Chúng tôi tập một con cưỡng đọc kinh « Kính mừng ». Sau một thời gian, con cưỡng của chúng tôi thuộc kinh ấy nhưng chắc chắn thuộc thua em bé mà bạn tập. Em bé đọc cách lanh lẹ hơn, tinh xảo hơn. Con cưỡng và em bé, cả hai đều nhờ tập quán mà thuộc kinh « Kính mừng » nhưng cưỡng thua em bé một phần lớn tại vì nó không có óc suy nghĩ là cái mà em bé có trong tận bản chất người của mình. Trong một chương trên chúng tôi nói ý tưởng tuy có tính chất tinh thần nhưng có năng lực khiến những cơ quan thể xác hoạt động và hoạt động với cái cường độ cao. Cưỡng lúc đọc kinh « Kính mừng » cũng xử dụng những lực lượng của gân, của tế bào nhưng không có ý tưởng về kinh ấy cho nên tập quán không ghi vết sâu trong cơ quan thể chất dùng để kêu hay nói của nó và bởi tập quán lợt lại, thô sơ nên nó đọc kinh « Kính mừng » không tinh nhuệ bằng em bé. Trong trường hợp một em bé ngu đần với một em bé khôn ngoan chúng ta cũng thấy sự khác nhau về tập quán của chúng. Em bé ngu đần học kinh « Kính mừng » không đến nỗi tệ như con cưỡng nhưng chắc chắn không thuộc rành như em bé khôn ngoan. Đó là chưa nói đến sự ý thức điều mình đọc của em bé, một tác động rất giúp ích cho tập quán, cho sự nhớ mà loài cầm thú, trong đó có con cưỡng của chúng tôi, không làm gì có được.
Tưởng chúng tôi không cần nhắc bạn rằng không thể muốn một cái gì mà trước hết không có ý nghĩ về điều muốn đó. Ngay những việc không tùy thuộc ý muốn chúng ta chút nào như trúng số chẳng hạn, chúng ta cũng phải có ý nghĩ về việc trúng số, mua giấy số rồi mới muốn mua giấy số để thử thời vận. Khi học về luân lý học ở ban triết học, chúng tôi có một giáo sư khi bàn vấn biết và muốn hay nói đi nói lại câu bằng La-ngữ : Nil volitum non precognitum : vô tri bất mộ. Câu xưa như ông Bàng Cổ nhưng chứa một chân lý mới luôn cho mọi thời đại. Cho đặng muốn phải biết trước. Vậy để nên người có ý chí mạnh, tất nhiên chúng ta phải trở thành người biết suy nghĩ. Hầu hết những bực đại trí, Giêsu dám chết trên thập giá và cũng là bực người sản xuất bao nhiêu chân lý chứa trong phúc âm thư, là khuôn vàng thước ngọc cho muôn thuở. Eschylle say sưa ái quốc, ra vào trận mạc như cơm bữa nhưng cũng là đại kịch sĩ của Hilạp. Ông là cha đẻ các vở : Perses, Euménides, Agaménon vv… Virgile là con một nhà nông phu, cực khổ lắm mới lập thân được và đồng thời với ý chí gang thép ông có bộ óc khả quan. Ai mà không biết Virgile là thứ ba của đất La, người khai sinh những Bucoliques, Georgiques, Enéide. Napoléon có chí cầm súng giết giặc nhưng cũng có trí thông minh cầm bút soạn luật. Những gương đại chí và đại trí có thể chép thành những pho sách dầy. Vài bằng chứng trên giúp chúng ta tin sự thành công của ý chí phần lớn nhờ trí tuệ sáng suốt làm điều kiện. Có thể ví lý trí là một viên hoa tiêu còn ý chí là con thuyền. Thuyền muốn đến bến phải được người cầm lái sáng suốt điều khiển. Một người cho đặng đạt mục đích mình ao ước và nhứt là đạt được mục đích như ý phải có đầu óc sáng suốt lựa chọn điều gì có ích cho mình, có lợi cho kẻ khác, lựa chọn phương thế dùng để thực hiện mục đích, đề phòng những trở lực có thể làm hại cho lý tưởng. Không thể tưởng tượng một người gọi là người có chí khí mà người ấy ngu đần. Giàu ý chí mà đầu óc cạn hẹp có thể làm nhiều việc táo bạo vi hại mình và kẻ khác vì không thấy rõ điều phải làm hay nên làm. Trong xã hội nếu đã có những người minh mẫn nuôi chí cả, kiên tâm đeo đuổi sự mưu cầu ích lợi cho muôn họ thì cũng có không ít người ngu si lấy tà là thiện, lấy giả làm chân rồi đem cái chí của mình dẻo dai thi hành sở nguyện để mưu đồ thán cho thiên hạ. Kể ra cái chí của Tần Thủy Hoàng trong việc xây dựng Vạn Lý Trường Thành, cái chí của Néron trong việc tàn sát những tín hữu công giáo, cái chí của Hitler trong việc « siêu hóa » dân tộc Đức, cái chí của Staline trong việc cộng sản hóa thế giới, ai cũng phải chịu là chí lớn. Nhưng tại sao các công trình của họ thiên hạ lại oán ghét, họ biến thành những tên đồ tể trong sự tàn sát đồng loại ? Có lạ gì ? Chỉ vì những việc họ làm không phát xuất từ đầu óc sáng suốt, tư tưởng của họ không hợp lẽ phải là đối tượng của trí tuệ. Họ cho là lẽ phải những lý lẽ thiên lệch, sai lầm. Một khi đi lạc đường chân lý rồi mà càng đem chí ra thì càng xa chân lý và càng gần cái khổ, cái chết. Trong xã hội tuy những người giàu chí mà thiếu sáng suốt gây những thủ đoạn hại nhân có nhiều thiệt, nhưng người kém khôn ngoan và xử dụng ý chí để phá hủy đời tư của mình thì nhiều hơn. Hình như xã hội nào cũng có hạng người nầy. Họ lôi một kiếp sống lẽ ra không nên nói chút nào chỉ vì kiếp sống ấy không được suy nghĩ trước, bị lạc hướng rồi bị chôn vùi dưới sức lôi cuốn của sóng tình dục. Trong cuốn « L’Exercise de la Volonté » Georges Dewel Shauvers nói : « Tôi tưởng một đời sống chỉ đáng chịu cực sống khi có nhắm một mục đích, khi nó đi đến một lý tưởng, bất kỳ lý tưởng gì. Thông thái, thánh thiện, tự hoàn thiện và hoàn thiện kẻ khác giáo dục con trẻ… » [1]. Họ bất chấp ý nghĩa của câu nầy. Đời của họ như chiếc thuyền không nhắm bến nào, có khi nhắm bến đầy nguy hiểm mà chèo thật mạnh, lướt sóng thật nhanh. Vì đó chả trách khi tuổi tang du đã về, có nhiều người gieo lệ hối tiếc bởi đời mình là đời bỏ đi, đời không đáng sống. Đang khi bao người có cái mà Curie gọi là « mộng của xuân thời được thực hiện ở lão thành » thì họ vô tình hướng ý chí của mình về nẻo đường của thất bại, của tuyệt vọng.
Tóm lại, muốn nên người chí khí cần thiết phải có bộ óc sáng suốt. Một ý tưởng bổ dưỡng được ý chí đem ra áp dụng mới mưu ích cho con người.
❀ ❀ ❀
[1] L’EXERCISE de la VOLONTÉ, Payet – Paris – trang 123.