Người Chí Khí

Lượt đọc: 1364 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
9. Tạo Luyện Những Tập Quán Tốt

❊ ❊ ❊

Trong một chương trên chúng tôi nói khá nhiều về vai trò của tập quán trong việc luyện chí. Chúng ta đã biết có thanh trừ tập quán xấu không cách nào hay bằng luyện những tập quán tốt nghịch lại và tập dần dần. Mà muốn có tập quán tốt theo Georges De Welshauvers phải tạo cho con người từ lúc trẻ những điều kiện thuận tiện cho sự phát sinh của nhân đức trong gia đình. Nhưng không phải giáo luyện cách tổng quát các con trẻ mà quan tâm đào tạo từng cá tính. Cha mẹ phải lo chuẩn bị cho mỗi đứa con của mình một mớ nhân đức luân lý bổ ích cho đời sống cá nhân của chúng cũng như cho xã hội mà chúng sẽ tiếp xúc mai sau. Ở học đường nhà giáo phải tiếp tục công việc tạo hoàn cảnh thuận tiện cho các đức tánh luân lý của con trẻ phát sinh, nẩy nở. Đừng áp dụng lối giáo dục trị tù, làm cảnh sát. Cần học tâm tánh mỗi học viên, hướng dẫn mỗi người theo cơ cấu tâm lý của họ. Tập cho họ cái mà Socrate gọi là « tự quản ».

Trong khi luyện tạo những tập quán tốt, tác giả quyển L’EXERCICE DE LA VOLONTE còn khuyên ta nên quan tâm ba thứ tập quán nầy :

a) Tập quán hữu ích. – Tức là những việc làm ta làm thường do ý chí ta muốn làm. Trong thời kỳ chịu huấn luyện người thanh niên nên được chuẩn bị nhiều thứ tập quán nầy. Thường là những tập quán cả đời ta khó quên như lội, đi xe máy, tính toán, đọc dấu nhạc, vẽ, đánh đờn…

b) Tập quán vi hại. – Tức là những tập quán phản nghịch những tập quán tốt ta đã có hay làm cho ta khó bề có những tập quán tốt mới. Những người mang thứ tập quán nầy hay mắc chứng cố thủ do đó làm việc không thích canh tân phương pháp, nói chuyện ưa dùng lối nói dụng ngữ khách sáo, lặp đi lặp lại, hủ lậu, tầm thường. Có người tự nhiên có thói quen không chịu thích nghi với cái gì mới nên hay bực dọc, nóng cộc. Nhà giáo dục phải đề phòng cho con trẻ và kẻ tự giáo dục cần đề phòng cho mình những tập quán vi hại nầy.

c) Tập quán thụ động. – Tức là những tập quán trở thành một nếp sống, một lối sinh hoạt trong đời sống cá nhân của ta mà ta không hay biết. Phần nhiều những tật xấu chúng tôi kể cho bạn ở trên đều nằm trong loại tập quán nầy. Ôm gối ngủ, hay khạc nhổ bậy vv… Nếu không lo sửa, những tập quán ấy có thể thành chứng bất trị.

Khi chia ra ba loại tập quán như vậy chúng ta thấy tập quán thứ nhứt cần có để tiêu diệt hai thứ tập quán sau. Cần nhớ những quy tắc nầy để tập quán tốt ăn rễ sâu trong tiềm thức.

1. Cương quyết tiêu diệt tập quán xấu nào và cương quyết thế lại bằng một tập quán tốt. Phải có ý lực về sự tu tâm, luyện tánh, cơ thể mới xu hướng về các việc nầy.

2. Đừng hấp tấp khi tạo tập quán. Dần dần. Dần dần. Tập quán xấu đã từ từ nhập vào cốt tuỷ ta thì ta cũng hãy để tập quán tốt chậm chậm vào đó tiêu trừ nó. Đừng có lòng hăng hái lửa rơm mà trong một ngày tập cả chục nhân đức để rồi sau một thời gian chán nhàm, không còn được đức nào.

3. Tập một đức tánh nào thì phải mạnh mẽ bắt tay tập nó chớ đừng chần chờ, do dự. Nhứt là dừng tập giữa chừng. Muốn thanh khiết không những phải tránh các tác vi dâm tà mà ngay trong đầu não đừng để có ý tưởng nguyệt hoa nào cả.

4. Có thể do một tác vi nào đó ta có thói quen. Bạn diễn thuyết một lần có thể bạn có thói quen về sau không sợ nói trước công chúng. Nhưng thói quen nầy không nền tảng bao nhiêu. Phải củng cố nó bằng nhiều việc làm có khả năng giúp nó bền bỉ trong ta.

5. Hãy có sẵn một chương trình luyện tánh đức. Định thời gian luyện tập cho mỗi cái và phải trung tín với chương trình.

6. Lạc quan tin tưởng năng lực thành công của mình cũng như muốn cách sắt đá mình sẽ nên người có nhiều tập quán tốt.

7. Bởi sinh lý học dạy cho chúng ta biết khi có sự tái tác (répétition) của một việc thì những thần kinh tố (neurones) được tổ chức để thúc đẩy những tác vi xảy ra cách máy móc. Tập quán có đều do sự tổ chức nầy của những thần kinh tố được sự tác vi kích thích nhiều lần. Biết vậy nên muốn có tập quán tốt nào phải làm nhiều tác vi tốt có mục đích sinh sản tập quán ấy. Lẽ dĩ nhiên không nên làm cách máy móc mà thôi mà còn cần ý thức việc mình làm để tập quán có đuôi chuột sâu trong đất tiềm thức.

8. Học một ngôn ngữ cũng là tạo một tập quán. Người ta nói Victor Hugo 40 tuổi còn học tiếng Hi-lạp và Huỳnh-thúc-Kháng già rồi mới học pháp-văn. Hai ông ấy thành công thì chúng ta có quyền tin rằng dù cao tuổi cũng có thể xây dựng được những tập quán tốt. Cho nên vấn đề quan hệ là không nên nản chí, buông lung theo những tập quán xấu mà phải nhẫn nại tiêu trừ chúng dần dần bằng những nhân đức thù địch của chúng.

9. Tập một nhân đức nào thì nên tránh những tác vi có thể phản đối nó dù là tác vi vô can (acte indifférent). Muốn có thái độ nghiêm tốn bạn đừng đi vênh mặt.

10. Đã định tập một thói quen tốt nào thì dù có gặp cản trở đến đâu cũng phải chịu khó tập cho được. Nếu « đầu hàng » một vài tập quán, ý chí bị nhụt và ta có xu hướng ngại khó, sau cùng thiếu khả năng làm những việc đòi nhiều thời gian, lao khổ.

Những khi tạo và dùng những tập quán chúng ta nên đề phòng cái mà những nhà tâm lý học gọi là tật cổ hủ (routine). Lẽ dĩ nhiên những tập quán xấu chi phối đời sống một người, bắt họ tư tưởng theo thành kiến, nói năng khách sáo, ăn ở sa đà, đành là những tật cổ hủ đáng bài trừ. Điều chúng tôi muốn nói cách đặc biệt đây là chúng ta vẫn phải đề phòng những tập quán tốt khi được thực hiện lâu quá biến thành thứ tật cổ hủ làm cho chúng ta không hành động với tư cách một nhân vị nữa mà giống như một cái máy. Trong một chương trên chúng tôi đã nói đức tánh phải trở thành tập quán mới có cứ điểm chắc chắn trong tâm hồn và khi chúng là những tập quán rồi dù ta có muốn thực hiện chúng hay không tự nhiên chúng ta cũng có xu hướng thực hiện chúng. Xu hướng nầy không phải là một tác vi nhân linh vì thiếu suy nghĩ và ý thức, song bao giờ cũng có lợi cho con người hơn là không có để các tập quán xấu điều khiển con người thì kết quả rất khốc hại. Jean des Vignes Rouges viết : « Ý chí của chúng ta có những tập quán là điều rất hay rất khẩn thiết nhưng làm sao những tập quán đừng trở thành những tên hung ác » [1]. Tại sao chúng ta đành cho tập quán tốt trở thành những tật cổ hủ ?

Khỏi cần nhấn mạnh khoa tâm lý học từ đầu thế kỷ XIX nhờ những Ravaison, Williame Jame, J. Chevalier, Pierre Janet, Henri Bergson cho chúng ta biết tập quán đóng vai trò quan hệ trong những sinh người. Có nhiều thứ cây bông khi bóng thái dương khuất núi, khép bông lại cho đến sáng ngày sau có ánh mặt trời mới mở ra. Chắc bạn nói là tại ánh sáng gây trên bông ảnh hưởng sinh lý hoá làm cho nó tươi nở. Nhưng thứ bông ấy đến lúc khép vẫn khép dầu ta thế ánh sáng mặt trời bằng ánh đèn có sức sáng tương đương.

Trong nhiều phòng thánh, chỗ để những bình rượu vang cho các linh mục làm lễ, có những con thằn lằn mỗi sáng đúng giờ nào đó đều liếm những giọt rượu. Nhiều giống vật khác cũng có những tập quán riêng. Cho nên nói đến vấn đề tập quán trong đời sống những sinh vật hình như là làm một việc thừa. Chúng ta chỉ cần để ý tập quán của con người tuỳ tòng những điều kiện sinh lý, tâm lý đặc biệt của con người, vẫn giống với tập quán của thú vật ở chỗ tự động. (Automatique). Tập quán có thể được thực hiện trong những trường hợp con người không hiểu biết gì về tác vi của mình.

Bác sĩ Pierre Lanet đã nghiên cứu nhiều trường hợp như vậy. Tập quán không có một bản chất liên quan và hợp nhứt với các quan năng tinh thần như những năng hướng (habitus) mà chúng tôi sẽ bàn ở điểm sau đây. Nó chẳng những tự động mà theo G. Dwel Shauvers phức tạp và riêng biệt trong từng cá nhân. Khi ở ban triết học có lẽ thỉnh thoảng bạn nghe giáo sư nói tập quán là một « bản tính thứ hai » (natura secunda) nhưng bạn đừng hiểu chữ bản tính đây là bản tính của con người. Chỉ có năng hướng mới thật là « bản tính thứ hai » của con người vì duy chỉ có nhân vị mới có năng hướng như bạn sẽ thấy dưới đây và năng hướng mang màu sắc những tài năng cao đẳng của nhân vị. Còn tập quán là những xu hướng có do tái tác, rất riêng biệt ở từng cá nhân, hiện hữu tuỳ điều kiện sinh tâm lý của cá nhân. Có bao nhiêu cá nhân thì có bao nhiêu tập quán và những tập quán đồng loại ở những cá nhân cũng có hình thức khác nhau. Bạn có tập quán đánh đờn, tập quán đi bộ sau mỗi buổi cơm tối, tập quán đọc báo trước ngủ trưa. Anh Ổi không có tập quán đi bộ, đọc báo như bạn nhưng giống bạn ở chỗ biết đánh đờn. Nhưng tập quán của anh có phần khác bạn vì cách bỏ ngón của anh tùy cơ cấu sinh lý và tâm lý của anh, thứ cơ cấu khác của bạn. Bởi vậy G. Dwelshauvers nói : « Những năng hướng thuộc về sự nhất trí của đời sống tâm thần còn những tập quán phát sinh do sự khác biệt cá nhân và mỗi cái được thực hiện theo kiểu cách của mình » [2]. Khi chúng ta hành động theo tập quán chúng ta ít hay không có dùng óc chú ý và sự cố gắng. Nhiều bạn viết nhưng đâu có ý thức từng nét của ngòi viết. Chúng tôi đánh đờn cũng vậy, nào quan tưởng việc bỏ ngón chi đâu. Sự vô ý thức nầy như bạn đã biết là do những đường gân thớ thịt của ta bị sự tái tác bắt máy động theo một nhịp điệu nào đó nhiều lần, nói theo sinh lý học là do những động lực (synergies). Nó còn được củng cố bởi nghề nghiệp, hoàn cảnh sống, cho nên tập quán càng thanh niên thì cường độ của sự vô ý thức càng cao. Người ta cũng không nên quên chính những tính tình cũng có khả năng làm gia tăng sự vô ý thức của tập quán hay làm cho tập quán tiêu diệt. Bạn vừa quen đánh máy, ngày nọ bạn thấy nhiều người được khen ngợi bởi đánh máy giỏi, bạn hăng hái học đánh máy thêm. Lòng hăng hái thúc đẩy bạn đến tập quán tinh vi nghĩa là càng đánh máy bạn càng vô ý thức về tác vi của mình. Henri Bergson nói với tác giả L’EXERCICE DE LA VOLONTE có một nhà thông thái nọ mang tập quán xấu nầy là mỗi khi khởi sự một câu ông nói : « Tôi nói ». Ngày nọ có một nhà báo đến phỏng vấn ông và chỉ dùm khuyết điểm ấy, sau ông bỏ luôn. Điều nầy không lạ lắm. Chắc bạn biết nhiều người vì danh dự hay vì sức khỏe bỏ tật nghiện rượu, nghiện thuốc, nghiện trầu. Mà khi ta thực hiện những tập quán ta hành động vô ý thức thì tác vi của ta gọi được là không phải tác vi nhân linh nữa. Tập quán tốt chỉ đưa ta vào con đường thiện mỹ, làm những việc thiện mỹ, song nguy hại là nó đưa đẩy ta đến tật cố thủ, không ý thức việc mình làm nên hành vi của ta ít chịu trách nhiệm hay không chịu trách nhiệm gì hết. Mà nếu không chịu trách nhiệm việc mình bởi không dùng ý chí thì tác vi không phải của người chí khí. Người chí khí chính hiệu là người chẳng những không có tập quán xấu, có nhiều tập quán tốt mà còn cố gắng ý thức những việc mình làm do tập quán tốt nữa. Vì đó trên kia chúng tôi ước ao bạn đừng để tập quán tốt trở thành tật cổ hủ, trở thành những xu hướng sống và hành động như người mất trí khôn và đôi khi như thú vật.

❀ ❀ ❀

[1] Sách đã dẫn 318.

[2] Sách đã dẫn trang 59.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.