Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
5. Tác Dụng Của Tình Cảm Trên Ý Chí

❊ ❊ ❊

Con người dĩ nhiên phải sống theo lý trí, theo ý chí chớ không nên sống theo tình cảm. Nhưng theo kinh nghiệm phổ quát ai cũng phải nhận rằng ý chí có thể chịu ảnh hưởng tốt của tình cảm để giàu nghị lực, để quyết định gang thép. Nghiên cứu tâm trạng của những bực nên gương muôn thuở của loài người chúng ta thấy phần nhiều họ là những người cảm mạnh và truyền thông sức cảm của mình vào ý chí. Đức Giêsu khi cương quyết xả thân cho nhân loại đã cuồng nhiệt yêu nhân loại, yêu đến nỗi lãnh cuộc tử nạn mà theo dân Do-thái là một việc điên rồ. Đức Thích-Mâu-Ni cố gắng tìm sự chính giác để cứu độ chúng sinh, cũng là người giàu lòng bác ái. Thuở thiếu thời có lần ngài quá động lòng trắc ẩn khi thấy lưỡi cày cắt đứt, đè nát ngọn cỏ non có đầy bông trứng và những côn trùng phải sát sinh. Về sau lắm lúc ngài cũng rơi lệ vì thấy cảnh sinh bịnh lão tử của con người.

Pasteur mỗi ngày « sống 24 giờ » trong phòng thí nghiệm chỉ vì coi nhân đạo như một thứ tôn giáo. Foch nổi tiếng là đại chí mà cũng là nhà ái quốc khét tiếng của người dân Pháp. Các nhà cách mệnh của chúng ta hồi đầu thế kỷ ai cũng phải chịu là những người chí cả. Mà tại sao ? Chỉ tại vì các cụ say mê dân tộc như người ta say mê tình nhân. Tình yêu nước thương nòi xâm chiếm tâm hồn các cụ làm cho các cụ có nghị lực ăn chịu bao nhiêu đau khổ ở nước nhà cũng như ở hải ngoại. Theo kinh nghiệm bản thân, chúng ta thấy điều gì chúng ta say mê chúng ta cố gắng đeo đuổi chiếm cho được mới thôi. Dùng nội quan (introspection) kiểm điểm những lực lượng nội tại của tâm hồn ta trên một tác vi của ta, ta thấy tình cảm đóng một vai hệ trọng.

Trí tuệ soi rọi cho chúng ta những lý lẽ hay đẹp nhưng không phải chúng nó xô đẩy ta hành động. Trên đời có biết bao nhiêu lố người sáng suốt thì sáng suốt lắm, thấy đủ thứ phương kế bổ ích cho cuộc tiến hóa nhân loại, nhưng lý tưởng của họ mốc meo vì nó không được thực hiện. Họ không thực hiện vì nghèo nghị lực, ít tình cảm. Ý chí cũng thường tự mình dễ dàng thực hiện điều mà lý trí chỉ dẫn. Payot nói : « Ý chí không thích thực hành những huấn lệnh khô khan mà nó lãnh bởi lý trí : phải có lực lượng tình cảm, huấn lệnh cảm động, có màu sắc tình dục cho nó mới được » [1]. Nguy hiểm mà cũng có lợi lắm cho ý chí. Nguy hiểm khi những cảm xúc xấu ảnh hưởng nó, có lợi khi ta dùng những tình cảm cao thượng thúc đẩy nó, gia tăng sức hoạt động cho nó. Khi lý trí chỉ đúng hướng rồi, ý chí sẽ là nguồn động lực phong phú nếu được ngọn lửa tình cảm nung đốt. Chúng tôi nói đúng hướng bởi vì quyết định lạc đường người ta sẽ đi vào chỗ khốn nạn. Nêron ghét cay ghét đắng những Kito nhân Rôma ở thời ông, nên ông bách hại họ như một con gấu cuồng. Ý chí bài đạo của ông được nung nấu trong mối tình ghét và đi sai lạc vì lý trí của ông hướng dẫn cách mù quáng. Còn thánh Paulus trở thành rường cột của Giáo Hội nhờ được mạc khải chân lý, nhờ có ý chí « ôm trời » và nhứt là nhờ nguồn yêu nhân loại, mến Giêsu quá ư nồng nàn xô đẩy ông trong việc Kitô hóa đồng loại. Như vậy, muốn có ý chí cường dũng, bạn cứ lợi dụng những tình cảm cao thượng.

1) Ái tình. – Chúng tôi không khuyên bạn đem trái tim bán cho nhan sắc, cho những cái hôn đầy vi trùng sát nhân và tội ác đâu. Ái tình đó thường quá, và cũng đê hèn quá. Trên đời có biết bao ái tình cao thượng hơn. Hiện giờ có đông như kiến những người bị phong hủi, mặt như da mít, lỗ mũi như gò mối, da đầu lầy lầy nên tóc rụng từng đợt, trán rịn máu pha với mủ, lông mày còn vài sợi thôi, môi rụng hồi nào đâu mất, còn thịt đùi, ngón chơn tha hồ rớt theo thời gian. Hiện giờ làm sao đếm hết những đứa trẻ mồ côi ốm như nhái, truồng như nhộng, khóc tất tưởi trong những cô-nhi-viện thiếu trợ cấp. Tại sao thân phận chúng như vậy ? Đừng nói chuyện Âu Mỹ, ở nhà thương Thị-Nghè của chúng ta đây, có rất nhiều người cô thân, tật nguyền, già yếu, ăn một chỗ, tiêu tiểu tại giường, nằm ngáp cuộc đời trong thất vọng.

Không cần kể thêm ví dụ, bạn ơi ! Bạn có thừa lý tưởng để đem ái tình thanh cao của bạn để phụng sự nhân loại. Đang khi vô số người chỉ biết có mình, ngày ngày họ vinh thân phì da, lo làm mọi vợ, làm tôi con để rồi xuống lỗ. Sao bạn không vừa lo xong phận sự gia đình nếu bạn có gia đình, vừa phục vụ những lý tưởng cao cả, những lý tưởng làm cho Nhân Cách của bạn nổi bật lên. Mỗi lần thấy một linh mục, chúng tôi ngả đầu khâm phục. Chúng tôi tự hỏi : « Với thân xác như vậy, với tài học như vậy tại sao các bực ấy không ở thế gian lập gia đình, tìm hạnh phúc cho mình ? Mang chiếc áo thâm chi để rồi khổ tâm biết bao nhiêu bên những cõi lòng tội lỗi, bên những con bịnh hay lây, bên sự bạc bẽo của loài người ». Thưa bạn ! nếu không được ơn thánh triệu làm linh mục, tu sĩ bạn cứ bình tâm sống ngay giữa cuộc đời và lo chiến đấu cho một lý tưởng đầy màu sắc bác ái đi. Đời bạn sẽ đẹp không ít. Thánh Vincent de Paul mang áo thâm làm hiền phụ cho bao nhiêu con trẻ mồ côi trên con đường lý tưởng tu hành. Hay lắm. Mà Pasteur có gia đình, ngày tối thí nghiệm, phát minh cho nhân loại, cũng hay lắm.

Ái tình cao cả. Ái tình cao cả. Bạn hãy lợi dụng nó để nên người chí khí. Ở trên chúng tôi chỉ mới nói việc phụng sự nhân loại bằng bác ái. Tại sao bạn không dùng tình yêu đã say mê những mỹ thuật, văn chương, hay bằng những sự tự tu, tự học. Mỗi cuộc say mê nầy có thú vị riêng của nó và đưa bạn đến hạnh phúc nếu bạn biết hướng nó về tình ái siêu việt, bao la đối với loài người và Tạo Hóa chúng tôi vừa nói trên.

2)Danh dự. – Sống và hành động vì danh dự có gì cao thượng bằng. Vậy sao không dùng danh dự để nuôi chí. Trên những chiến trường có bao nhiêu chiến sĩ anh dũng đổ máu cho tổ quốc chỉ vì muốn phát huy cho danh dự của cá nhân họ, cho dân tộc họ. Trên đời thiếu gì người vì danh dự mà chịu đủ thứ cực khổ. Hai đồ đệ nọ của Chúa Giêsu vất vả theo Ngài chỉ vì hi vọng khi Ngài thăng vương, họ được ngồi hai bên tả hữu. Molière phải ói máu trên sân khấu chỉ vì muốn mua những tràng pháo tay của người đồng thời bằng tài viết và diễn kịch của mình. Victor Hugo biết Charles Sainte Beuve mê vợ mình nhưng nhiều lần lôi sành Bouve về nhà chơi cho được vì sợ ngòi bút phê bình của bình giả có máu Sở-Khanh nầy bôi lọ văn tự của ông. Chúng tôi quen một linh mục giàu nhân đức, đa chí, nghiện trầu. Một ngày nọ ngài nhứt định bỏ trầu. Ai nấy hỏi tại sao ? Ngài trợn mắt đáp : « Mấy cái thằng Tây thực dân nói khi tôi không biết tiếng Pháp ». Tôi nhứt định học rành Pháp văn, và bởi ăn trầu môi miệng cứng khó phát âm tiếng Pháp nên tôi cũng nhứt định bỏ trầu.

Chứng nghiện trầu làm cho ngài cực nhọc nhiều, chảy nước dãi, khó ngủ, buồn thiu thiu. Song ngài bỏ hẳn. Ngài gia công học Pháp văn, sau nói tiếng nầy rất thạo.

Lòng ham danh dự của con người có khi làm cho người ta làm được những việc không thường. Hồi lúc chúng tôi còn ở dưới mái một trường trung học họ, giám đốc tổ chức cuộc thi đua vác bao cát nặng đi từ mức nầy đến mức kia, cách nhau 20 thước. Ai đến mức ăn thua trước sẽ lãnh một chai rượu huyết bò có hình người vác con bò. Anh B một bạn lớp của chúng tôi ốm yếu nhưng hình như thích huyết bò, mà nhứt là thích được khen là lực sĩ. Anh đăng tên thi đua. Người trọng tài cuộc thi đua vừa thổi tu hít ra lệnh cho các thí sinh lên vai các bao cát nặng. Mà quên nữa ! Bao cát nặng lối 200 kylô. Nhiều anh bạn khác vác bao cát xem ra không vất vả lắm. Nhưng anh bạn của chúng tôi tội nghiệp quá. Anh chỉ cất lên vai thôi cũng muốn hết hơi rồi. Bao trật vuột rớt lên rớt xuống mấy lần mới nằm yên trên vai anh được. Anh đi. Thiệt là thảm cảnh. Chúng tôi thấy mặt anh tái đi, chơn anh xiên xẹo. Thiên hạ tới mức ăn thua rồi, anh hì hục tới nửa đường. Chúng tôi khều ông Phong Thủy nói nhỏ nhỏ : Anh à. Khổ quá ! Mà không biết anh B mắc nghiệp chướng hay sao. Danh dự cái quái gì đâu và giá anh thổ huyết dưới bao cát, liệu mấy giọt huyết bò (nếu có) trong chai rượu kia có bổ sức lại cho anh được không.

Có nhiều người giàu cũng vì tính háo danh bỏ bạc đống ra « gọi là ủng hộ văn hóa » để mua cái tên của mình đăng ở một trang báo có đóng khung và đề mấy chữ « Ân nhân ». Trong cuốn RÈN NGHỊ LỰC ĐỂ LẬP THÂN Nguyễn-Hiến-Lê mỉa mai viết : « Một tiệm sách ở Mỹ xuất bản một cuốn có giá trị mà bán không chạy. Nhân viên một hãng quảng cáo nọ lại khuyên ông chủ tiệm đó rao lên rằng người nào mua sách sẽ được in tên trên bìa sách. Ông ta làm theo, chỉ trong một tuần lễ không còn một cuốn » [2]. Cổ nhân dám nói : « Ninh thọ tử bất ninh thọ nhục ». Lòng ham danh vọng và trọng danh dự quả rất mạnh. Nó làm cho con người muốn kẻ khác nhận giá trị của mình và sợ dư luận kẻ khác. Trong APHORISME, SCHOPENHAUER : « Một cách khách quan, danh dự là dư luận kẻ khác bàn về giá trị của chúng ta, một cách chủ quan nó là sự sợ mà dư luận truyền nhiễm trong chúng ta. » Nô lệ dư luận để tìm danh dự thì không nên. J. J. ROUSSEAU nói : « Bạn hãy khi rẻ danh dự phàm nhân, khi mặt trời xế bóng thì nó không ra gì. ».

Nhưng hiểu danh dự là thứ tâm tình cao thượng của con người biết tự trọng, coi mình là một nhân vị, thì danh dự là một lý tưởng có thể giúp ta giàu nghị lực.

Nó làm cho ta anh dũng trong việc chịu cực khổ vì phận sự. Alfred de Vigny chẳng đã hạ bút : « Danh dự là thi vị của bổn phận » ? Ai không kính phục bạn khi bạn lo tu luyện tâm tánh vì bạn tự nghĩ trên hoàn vũ nầy con người phải thấy trong việc làm người hình ảnh danh dự khả ái ?

Bạn đang dọn thi Trung Học Đệ Nhất cấp ? Tú tài ? Cử nhân ? Hay luận đề Tiến sĩ ? Ai cấm bạn cho sự đỗ đạt là một danh dự cho mình, cho gia đình mình, để bạn hăng hái học tập hay nghiên cứu ?

3) Lòng hối hận. – Trong cuốn RÈN NHÂN CÁCH chúng tôi muốn bạn tiêu diệt tật hay hối tiếc những lỗi lầm của mình đến nỗi sinh ưu tư sầu rồi đánh hỏng đời sống của mình. Tật ấy thì nhứt định phải bài trừ. Nhưng nếu biết dùng lòng hối hận để xây dựng lại kiếp sống mới thì nó là một lò lửa nấu nghị lực. Ông Phêrô, đêm Đức Chúa Giêsu bị quân thù bắt, vì nhẹ dạ chối Thầy của mình ba lần. Sau nhờ cái liếc âu yếm có ma lực cảnh tỉnh phi thường của nhà đại Cứu Thế mà Ông trở thành sứ đồ rường cột của Công Giáo Hội. Gương thánh Paulus nữa. Paulus, bạn dư biết đã một thời dùng hết trí lực và tài võ nghệ của mình để ruồng bắt các Kitô nhân (chrétiens) và nuôi thâm ý tàn hủy Công Giáo Hội của Giêsu. Nhưng sau khi được Giêsu hiện ra, mạc khải chân lý. Paulus cải tà qui chánh trở nên một tông đồ hoạt động nhứt của Chúa Giêsu trong quảng đại quần chúng ngoại giáo. Bạn thấy giá trị của lòng hối hận khéo được lợi dụng chưa ? Bạn đã lầm lỗi ? Đã thất bại ? Đừng lo âu ! Mấy ai trên đời khỏi lỗi lầm ? Không từng nếm mùi thất bại ? Bạn hãy dùng lòng hối hận nung nấu cho mình nghị lực để canh cải đời mình tiến về nẻo thiện và bến thành công.

4) Lòng hi vọng. – Nghiên cứu tâm lý con người với chúng tôi ở một điểm trên, bạn thấy lòng hi vọng là một thứ tình dục. Nó mạnh như sự chết. Thì bạn cứ chụp lấy để luyện óc quyết định. Trừ một thiểu số người không đáng kể, ai trên đời đều cũng có ít nhiều hi vọng. Ai cũng nuôi hình ảnh một cảnh sống hạnh phúc, một chân trời thành công trong đầu óc của mình ở ngày mai. Nhưng không phải ai cũng thể hiện được mộng đời của mình bởi lẽ đơn sơ là không mấy người biết hi vọng. Nhiều người muốn có một tương lai huy hoàng mà cứ để hiện tại điêu tàn. Tương lai là con đẻ của hiện tại, mà nếu nó không được chuẩn bị, thì ra đời thế nào được. Kẻ khác lại thích xây ảo mộng, ngày đêm mơ những cuộc sang phú, những phút đắc lực không một chút gì thực tế. Đó là chưa nói những người có hi vọng có thể thực hiện được nhưng không biết liệu phương thế, không đủ tự tính để đi đến tương lai huy hoàng.

Bạn đừng nuôi hi vọng như những người ấy. Hi vọng phải đặt ở một lý tưởng có thể thực hiện, lý tưởng có đủ phương thế để thành hình. Bao nhiêu bực giáo chủ như Thích Ca, Khổng tử, Giêsu, Mahômết, bao nhiêu anh hùng như, A-Lịch Sơn đại đế, Napoléon, Nguyễn-Huệ, bao nhiêu thánh nhân như Paulus, François Xavier, Thèrèse de l’enfant Jésus, bao nhiêu văn thi hào như Homère, Horace, Virgile, Đỗ Phủ, Marcel Priollet, Myriam Harry, bao nhiêu bực truyền giáo, chân tu như cha Đamiêng, cha Pierre, bao nhiêu lòng từ mẫu như bà Monica mẹ của thánh Aucutinh, bao nhiêu nhà bác học như Marconi, Einstein, Curie đều là những người, thưa bạn, biết xây dựng hi vọng nên đã làm nên trên đời. Thần Hi vọng ám ảnh tâm hồn họ, thúc đẩy họ đem hết tâm lực, trí lực, sức lực phục vụ lý tưởng, quên đi mọi quyến rũ phàm trần, cương quyết chiếm cho kỳ được kết quả mong muốn.

Thánh Aucutinh trên đường làm thánh tự nói : « Isti istae, cur non ege ? ông kia bà nọ được, sao tôi không ? » Trên đường luyện chí, bạn cũng nói : Các bực người trên thành đạt hi vọng của họ, tại sao tôi không thành đạt hi vọng của tôi ?

5) Lòng tham của tiền. – Ở đời mà thờ bò vàng thì phải chịu là đáng khinh. Thánh Kinh nói : Tất cả đều phù vân : Omnia vanitas. Phải lắm. Nhưng ai cấm chúng ta kiếm tiền của cách lương thiện, vừa phải để sống đời sống xứng đáng nhân phẩm, để làm những việc thiện bổ ích chân quần ?

Mê ham tiền của là một thị dục chi phối bao nhiêu đời sống. Xung quanh ta nhan nhản thứ người sống cuộc đời không biết « trên đầu có ai », không có một lý tưởng nào hơn là mục đích kiếm tiền.

Nếu ngày xưa có những Salomon, Vương Khải thì ngày nay cũng có những ông vua thép, dầu lửa, xe hơi tiền của không biết rương xe giường hòm nào chở cho hết mà không lúc nào họ thôi nghĩ đến việc vi phú. Người ta dám coi sinh mệnh thua cỏ rác miễn được nhiều « anh hai ». Trong mấy năm giặc sau cuộc cách mệnh 45 ở Việt Nam, thiếu gì người bị « mò tôm » đứt đầu chỉ vì ham làm giàu bằng cách « nhảy dù » heo, bò, vải và những xa xí phẩm. Lòng ham lợi không phải chi phối những người nghèo khổ hay hạng ít học mà thôi. Nhiều kẻ sống đầy đủ lắm, trí thức lắm mà cũng mê lợi. Bên Mỹ có nhiều bần nhân bỏ mạng vì cuộc săn vàng đầy mạo hiểm ở Thái Bình Dương thì ở Việt Nam ta Nguyễn-văn-Vinh gác bút đi bòn vàng ở chốn ma thiêng nước độc để thành người thiên cổ.

Thưa bạn, kể thêm ví dụ nữa chi rờm. Chắc bạn đồng ý với chúng tôi rằng tiền của có ma lực thu hút bất kỳ ai trên đời. Những tu sĩ khó khăn của các tôn giáo nếu họ coi của phàm như phấn thổ chỉ tại họ diệt dục chớ tự nhiên họ cũng có bụng ưa thích tiền của như chúng ta. Chúng tôi không thấy có điều gì đáng trách khi bạn lợi dụng lòng ham lợi để gia tăng chí khí miễn bạn coi tiền của là phương thế để phục vụ một lý tưởng nhân vị nhân sinh cao cả. Bạn muốn có tiền để mở một học đường. Và cho đặng có tiền nhiều để vừa cho đặng cất trường vừa mướn giáo viên, giáo sư lúc đầu, bạn kinh doanh. Hay lắm. Nếu có thể được bạn cứ kinh doanh. Quyết định kinh doanh. Chịu đựng mọi trở lực để kiếm tiền. Chúng tôi gọi bạn là người chí khí. Bạn cũng là người chí khí nữa, khi bạn muốn lập một bệnh viện cho người hủi, lập một cô nhi viện mà thiếu tiền bạc, bạn chịu cực khổ kiếm bằng lao công bằng những phương thế lương thiện.

Tóm lại, ý chí tuy là tri năng, nhưng một thứ tri năng dễ chịu ảnh hưởng của tình cảm nhứt là khi tình cảm cuồng bạo.

Nếu bạn không tin chúng tôi đủ ở chỗ chúng tôi nói những tình cảm kể trên có thể giúp chúng ta trở thành người quyết định mạnh mẽ thì ít ra bạn chịu khó để ý điều nầy. Là những tình cảm xấu có ma lực xô đẩy chúng ta làm bậy mà bất kể sự trấn áp của ý chí, nếu quan năng nầy nghèo nghị lực. Không biết bạn có đồng ý những lời nầy của Jules Payot không : « Nếu những tâm tình hoàn toàn mãnh liệt trong chúng ta, nếu cũng chính những tâm tình dữ dội tàn phá, xô đuổi những tâm tình yếu : nói tắt nếu chúng độc tài gần như vô hạn thì chúng độc tài tới cùng và bất chấp những huấn lệnh của lý trí và sự kiểm soát của ý chí » [3]. Bảo rằng nói những điều kiện trên, tâm tình mãnh liệt sẽ độc tài đến cùng, có lẽ bạn hồ nghi. Chúng tôi cũng không tin lắm. Nhưng chúng tôi chắc bạn đồng ý với chúng tôi rằng nếu ý chí bạc nhược và tình cảm xấu dữ dội thì một người có thể quyết định sai lạc, yếu đuối và đời sống của họ ít hi vọng tốt đẹp.

Chúng tôi không cần nói đến những định luật sinh lý phải chịu là những bàn tay độc tài hoạt động bất chấp sự hiện hữu của ý muốn như trái tim đập, như vọp bẻ, như khi ta giận ai máu chạy bất đều, môi tái, mặt đỏ. Ý chí của Môisen bây giờ ngăn những tác động ấy cũng không được. Chúng ta là một thứ tạo vật bị định mệnh ít ra về phương diện ấy. Thôi ! Chúng tôi không cần nói những định luật khắc nghiệt đó. Chúng tôi chỉ muốn nói lực lượng đáng để ý của tình cảm xấu thôi. Bị một tên địch thủ tát vào mặt một bạt tai nhoáng lửa (bạn hãy tưởng tượng cảnh Don Diègue bị Don Gormas « dạy » cho một tát) tự nhiên chúng ta xúc quan của chúng ta (da mặt) cảm mạch, máu chạy không đều hòa, hơi thở ngột ngạt. Tất cả những hiện tượng ấy cấu thành trong chúng ta cái mà nhà tâm lý học gọi là cảm xúc. Cảm xúc phát nguồn từ những ngũ quan, nghĩa là từ những tế bào, đường gân của cơ thể nhưng mang hình thức phi vật chất là tình cảm : riêng ở trường hợp nầy nó là nộ tình, oán tình. Bạn thử tưởng tượng lúc bị địch thủ sỉ nhục ta nóng giận, oán thù như vậy mà ta không có ý chí gang thép thì sao ? Chúng tôi xin nhấn mạnh hai tiếng gang thép vì nếu không có nghị lực dồi dào không chắc chắc kiềm chế nổi tình dục. Trong một trăm người có hơn phân nửa hễ bị ai làm nhục thì trả đũa cho đã nư. Bạn đừng ngạc nhiên nhéTrên đời hạng người tự chủ không bao nhiêu bạn ạ !

Đọc Tân-Ước bạn thấy Giêsu nhịn quân thù dễ dàng có lẽ bạn tưởng trên đời ai cũng vậy. Giêsu là thiên tử, là bực chí nhân vô tiền khoáng hậu bạn à. Bọn phàm nhân chúng ta nếu thành thực, đều cảm khó nhọc lắm. Khi phải trấn áp những tình cảm xấu. Kể ra Khuất-Nguyên cũng là người dũng chí lắm nhưng khi bị dồn đến cái rọ tình cảm mãnh liệt quá ông cũng thất vọng tự nói : Đời đục cả, sạch cả. một mình ông trong, một mình ông tĩnh và đâm đầu xuống sông Tương mà làm mồi cho cá. Loài người phải chịu phần đông có lẽ không tuyệt vọng như tác giả « Ly-Tao-Kinh » nhưng đều có thứ tình cảm của ông.

Đó là chúng tôi chỉ mới nói nộ tình, còn bao nhiêu tình cảm xấu nữa của con người : tình dâm dục, tình ghen, tình sợ hãi vv… Tất cả không biết giống ái tình mạnh như sự chất như Đức Thánh Linh nói không, nhưng chắc đáng khiếp lắm.

Biết quân thù của ý chí như vậy thì nếu muốn cho mình có óc quyết định mạnh mẽ tưởng nên đề phòng phải không bạn. Chúng tôi muốn bạn hoặc tránh xa hoặc tiêu trừ những tình cảm hắc ám đó.

A. Tránh xa. – Có những quân thù người chiến thắng không phải bằng cách chiến đấu mà bằng cách tránh xa. Hình như có màu sắc khiếp nhược trong lối thấy mình nhưng có lợi. Trong trận giặc mà ý chí giao phong với tình cảm xấu, đôi khi ý chí phải dùng chiến thuật ấy mới mong thành công. Khi nghiên cứu về tập quán, về mãnh lực tình cảm, bạn đã biết tình cảm phát sinh do ngũ quan và cường độ có thể lên rất cao nếu ngũ quan có tập quán giúp nó phát sinh. Một thanh niên đã bị tập quán hoa nguyệt, dễ dàng có tình cảm về dâm dục, nếu chàng muốn thắng bệnh trụy lạc thì diệu kế là tránh xa những tình cảm dâm ô hơn là đương đầu vật lộn với nó. Chúng tôi không tin chàng có nghị lực đủ để sống khiết bạch nếu chàng mỗi đêm cứ tìm dịp giao du với những người mà chàng đã từng làm mồi cho tội dâm. Nhiều thứ tình cảm xấu khác cũng vậy, có người hễ giận ai thì đánh đập, đâm chém, nếu tin rằng khi hối hận những lầm lỗi đã qua rồi mình có nghị lực đủ để tự chủ thời không tránh những dịp khiêu khích nộ khích của mình thì nguy hiểm lắm.

B. Tiêu trừ. – Ngoài ra những tình cảm xấu vô tình cách cuồng bạo, trong cuộc sống thường nhựt chúng ta có biết bao nhiêu tình cảm xấu mà cường độ thấp hèn. Chúng ta có thể dùng cái phanh tự chủ đàn áp chúng để bảo thủ quyền tự do hoạt động cho ý chí và lương tri.

a) Dùng độc trị độc : Trong nghề thuốc có khi người ta dùng độc trị độc mà bịnh lành. Trong việc luyện chí, phương kế nầy đôi khi cũng thần hiệu. Hồi lúc ở trường trung học, trong suốt năm nọ chúng tôi yếu trong mình, tự nhiên lười biếng lúc nào cũng ham nằm. Không biết làm sao cho hết chứng thích nằm, chúng tôi tự nói : Thì cứ nằm và khi nằm thì đọc truyện Tàu. Thì ra mấy tháng lười biếng của chúng tôi về sau chúng tôi không hối hận lắm vì chúng mất đi. Trong thời học sinh, chắc bạn không lười biếng quá như chúng tôi, nhưng chắc cũng có lúc nghe « nhớt thây » một chút. Hãy chụp nó như người Rôma chụp mấy sợi tóc lưa thưa của thần cơ hội thoáng qua. Trong cuốn « TÔI CÓ THỂ NÓI THẲNG VỚI ANH » có chỗ Phạm-Cao-Tùng hoan nghênh tật lười biếng. Không phải ông ủng hộ cái tuổi xuân chỉ ham chơi của con người đâu mà ông muốn chúng ta dùng cái lười thứ hai của tật xấu ấy để đắc lực. Bạn thử thí nghiệm coi nào.

b) Chia ra để cai trị : Ở Rôma, thời xưa – mà trong nhiều nước bây giờ cũng vậy. Người ta hay nói : « Chia ra để cai trị » Phương thế nầy vẫn dùng được trong chí dục cũng như trong chánh trị. Nếu gặp một tình cảm xấu mà bạn không muốn dùng lối « Giáo tàu đâm chiệc » trên thì bạn phân tách nó để đặt nổi lên nguyên nhân tồi tệ của nó, đưa ra hiện tại những kết quả mà nó sẽ đem đến cho ta. Nổi giận một người bạn. Chúng ta có thể tự nói : Tại sao tôi giận, lòng giận dữ của ta có do một lý trẻ con quá, ta là con nít ư ? Giá ta có lý để giận đi thì khi bị nợ tình xâm chiếm tâm hồn, chúng ta đâu còn là con người chí khí nữa. Khi vâng lời nóng giận ta sẽ làm gì. Trả đủa lại kẻ thù sẽ có thiệt hại nào xảy đến cho tha nhân và cho chính bản thân ta. Chừng 5, 7 năm nữa ta còn thù oán kẻ ấy không. Bây giờ phục thù, tới chừng đó mặt mũi nào gặp họ…

Bạn định đặt ở bàn ăn một quyển dụng ngữ La tinh để mỗi khi ngồi bàn học hai tiếng. Hay lắm. Nhưng bữa nọ vì ngứa miệng muốn nói chuyện bất tuyệt với người thân, bạn tính bỏ học dụng ngữ. Bạn có thể nói : « Phần nhiều những bực trí thức Âu Mỹ đều thông La-văn. Nó là chiếc xe chở cho ta bao nhiêu tư tưởng sâu sắc của Virgile, Cicéron, Tacite, nó cũng giúp ta hiểu sâu Racine, Corneille, Molière là những văn tài chịu ảnh hưởng La học đậm đà. Bữa nay bỏ học, ngày mai sẽ bỏ nữa. Một người không biết chuyên tâm, để tình dục thắng mình, người ấy có giá trị gì ». Lối phân tách tình cảm xấu như vậy làm cho ta dễ thắng nó hơn là để nó y nguyên một lực lượng mờ ám. Khi nó mờ ám nó có những lý nào đó che đậy tai hại bên trong mà mang hình thức quyến rũ phi thường.

c) Dùng tình cảm tốt thắng tình cảm xấu : Một linh mục nọ nói với chúng tôi : « Là người, trong đó có hàng giáo sĩ, tự nhiên ai cũng hiếu sắc, cũng muốn đem tình yêu gởi ở người khác giống. Thầy cả là người như ai, nếu muốn sống độc thân, trong sạch thì khi bao người nam khác say mê đàn bà, thầy cả say mê Chúa Giêsu, say mê nhân loại. Theo tôi đó là diệu kế để nên thánh trong địa vị tư tế ». Thật là những lời khuôn vàng thước ngọc. Con người, như có lần chúng tôi đã nói, là con vật có lý trí, nhưng hay sống bằng tình cảm. Thiếu gì người nói phải, viết đúng nhưng bạn không ham giao du chỉ vì bạn không mến họ. Nhiều người chúng tôi biết hay nói bậy lắm, học dở làm sao, nhưng chúng tôi thích họ, có khi chúng tôi binh vực điều quấy của họ nữa. Mà bạn tưởng chỉ có bạn và chúng tôi xử đối như vậy sao ? Không, xưa nay trong nhân loại phần đông người ta tự nhiên sống bằng tình cảm như thế. Biết sức lực chi phối của tình cảm và nếu liệu đơn sơ tiêu hủy không được một tình cảm xấu thì bạn dùng một tình cảm tốt thế nó để làm đối tượng say mê của bạn. Bạn có tánh tự nhiên ghét cay ghét đắng những anh em đồng lớp làm chướng mắt, nói nghịch tai bạn ư ? Xin bạn đổi cách hãm tình ghét bằng sự yêu thương những người hủi. Thấy một em bé, một ông lão cùi thịt nhầy nhầy rớt theo máu và mủ lẽ đâu bạn không động lòng trắc ẩn. Con nít mồ côi nữa. Những tấm thân già, vợ chồng, con cái, thân gia chết hết, mà liệt bại nằm một chỗ, ăn uống tiêu tiểu một chỗ. Họ đáng cho bạn thương lắm. Thương họ đi, yêu họ như người ta yêu một vị hôn thê đi, bạn sẽ dần dần giàu đức bác ái và thắng tật ghét bè bạn nói kiêu.

Bạn muốn giữ mình khiết bạch mà ngồi lim dim dùng lý trí nghĩ đến cái hay của đức nầy mãi, chúng tôi không chắc bạn thắng nổi tật dâm ô. Bạn đã dư biết ích lợi của đức khiết bạch rồi, bạn đã quyết giữ mình trinh khiết rồi bây giờ hãy bắt toàn tâm hồn bạn bị xâm chiếm bởi một công việc nào đó. Thay vì để thời giờ mơ trăng hoa, bạn công tác xã hội, tiêm thuốc cho bần nhân, lau một vết thương cho người cùi, hốt một đống đờm máu của anh bịnh lao. Viết văn cũng được. Thay vì tốn năm phút lấy hình mỹ nhân ngắm hay hít hà đọc thơ tình, bạn xem lại mục lục của một quyển sách vừa viết xong, bạn đọc lại một đoạn trích dẫn coi dịch hay dẫn chú đúng không. Nếu phải nói một sự thật trên đời thì chúng ta có thể nói : « Sự say mê thanh cao có thể làm cho tâm hồn ta quên sự say mê thấp hèn ». Bạn chịu khó thí nghiệm coi. Hy vọng.

d) Không hoạt động khi tình cảm xấu bồng bột : Người ta nói cơn giận là cơn điên. Lúc đầu óc ta sôi máu giận vì ai, ta hay làm bậy, nói bậy. Mà yêu, hay vui mừng cũng vậy. Những lúc tâm hồn ta thấy mê thích, lấy làm hoan hỉ trong những điều bất đáng, nếu ta hở môi hay khởi một công việc nào về sau ta khó bề khỏi hối hận chua cay. Trong cuốn ĐỨC TỰ CHỦ CHÌA KHÓA CỦA THÀNH CÔNG có chỗ chúng tôi viết : « Mỗi khi bạn muốn nói lời nào hay quyết định điều gì mà bạn chịu khó chờ đợi một thời gian, thì con người của bạn sẽ điềm đạm, dục tình bình yên : Lúc ấy bạn tự chủ và nói năng trầm tưởng ». Chúng tôi muốn nhắc bạn luật thinh lặng lúc tình cảm xấu hoành hành đấy. Nó là một lực lượng rào rực đòi trào vọt ra như hơi của một nồi nước sôi đậy nắp. Nếu bạn không dùng cái phanh thinh lặng chế ngự nó thì nó sẽ mang hình thức ngôn ngữ, hành vi, cử chỉ khiến bạn mất cả nhân cách. Tai nạn nữa là nếu chúng ta không quen tự chủ, nó có thể đẩy chúng ta quyết định những vấn đề quan hệ mà đáng lẽ cho đặng giải quyết phải dùng suy nghĩ sâu sắc và thời gian lâu dài.

đ) Tự ám thị :Trong nghệ thuật đào luyện tâm hồn, phương sách tự ám thị tuy mới mẻ nhưng hình như được coi là phương pháp cổ điển. Nó có ma lực giúp chúng ta khuôn ép đời sống của mình theo lý trí. Đừng đợi đến lúc có tình cảm xấu bạn mới tự ám thị rằng mình là người có tâm hồn thanh cao. Ngay những khi cõi lòng bình lặng, bạn nên tự nói : « Tôi là một nhân vị. Tôi dùng cảm tính của tôi không phải như thú vật, mà theo ngọn đuốc của lý trí, dưới sức xô đẩy của ý chí. Tâm hồn tôi là nguồn sản xuất những tâm tình cao nhã để đời tôi lúc nào cũng hướng thượng vì như vậy mới sống đáng đời sống con người ».

e) Khơi mạch nguồn tình cảm tốt đẹp : Người ta nói chính ý tưởng dẫn đạo thế giới. Điều đó phải hiểu là ý tưởng soi đường cho ý chí và tình cảm hoạt động theo một lý tưởng chớ không phải ý tưởng trực tiếp thúc đẩy con người làm việc đâu. Lực lượng mạnh nhứt trong con người, bắt con người hoạt động phải nói là tình cảm. Trong cuốn POURQUOI JE ME SEPARE D’AUGUSTE COMTE, Spencer có chỗ nói tình cảm điều khiển thế giới. Biết như vậy, thiết tưởng bạn nên khơi trong tâm hồn mình những tình cảm tốt đẹp để chúng dẫn đạo cuộc đời bạn. Khí lúc nào cũng tìm chỗ không để chiếm đầy. Cũng thế tình cảm bao giờ cũng tìm dịp xâm nhập một tâm hồn. Nếu bạn để tâm hồn mình trống rỗng, rất e nó bị những tâm tình hắc ám công hãm vì tính con người tính không vốn ác nhưng tự nhiên thích hướng hạ. Trong bất cứ địa vị nào trên cây thang xã hội, bạn cũng có thể có những tình cảm cao thượng làm cho đời bạn huy hoàng. Là một người vợ, tại sao bạn không lo phát triển tình ái trong sạch, thánh thiện của bạn đối với người trăm năm của bạn vì tình ái phu thê là tình ái Tạo Hóa muốn, Thượng Đế đã chúc lành và cũng nhờ nó gia đình bạn được hạnh phúc, do đó xã hội an vui. Đóng vai một bà mẹ ! Ôi đẹp biết bao. Có tiếng nào chứa nhiều ý nghĩa quá trọng bằng tiếng mẹ. Vậy sao bạn không khai thác ý nghĩa ấy bằng cách gia tăng muôn ngàn hy sinh cho con cái bạn là những rường cột xây dựng nhân loại, Giáo hội, quốc gia sau nầy.

Mỗi ngày bạn cỡi ngựa sắt làm trong một hãng xưởng nào đó. Công việc không phải của mình, tự nhiên chán. Ai cũng vậy. Nhưng là một người có lương tâm, bạn yêu nghề. Bạn tìm trong tác vi thường nhựt một thứ thú vị riêng có tính chất thiêng liêng, phần thưởng của người lao công, của người trọng lương tâm nghề nghiệp. Bạn có phận vụ cầm súng bảo vệ quê hương à ? Trên đời có mấy phận sự cao quí bằng. Mảnh sơn hà mà bạn đem máu đào hay mồ hôi gìn giữ đây đã được xây dựng bằng bao nhiêu công trình lao khổ. Dưới chơn bạn đặc nghẹt những quả tim trào nhựa hy sinh vì giống nòi, trên đầu bạn hồn thiêng của tổ tiên lúc nào cũng độ trì cho con cháu. Cả cái dĩ vãng văn hóa tiền bối giao cho bạn, cả cái tương lai đồng bào cũng giao cho bạn. Ý thức trách vụ của mình như vậy bạn không nghe cõi lòng dậy lên giữa một mùa sung sướng, phấn khởi, yêu đời, mến nước, và thèm khát hy sinh sao ? Không lẽ ?

Còn bạn ? Một nhà truyền giáo ? Tuyệt vời cao cả. Chí của bạn là chí chim bằng. Bạn đã đảm bảo cho đồng loại một cứu cánh mà ở đó họ sẽ được toàn phúc sau khi về mặt vật chất vì huấn luyện khắc nghiệt của tử thần họ ra khỏi sự sống thế trần với hai bàn tay trắng. Bạn là thứ người biết LO HẬU cho muôn họ mà muôn họ vì ngó không khỏi lỗ mũi của mình, vì lấy cái tùy làm cái chánh, vì quên mình là nhân vị, say sưa trong ô-tô nhà lầu, vợ đẹp, con xinh, danh lợi, quyền chức nên coi thường bạn. Nhưng mang chí cả thì bạn bận chi với sự bạc ơn của những người không hiểu mình. Bạn cứ khai thác ngày một mênh mông hơn nguồn tình ái của bạn đối với đồng loại và TẠO HÓA đi, đời bạn sẽ đẹp hơn muôn ngàn mộng đẹp dưới dương gian đầy nước mắt nầy.

Bạn đang sáng tác nhạc ? Đang thả hồn với Nguyễn-Du ? Đang hạ những nét đan thanh ? Đáng khuyến khích mà cũng đáng ao ước lắm. Đang khi bao nhiêu người cùng tuổi với bạn tìm những thú truy hoan thì bạn trầm mình trong nguồn vui của con người nghệ sĩ. Một thánh nhân nào đó thấy cái đẹp của tạo vật cất mình lên TẠO HÓA là suối đẹp. Và nghệ thuật theo STOLTOI là sự bắt chước cái đẹp tự nhiên nên bạn có thể dùng nghệ cảm để thỏa lòng như hương nguyền bay lên cùng ĐẤNG TOÀN MỸ. Chắc không cần chúng tôi kể thêm cho bạn những địa vị xã hội mà con người có thể có những tình cảm hướng thượng. Bạn hãy nhất quyết làm cho đời mình biến thành một đóa sen trinh bạch giữa hố đời đầy uế vật. Ý chí của bạn sẽ không còn bị thúc nhọc trong những đám mây tình cảm hắc ám nên quyết định mạnh mẽ, dẻo dai.

❀ ❀ ❀

[1] Jules Payot – L’Education de la volonté – Félix alcan trg 51.

[2] Nguyễn-Hiến-Lê – RÈN NGHỊ LỰC ĐỂ LẬP THÂN trg 52.

[3] J. Payot – trg 57.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.