Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
A. Cơ Cấu Của Phán Đoán Và Lý Luận

❊ ❊ ❊

a) Phán đoán. – Thường người ta định nghĩa là sự quả quyết về một tương quan có ở giữa hai đối tượng của tư tưởng. Gọi là sự quả quyết vì phải có trí não ta phải biết sự tương quan của sự vật ta quan sát, nếu trí não không biết thì không thể có sự phán đoán về tương quan ấy.

Tương quan ở giữa hai đối tượng của tư tưởng vì trí não của ta nhắm đối tượng khách quan chớ không nhắm ý tưởng của đối tượng ấy. Khi bạn phán đoán rằng trứng gà luộc lacót ngon, bạn phán đoán về trứng gà luộc lacót chớ không nghĩ đến ý tưởng trứng gà luộc lacót. Nói đến phán đoán tức là nói đến mệnh đề (proposition) một sự diễn lộ bằng lời nói của một tương quan có ở giữa hai hạn từ (termes). Theo Atistote và những đồ đệ của ông thì trong một mệnh đề bao giờ cũng có hai hạn từ được nối lại bởi động từ « Là » có tên là liên kết từ (copule). Liên kết từ có khi được thế bằng những động từ khác như trong câu : « Bạn luyện ý chí » có khi được hiểu ngầm (bạn đẹp = bạn là đẹp) có khi hàm súc một hạn từ và chỉ đi sau một hạn từ đầu thôi. Ví dụ : Bạn học, chúng tôi cười… Lachelier, Stuart Mile vv… không đồng ý với chủ trương của Aristote. Theo ông khi người ta nói : Giáp xấu hơn Ất, hình dung từ đẹp lẫn lộn trong Giáp, không cần có liên kết từ để chỉ rằng Giáp xấu. Cho nên khi phân chia thứ loại mệnh đề, người ta có : một mệnh đề dính kết (proposition d’inférence) và mệnh đề tương quan (proposition de relation). Nhưng nếu suy cứu cho kỹ quan niệm của những nhà luận lý học hiện đại không khác quan niệm lý học cổ điển vì đừng coi vai trò của liên kết từ quan hệ hay không người ta cũng có một ý tưởng giống nhau. Bạn nói Giáp xấu hơn Ất và hiểu đặc tính xấu lẫn lộn trong khái niệm Giáp cũng như chúng tôi nói Giáp là xấu hơn Ất. Sự lý luận của bạn và chúng tôi bao giờ cũng có sự liên quan, có điều là sự liên quan mặc nhiều hình thức thôi. Cái mà nhiều nhà luân lý học hiện đại gọi là mệnh đề dính kết chỉ là một thứ mệnh đề có sự liên quan dính kết một trong muôn ngàn liên quan khác.

Nếu phải sắp loại các mệnh đề thì bạn có thể :

1) Căn cứ vào sự liên quan để chia : a) mệnh đề giả định (tôi ăn nếu tôi đói). b) mệnh đề quyết đoán (tôi sẽ ăn). c) mệnh đề ly tiếp : proposition disjonctive (tôi ăn hay là tôi không ăn).

2) Căn cứ vào thể cách để chia : a) mệnh đề xác quyết (proposition apodictique) (đồ chứa lớn hơn đồ được chứa). b) mệnh đề hiện hữu : proposition assertorique (bạn đang rèn chí).

3) Căn cứ vào phẩm chất để chia : a) mệnh đề quyết định (tôi ăn). b) mệnh đề phủ định (tôi không ăn).

4) Căn cứ vào số lượng để chia mệnh đề tổng quát, cá biệt…

Làm sao có sự phán đoán :

Thường thường người ta tư tưởng cho đặng phán đoán, chúng ta có sẵn ý tưởng rồi nhờ những ý tưởng nầy chúng ta tìm liên quan để thốt ra những mệnh đề. Bạn có những ý tưởng về người về đen, rồi bạn rút liên quan ở những ý tưởng ấy để nói : người đen, nhưng kỳ thực trước khi đến việc phán đoán, chúng ta không phải đã có trước những ý tưởng, mà có sự hiểu biết mờ mờ, không rõ rệt. Đọc một cột báo, ban đầu bạn hiểu biết không sâu sắc, nhưng rồi sự phán đoán của bạn rõ rệt lần lần bạn nói : bài báo văn hay lời đẹp. Đứa bé cũng không phán đoán bằng những ý tưởng tổng quát mà bằng những hiểu biết lờ mờ, dần dần nó mới phân biệt và ý thức điều nó phán đoán. Nó nói : Con uống nước, ban đầu nó đâu biết rõ nó là ai và uống nước là làm thế nào.

Như vậy thì phán đoán là con đẻ của tinh thần khi nó căn cứ vào sự tổng hợp mờ mờ, phân tích tổng hợp rõ rệt để biết kết hai hạn từ chứa những ý niệm khác nhau lại thành một mệnh đề nào đó. Chính phán đoán là việc đại hệ của đời sống tinh thần vì chính nó là sự tư tưởng còn lý luận chỉ là sự nối liền những phán đoán lại thôi.

b) Lý luận. – Lý luận là tác vi của trí tuệ khi nó căn cứ vào một phán đoán đã biết được để đi đến một phán đoán mới. Đọc Thánh Kinh chúng ta biết chuyện nhà tiên tri nọ một buổi sáng kia thấy nền chùa đã rắc một lớp tro mà in đầy những vết chân người, ông liền nói rằng : đêm vừa rồi các thầy sãi và bà vãi vào chùa lên bàn thờ lấy của cúng ăn chớ không bụt thần nào ăn cả. Lối quyết đoán của ông ta gọi là lý luận. Ông căn cứ vào vết chân của các bực tu hành ấy – điều ông đã biết – để ông kết luận một điều ông chưa biết.

Có ba loại lý luận : Diễn dịch – Quy nạp – và Loại suy.

1) Diễn dịch. – Là cách suy luận hoặc đi từ nguyên tắc đến kết luận (Giáo hoàng chánh thức không hề sai lầm về tín lý và luân lý. Mà Phê rô là Giáo hoàng. Vậy Phê rô không hề sai lầm về tín lý và luân lý) ; hoặc đi từ tổng quát đến cá biệt. (Người cẩn ngôn lựa từng lời nói. Mà Giáp là người cẩn ngôn. Vậy Giáp lựa từng lời nói) ; hoặc đi từ tương đương này đến tương đương kia (A bằng B ; mà B bằng C. Vậy A bằng C). – Lỗi định nghĩa nầy xét về mặt luân lý học thì rất đúng nhưng xét về mặt tâm lý học, về sự phát sinh của lý luận thì không đặng đúng lắm. Trong tâm lý học, khi nghiên cứu về cách phát sinh của lý luận bạn biết tinh thần con người không dùng nguyên tắc để kết luận, không đi từ tiền đề có sẵn để đến kết đề mà dùng lý luận để tìm nguyên tắc và chính kết đề được có trước tiên. Tuy nhiên định nghĩa trên nầy vẫn có giá trị trong luận lý học vì luận lý gia không quan tâm sự thành hình của tư tưởng mà chỉ nghiệm xét tư tưởng khi nó đã thành hình rồi.

Phương pháp diễn dịch chia ra làm hai thứ :

1. Diễn dịch thực tại (déduction réelee) dùng để chứng minh. Khi dùng phương pháp nầy cần thiết xây dựng lại tiền đề cho chắc. Trong đại tiền đề thường được nêu ra những định luật tổng quát, những chân lý thông thường. Một khi đã nhận đại tiền đề thì tự nhiên phải nhận kết đề bằng không sẽ tự mâu thuẫn. Mạnh Tử hỏi Tề Tuyên Vương : Có quan kia cẩu thả phận sự thì nhà vua phải xử đối làm sao. Tề Tuyên Vương bảo : phải phế chức. Mạnh Tử tiếp : Nhà vua cẩu thả phận sự làm vua thì sao ? Vua Tề bị Mạnh Tử dẫn vào cái rọ lý luận mà không hay.

2. Diễn dịch hình thức (déduction formelle) dùng để giảng nghĩa. Khi dùng phương pháp nầy người ta cũng nên ra định luật tổng quát để cắt nghĩa cái cá biệt, làm rõ rệt cái mờ ám nằm trong đại tiền đề. Cưới người bà con chưa quá ba đời là loạn luân. Mà anh Ất cưới người bà con chưa quá ba đời. Vậy anh loạn luân.

Phương pháp diễn dịch căn cứ trên những nguyên tắc sơ thủy (principer premiers) nầy là : Nguyên tắc đồng nhất và nguyên tắc mâu thuẫn (principes d’identité et de contradiction) A bằng B, mà B bằng C. Vậy A bằng C. Ví dụ nầy dựa trên luật hai vật bằng hay đồng nhất với vật thứ ba thì bằng hay đồng nhất với nhau (nguyên tắc đồng nhất). – Đã chịu là người đều phải chết và Giáp là người thì dù muốn dù không cũng phải chịu Giáp phải chết, nếu không sẽ tự mâu thuẫn (nguyên tắc mâu thuẫn).

Áp dụng lỗi diễn dịch, người ta có nhiều hình thức suy luận khác nhau nhưng tựu trung đều dựa trên phép tam đoạn luận.

2) Tam đoạn luận. – Lối suy luận gồm hai tiền đề và do hai tiền đề đó người ta đi đến kết đề cách tất yếu :

Đấng Vạn năng phải được suy tôn.

Mà Thượng Đế là Đấng Vạn Năng

Vậy Thượng Đế phải được suy tôn.

Tam đoạn luận gồm ba hạn từ (termes) : đại hạn từ (grand terme) và tiểu hạn từ (petit terme) làm nên hai tối hạn từ (les 2 extrêmes) (Thượng Đế, phải được suy tôn). Giữa hai tối hạn từ nầy có một tương quan nhưng còn mờ ám. Phải có một hạn từ trung gian làm cho sáng rõ (Đấng Vạn Năng).

Tam đoạn luận gồm ba mệnh đề (3 propositions). Hai mệnh đề đầu gọi là tiền đề. Mệnh đề chót gọi là kết đề. Phương pháp nầy có nhiều qui luật và nhiều hình thức khác nhau vì sợ mất nhứt trí của sách chúng tôi xin miễn bàn ở đây. Xin bạn đọc chịu khó tìm đọc trong hai quyền Luận lý học và Tâm lý học của chúng tôi sẽ xuất bản trong tủ sách TÔI TỰ HỌC ở ngăn Triết học.

3) Tam đoạn luận tiền tri. – Lối suy luận hai hay nhiều mệnh đề mà kết đề câu trước làm tiền đề câu sau. Cứ như vậy mãi…

Là người tất yêu trời

Yêu trời tất yêu đồng loại

Yêu đồng loại tất yêu đồng bào

Yêu đồng bào tất yêu gia đình…

c) Tam đoạn luận phụ chứng. – Lối suy luận bằng tam đoạn luận mà trong tam đoạn luận mỗi tiền đề được dẫn chứng. Những nhà văn già triết học hay trình bày học thuyết của mình bằng lối suy luận này. Chịu khó lật quyển « Coursus philosophieoe » của Boyer bạn sẽ có không biết bao nhiêu thí dụ. Stuart Mill đã làm một tam đoạn luận mà hai tiền đề có chứng triết lý, lịch sử trường giang đại hải để chứng minh rằng nền chánh trị của Anh bởi đảm bảo nhu cầu trật tự và nhu cầu tự do nên bền vững. Nhị đoạn luận tức là lối suy luận theo tam đoạn luận mà bỏ bớt một tiền đề : Descartes nói : Tôi tưởng. Vậy tôi có. Hiểu ngầm bất cứ cái gì tưởng đều có.

d) Liên châu luận. – Lối suy luận gồm ít nữa 4 mệnh-đề đi tiếp tục nhau, trong đó đoạn cuối mệnh đề trên làm đầu cho mệnh đề dưới và sau cùng đoạn cuối của mệnh đề sau cùng nối với mệnh đề đầu tiên. Montaigne làm cho con chồn không muốn qua ao nước đã lý luận như vầy :

Giòng suối nầy reo om sòm

Cái gì om sòm thì máy động

Cái gì máy động thì không đặc lại

Cái gì không đặc lại không chắc

Cái gì không chắc không thể chở tôi được

Vậy giòng suối nầy không thể chở tôi được.

đ) Lưỡng đạo luận. – Lối tam đoạn luận đôi gồm hai lý luận giả sử mà có cùng một kết luận. Omar muốn đốt thư viện ở Alexandrie nói : « Hoặc là những sách nầy hợp với sách Cô-răn và như vậy là đồ vô ích ; hoặc không hợp với sách ấy và như vậy là đồ nguy hiểm : vậy trong hai trường hợp những sách ấy đều đáng đốt ».

Qui nạp – Là lối suy luận đi từ những sự kiện đến luật tổng quát của những sự kiện khác cùng giống loại với sự kiện đã được quan sát ở nhiều nơi, nhiều lúc. Archimède dìm một vật thể xuống nước một lần, hai lần, mười lần ở thùng nước nầy, thùng nước kia, thùng nước nọ đều thấy kết quả giống nhau nên ông quyết : Nguyên tắc vật lý học của ông tức là nguyên tắc Archimède bạn đã nằm lòng : mọi vật thể dìm trong nước…

Có hai thứ qui nạp : qui nạp thực tại (induction réelle) cũng gọi là lối qui nạp của Bacon, dùng để phát minh một sự kiện mới bằng cách nhận xét vài trường hợp riêng biệt rồi rút kết luận cho các trường hợp khác cùng giống loại với những trường hợp mình quan sát.

Giáp, Ất, Mùi là người mê ăn

Mà Giáp Ất Mùi là những người làm bếp

Vậy những người làm bếp là người mê ăn.

Qui nạp hình thức (induction formelle) cũng gọi là lối qui nạp của Aristote, thường dùng không phải để tìm sự kiện mới mà để mặc cho sự kiện đã biết rồi hình thức mới bằng cách quyết cho đoàn thể điều người ta quyết cho cá nhân.

Ổi, Bưởi hôm nay đã ăn chay

Mà ổi, Bưởi là những tín đồ Phật Giáo

Vậy những tín đồ Phật Giáo đã ăn chay.

Nếu nghiên cứu cơ cấu của lối qui nạp chúng ta thấy có những công việc quan hệ nầy mà Henri Marion đã toát yếu trong quyển Leçons de Psychologie appliquée à l’éducation.

1. Quan sát trường hợp riêng biệt.

2. So sánh những trường hợp giống nhau.

3. Loại trừ những khác biệt về chi tiết và trừu tượng hoá những tính chất bản thể của hiện tượng.

4. Phổ thông hoá nghĩa là quyết rằng tương quan đã được quan sát sẽ có giá trị mọi nơi mọi chỗ.

Phương pháp qui nạp dựa trên nguyên tắc trật tự và luật nhân quả. Khi Archimède đã quyết định luật vật lý của ông, ông tin rằng sau khi ông quả quyết, những hiện tượng trong hoàn vũ vẫn giữ trật tự cố định mà Tạo Hoá đặt cho chúng và trật tự ấy sẽ bền bỉ. Theo luật nhân quả thì : Nhân giống nhau sinh quả giống nhau. Khi chúng ta qui nạp chúng ta tin như vậy. Lửa theo ta biết có khả năng nóng và sáng. Ta quyết lửa ở đâu và thời nào cũng nóng sáng.

Xét về mặt xử dụng thì phương pháp qui nạp có trước phương pháp diễn dịch và quan hệ hơn phương pháp nầy. Có trước vì con người tự nhiên khởi sự việc tư tưởng của mình bằng cách thu nhận những cái riêng biệt, đi từ sự kiện rải rác đến luật tổng quát. Khi biết được luật tổng quát rồi, con người mới áp dụng vào những sự kiện cá biệt. Nói gọn : con người qui nạp rồi diễn dịch.

Quan hệ vì trong đời sống thường nhựt ta hay dùng nó để suy luận. Thấy có khói ta nói có lửa. Nghe cóc nghiến răng ta đoán trời sắp đổ mưa. Bởi tự nhiên con người có xu hướng lý luận như vậy nên trong nghề giáo dục, cần người ta luyện tập con trẻ có tập quán phổ thông hoá sự kiện theo tinh thần khoa học. Chúng tôi nói theo tinh thần khoa học vì nếu không theo phương pháp đúng đắn, lối qui nạp có thể dẫn đến kết luận sai lầm. Em bé thấy bà ngoại nó ăn trầu, má nó ăn trầu, tưởng rằng đàn bà nào cũng ăn trầu. Bác nhà quê buổi sáng nọ ra đường gặp đàn bà có mang rồi mắc tai nạn liền cho rằng buổi sáng nào gặp đàn bà có mang đều xui.

Loại suy – Loại suy là lối suy luận căn cứ vào sự tương tự của vật nầy với vật kia về những phương diện nào đó rồi kết luận rằng hai vật giống nhau :

Tỉ như : Bính có bộ mặt hầm hừ, hay đánh lộn.

Bảo cũng có bộ mặt hầm hừ

Ta quyết : Bảo hay đánh lộn.

Sánh với hai phương pháp diễn dịch và qui nạp thì phương pháp loại suy thông dụng nhứt. Trong câu chuyện của ta từ sáng đến tối ta hay dùng phương pháp loại suy để kết luận. Ta quen tin người hiền tướng hiền, người dữ tướng dữ nên vừa gặp ai có nét mặt hiền dịu ta tin rằng người ấy có tâm hồn hiền lương. Mẹ ta là một người rất hy sinh với con cái nên hễ nói đến bà mẹ nào ta cũng tưởng rằng toàn là những hiền mẫu.

Phương pháp loại suy tuy có thể làm cho ta suy luận sai lạc vì trong đời không có cái gì giống nhau hoàn toàn, song nếu khéo xử dụng theo tinh thần khoa học, nó là khí giới khả quan để phát minh. Nhờ đó những bực thông thái tạo ra những ức thuyết, những cái nầy lại được thí nghiệm, được chứng minh để thành những định luật chắc chắn. Trong nhiều môn học, khó bề thí nghiệm các ức thuyết, người ta buộc lòng tạm tin sự kết luận của phương pháp loại suy. Trong cổ sinh vật học chẳng hạn. Làm sao ở mấy thế kỷ sau nầy mà thí nghiệm những hiện tượng hay sự vật xảy ra bao nhiêu ngàn năm trước được. Cuvier khi viết Leçons d’Anatomie comparée, Recherches sur les ossements fossiles, Règne animal distribué d’après son organisation, đã phác họa cho chúng ta nào hình thể đến cách sống động của bao nhiêu thú vật sống từ bao nhiêu đời trước ông. Làm sao ông phác hoạ như vậy được. Nhờ thí nghiệm ư không. Chỉ nhờ phương pháp loại suy thôi. Trong các môn sử học, thần học phương pháp loại suy cũng rất đắc dụng.

Nếu sánh phép loại suy với phép qui nạp chúng ta thấy hai phép có phần giống nhau về nền tảng. Nền tảng của luật qui nạp là những nguyên nhân đồng nhất sẽ sinh ra kết quả đồng nhất. Còn nền tảng của luật suy loại thì : trong nguyên nhân có phần đồng nhất thì kết quả cũng có một phần đồng nhất. Nhưng ở kết luận có sự khác nhau vì luật loại suy thường không đưa ta đến chỗ chắc chắn bởi dựa vào chỗ giống mà đi đến chỗ giống. (Thấy Bảo giống Bính. Mà Bính có bộ mặt hầm hừ, hay đánh lộn. Nên quyết rằng Bảo hay đánh lộn), đang khi luật qui nạp dựa hẳn vào sự đồng nhất để đi đến chỗ đồng nhất, kết luận của nó dĩ nhiên chắc chắn hơn.

Nếu sánh phép loại suy với phép diễn dịch chúng ta thấy hai phương pháp có chỗ khác nhau. Luật diễn dịch buộc phải có tiền đề hàm súc kết đề.

Tiền đề :Là người ai cũng chết.

Mít là người.

Kết đề : Vậy Mít phải chết.

Còn luật loại suy không cần tiền đề hàm súc kết đề mà chỉ dùng một tiền đề nào đó có khi có nghĩa rộng hơn một chút thôi.

Tiền đề : Cam chín ăn ngọt.

Bưởi chín cũng ngọt.

Lối suy luận loại suy được so sánh với luật diễn dịch như vậy tỏ ra thiếu nguyên tắc tổng quát, nguyên tắc cột trụ của luật diễn dịch. Song nếu xét cùng tận bản chất phép loại suy chúng ta thấy nó hiểu ngầm bản chất của luật diễn dịch. Khi bạn nói bưởi chín ăn ngọt, một cách mơ hồ hay rõ rệt bạn tự nói :

Loại trái cây có gai thường chín ăn ngọt.

Cam bưởi là loài trái cây có gai.

Cam chín ăn ngọt thì bưởi chín ăn cũng ngọt.

Như thế là bạn mặc nhiên đi tự kết đề đến đại tiền đề rồi minh nhiên từ đại tiền đề trở xuống kết đề.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.