Muốn có tinh thần tự quyết một trong những phương thế hiệu nghiệm là cung cấp cho mình một lương tâm lành mạnh. Chữ lương tâm chúng tôi dùng đây xin bạn đừng hiểu là ý thức tâm lý (conscience psychologique) mà nên hiểu là tác dụng của tinh thần khi nó tự động, nhanh chóng phán quyết về một vài tác vi cá biệt nhứt định của con người. Tuy dầu ý thức tâm lý và lương tâm luân lý liên lạc mật thiết với nhau song vẫn khác nhau. Ý thức tâm lý là khi tinh thần dùng sự trực giác nhận thức tâm trạng hay tác vi của mình. Tinh thần nhận thực đối tượng hiểu biết cách trực tiếp mà không quan tưởng đến nguyên nhân, kết quả của đối tượng. Lẽ dĩ nhiên là không có sự lý luận nào hết. Bạn sình ruột, bạn biết bụng bạn đau, sự biết nầy là ý thức tâm lý. Nếu sự biết vô ý thức và tự nhiên thì người ta gọi ý thức tâm lý tự động ; bằng có tính chất hữu thức thì người ta gọi ý thức suy nghĩ. Hồi nãy chúng tôi nói sự ý thức tâm lý liên hệ với lương tâm luân lý bởi vì nhờ nó mới có lương tâm luân lý. Một người cho đặng biết và muốn việc lành việc dữ, trước hết phải có khả năng nhận thức những gì xảy ra ở nội tâm mình. Lương tâm luân lý chỉ phán quyết trên tác vi nào mà ý thức tâm lý giúp tinh thần nhận thức được thôi. Và cho đặng phán quyết sáng suốt, mạnh mẽ cần có lương tâm luân lý lành mạnh. Khi nào bạn muốn một việc nào là tinh thần của bạn nhờ lương tâm luân lý làm cho bạn ngã về việc đó. Tinh thần một mặt nhờ ý thức tâm lý cho bạn biết bạn đang ý thức việc nào, mặt khác nhờ lương tâm luân lý giúp bạn biết giá trị của việc ấy và hoặc xô đẩy bạn thi hành nó hoặc cấm ngăn bạn tiến đến nó. Sự phán quyết của lương tâm luân lý không phải là tác vi thuần lý trí, lý trí đóng vai trò hệ trọng trong nó đã đành mà ý chí không phải hoàn toàn phụ thuộc. Khi bạn thấy một em bé khổ giữa cảnh nhà cháy bạn định vào đám lửa cứu nạn nhân. Ý định đấy đâu phải chỉ là lý tưởng về bác ái, hy sinh vv… mà còn sự cương quyết, sự can đảm là những hình thức của ý chí. Lúc làm một tác động ý chí là lúc xử dụng lương tâm. Theo thánh Tôma ý chí là một thứ thị dục hướng về sự thiện hảo tinh thần. Tự nhiên nó hướng thượng. Mà lương tâm là cơ quan sản xuất những tâm tình cao cả nên rất thích hợp với ý chí. Lương tâm một người càng cao cả, ý chí của họ càng mạnh mẽ, ý định của họ càng sáng suốt và có thể thực hiện thành công. Bởi vậy khi bàn về giáo luyện ý chí, tất nhiên phải đề cập giáo luyện lương tâm.
Lương tâm ta phải có là lương tâm cương trực. Trước khi bàn về lương tâm cương trực ta nên xét sơ vài trạng thái dị thường của lương tâm.
1) Lương tâm bối rối. – Lương tâm đa nghi là lương tâm của người nghe bối rối, lưỡng lự, thống khổ trong tâm hồn vì lo sợ tội ác, hình phạt, dư luận vv… Nguyên nhân của chứng đa nghi có thể là sự suy nhược hay bất điều hòa của các nội hạch, của thần kinh hệ, có thể vì mang tính khí đa sầu, thích thinh lặng, ghét xã hội, quá tỉ mỉ, có thể vì đầu óc chỉ biết phân tách mà nghèo tổng hợp nên phán đoán thích hợp lý, có lẽ vì tánh nhát nhúa, tự ti hay sợ hình phạt, sợ sự mất linh hồn, có thể vì tính kiêu-ngạo luôn muốn lòng mình như tờ giấy trắng theo sự tự phụ quá khích của mình mà bất chất lòng Nhân của Đấng Chí Công.
Nguyên nhân của bịnh bối rối thì ra rất phức tạp. Tuy nguyên nhân có cái khác nhau, song tâm trạng người đa nghi cách chung giống nhau. Họ như « mủ mít », tỉ mỉ, cố chấp, phân tách, diện lý, lo sợ bối rối, hối tiếc, lưỡng lự, quyết định đi rồi quyết định lại.
Nếu bạn phải chứng bịnh nầy thì xin bạn : 1) tìm bác sĩ lành nghề lo cho thân thể mạnh khỏe. 2) Tin cha linh hướng như tin Thượng Đế. Nhứt định. Không có lý luận chủ quan gì hết. Ngài bảo gì nghe nấy. 3) Đừng làm việc đến mệt lả tâm thần. 4) Theo thuyết cái nhiên rộng nghĩa là chỉ tuân theo cái gì buộc mà đối với mình là rõ rệt, chắc chắn. Điều gì có vẻ hồ nghi không buộc mình theo.
2) Lương tâm lưỡng lự – (conscience perplexe). Người có lương tâm lưỡng lự băn khoăn không biết quyết định thế nào khi có hai sự bắt buộc nghịch nhau mà xem ra có lý cả hai.
Thì cũng là thứ lương tâm bối rối nói trên nhưng không đến nỗi lo âu cực nhọc quá. Họ thường lưỡng lự trong sự chọn phương thế để thực hiện một trong hai bổn phận lôi kéo họ. Muốn giải thoát thứ lương tâm nầy phải dụng lương trí. Trước hết phải nhận chân sự quan hệ của từng phận sự rồi so sánh coi phận sự nào quan hệ hơn. Tiêu chuẩn để định sự quan hệ của phận sự là phận sự nào nghiêm nhặt thì đáng thi hành hơn phận sự quảng đại như phận sự về công bình buộc thi hành trước phận sự bác ái, vâng lời Trời trước vâng lời người. Lúc hai phận sự lôi kéo, nếu cần nên tìm người khôn ngoan giải quyết giúp. Chúng tôi nhấn mạnh nếu cần, nhược bằng sự lưỡng lự cứ công hãm tâm hồn thì phải tập tự quyết. Trước hai phận sự có điều ác mà phải chọn một thì cứ chọn cái nào ít điều ác, nếu không rõ cái nào ít điều ác thì chọn bất kỳ cái nào. Khi thi hành một phận sự thì không lỗi bổn phận vì không thi hành phận sự kia. Cứ yên tâm vì thái độ quyết định như vậy là hợp lý.
3) Lương tâm sai lầm. – Lương tâm sai lầm là lương tâm quyết định nghịch lý trí, luân lý. Vẫn biết rất có thể có những lương tâm quyết đoán sai lầm, nhưng cách chung trong những trường hợp thực tiễn, lương tâm lành mạnh quyết đoán đúng. Ta phải theo. Thứ lương tâm sai lầm nói đây là thứ lương tâm của người vì nguyên nhân sinh lý hay tâm lý nào đó có thói quen phán quyết bậy trong những trường hợp thực tiễn mà phần đông kẻ khác dễ dàng nhận sự thật. Muốn điều trị lương tâm nầy, người ta phải tập phán đoán theo lương trí luyện óc lý luận theo tinh thần khoa học, noi gương những bực khôn ngoan. Lẽ dĩ nhiên về mặt tội ác và công trạng người có lương tâm sai lầm có thể vô tội và được công đối với Thượng Đế khi vô tình và với thiện ý họ làm một việc ác nào đó để thành công một việc thiện.
4) Lương tâm đa nghi. – Lương tâm đa nghi là thứ lương tâm bà con với các lương tâm lưỡng lự, bối rối. Người có nó khi phán quyết hay sợ sai lầm. Chúng tôi sở dĩ bàn nó là vì do nó mà có lương tâm lưỡng lự và lương tâm bối rối. Nguyên tắc nên theo để giải thoát hồ nghi là : Lex dubia non obligat : Luật hồ nghi không buộc. Những nhà thần học, luân lý cãi nhau như giặc về sự phải theo thuyết cái nhiên với trình độ nào. Khôn ngoan nhứt là nên giữ nguyên tắc luân lý trên nếu không thì sẽ lưỡng lự, bối rối, sau cùng có tập quán khốn nạn là không tự quyết được và khổ muộn luôn vì lương tâm cắn rứt.
Nhưng phương thế hay nhứt để tự quyết khỏi sai lầm là luyện cho mình lương tâm lành mạnh. Jean Benoit Vittrant nói : « Sự chấp nhận của lương tâm chân thực cần thiết cho thiện tính luân lý của mọi tác vi nhân linh » [1]. Phải. Trong vực luân lý mà trong nhiều phạm vi khác cũng vậy ý chí quyết định theo sự thúc đẩy của lương tâm – Lương tâm mà bịnh hoạn, không làm sao ý chí cương quyết và khỏi sai lầm được. Muốn lương tâm làm việc đắc lực nên có sự đích thực luân lý (certitudo moralis) là sự đích thực mà một cách chủ quan ta có khi phán quyết điều gì. Nó dựa vào sự cái nhiên (probabilité) thứ cái nhiên mà những đầu óc bình thường quan niệm. Lẽ dĩ nhiên khi ta có sự đích thực luân lý thì ta thực tâm vì nếu ta không thực tâm thì không làm gì ta tin chắc điều ta sẽ làm, ta sẽ tự dối và tác vi của ta không do một ý chí cương quyết. Nhờ sự đích thực luân lý mà ta hành động yên tâm, chớ nếu ta cứ tìm sự thật khách quan mãi thì trong nhiều trường hợp không làm sao ta quyết định được.
❀ ❀ ❀
[1] Jean Benoit Vittrant, Théologie morale – et ses fils – trg 49.