường vẫn được hiệu quả. Ông bắt bịnh nhân làm lại những cử chỉ mà trước kia họ hay làm. Khi họ làm một cử chỉ nào trước kia hay được theo liền bởi một cử chỉ khác, thì cử chỉ khác ấy, bịnh nhân làm tiếp sau đó cách vô ý thức. Đưa cho họ xâu chuỗi, bắt họ quì gối trước tượng Đức Mẹ thì như cái máy, họ đọc : « Kính mừng... »
Đối với luật Tái-tích-phân chúng ta xét nhận nó hơn là biết rõ lý do của nó. Những thí dụ trên chỉ giúp bạn đọc biết thế nào là định luật ấy nhưng không giải thích tại sao nó xảy ra. Đến nay chưa có nhà tâm-lý-học nào cắt nghĩa cho ta thỏa mãn. Điều cần thiết cho chúng ta ở đây là chúng ta hãy nhận rằng luật Tái-tích-phân là một sự kiện. Tác giả bộ « Tự điều khiển » nói : « Cho đặng lợi dụng một định luật trước hết không cần cắt nghĩa nó. Lửa vẫn cháy gắt trước khi Lavoisier giải thích nó bằng hóa học, và các vật thể vẫn rớt xuống đất trước khi Newton lập công thức cho luật hấp dẫn đại đồng... Cho luật Tái-tích-phân cũng vậy, nó là sự kiện » [1]. Chúng ta nên nhận sự kiện ấy để lợi dụng nó trong việc rèn chí.
Bằng cách nào ? Chúng ta đã biết bản chất của luật Hamilton là trong một cơ thể sinh vật, nói rõ hơn trong cơ thể con người một hiện tượng sinh lý hay tâm lý thường xảy ra có thể kích thích nhiều hiện tượng sinh lý hay tâm lý khác. Bây giờ muốn áp-dụng định luật ấy vào chí dục thì chúng ta chỉ phải thực hiện những điều kiện nầy : Là về mặt tâm tưởng chúng ta phải tập có lương tâm trong sạch, nâng hồn mình lên giới tư tưởng cao nhã, đẩy lòng ham muốn của mình theo một lý tưởng tuyệt đẹp. Nếu tâm hồn luôn tàng trữ những tâm tình, ý nghĩ thanh cao, anh dũng thì ý chí tự nhiên có xu hướng hoạt động cho những việc anh dũng. Về mặt thể xác, chúng ta nên có những tập quán cử động cách trầm tĩnh, vì những cử động ấy giúp ta chế ngự thú tính, đàn áp những xung động con đẻ của những tính đa xúc, đa cảm. Đồng thời nên luyện những thói quen có thể ảnh hưởng trực tiếp cuộc sống nội tâm. Như quen mỉm cười để có tâm hồn vui vẻ, cương quyết chịu khó vân vân.
Nhưng bởi, theo kinh nghiệm, các ý tưởng thường điều khiển cuộc sống của chúng ta, nên chúng ta không thể không tìm biết vai trò của chúng đối với ý chí khi chúng ta muốn rèn cho mình nghị lực.
❀ ❀ ❀
[1] A. Eymieu – Le Gouvenement de soi même – L’Art de Vouloir – Paris Libraire Académique Perrin, édireur, 35 quail des grands augustins – 1935, trg XXVI.