Đã biết sơ qua vài nguyên nhân làm cho ý chí suy kém. Bây giờ ta thử nghiệm xét vài con bệnh thông thương của nó.
1) Bệnh bất dục. – Hai tiếng bất dục chúng tôi dịch bởi chữ Hi-lạp là Aboulomai nghĩa là không muốn để chỉ chứng bệnh của người mất chí lực. Tại thiếu chí dục chăng ? Tại những nội hạch kém phát triển chăng ? Tại gương xấu của những người bạc nhược chăng ? Có lẽ tại cả ba. Điều lấy làm lạ là người bất dục nhiều khi không đau bịnh gì, lắm lúc vẫn thông minh nhưng không quyết định được hay không bắt tay thực hiện được điều mình muốn thực hiện. Người mắc chứng nầy nhiều khi cố gắng làm những cử động bên ngoài như lắc đầu, trợn mắt để làm điều họ muốn mà không làm được. Trí não họ cũng suy nghĩ những lý lẽ để thi hành điều nọ điều kia nhưng theo Guislain « Trong tận sự hiểu biết của họ có sự không thể được ». Trong cuốn « Les maladies de la Volonté » ThRibot có dẫn một trường hợp người bất dục mà Bernetto kể trong « Mental Physiology ». Có người nọ thường không thi hành được điều mình ước muốn. Các quan năng tinh thần của y đều mạnh khỏe như thường trừ ra ý chí. Nhiều khi muốn thay áo mà hằng giờ không lột áo ra được. Bữa kia y đòi uống nước, gia nô bưng ly nước để trên mâm đến cho y, y ngó cả nửa tiếng đồng hồ mà không bưng ly nước.
Căn cứ vào ví dụ nầy và nhiều ví dụ khác ông kể trong sách chúng tôi dẫn ở trên, giáo sư ThRibot nhận xét :
- Các bắp thịt và những cơ quan để máy động của người bất dục còn nguyên vẹn. Sự tự động là nồng cốt của tập tục hằng ngày trong đời sống cũng không hư hại gì.
- Trí tuệ còn minh mẫn. Người bệnh thấy rõ điều mình muốn, biết các phương tiện để đạt ý nhưng thực hiện thì không được.
Những nhận xét nầy của tác giả « Les maladies de la Volonté » rất đúng. Nhưng có điều người ta không thỏa mãn là cho nguyên do chánh của chứng bất dục là cảm tính suy yếu, là tại sự hoạt động sinh lý không điều hòa. Hãy nghe ông nói : « Ấy vậy nguyên nhân là sự bất cảm giá tương đối, sự suy yếu toàn thể của cảm tính ; cái bị tổn thương là đời sống tình cảm, là sự có thể bị động » [1].
Phải chịu tác động ý chí bị cơ thể điều khiển nhưng bảo rằng tác động ý chí bị chi phối hẳn bởi tổ chức thần kinh như ThRibot (trg 32 trong sách đã dẫn) và nguyên nhân chánh của bệnh bất dục là tại cảm tính sung yếu thì có lẽ không đúng lắm. Trước hết chính ThRibot nhận như tôi đã nói trên rằng những cơ quan tác động của người bất dục còn nguyên vẹn (trg 49) vậy mà ít trang sau ông lại mâu thuẫn với mình. Vả lại điều gì làm điều kiện cho một sự kiện nào không phải là sự kiện ấy. Cảm tính làm điều kiện cho tác động ý chí nhưng nó không phải là ý chí nên khi thiếu nó ý chí bị tổn thương thôi chớ không mất hẳn ; cho đặng ý chí mất hẳn nó phải mất phần nào căn bản cấu thành nó. Chính phần căn bản ấy ngày nay chưa có nhà tâm lý học nào chứng minh cho ta thỏa mãn. Trong một chương sau chúng tôi sẽ bàn kỹ về bản chất của tác động ý chí và sẽ đề cập những chủ trương khác nhau của nhiều tâm lý gia khi nghiên cứu ý chí.
Th. Ribot hình như không đáng tin lắm là vì ông không để ý đến cho sự hoạt động ý chí khác hẳn sự hoạt động máy móc. Paul Foulquié, ở quyển Psychologie (Les éditions de l’Ecole) trang 707 và 704 nói : « Trong giới thể chất, chúng ta không thấy sự quân bình của những lực lượng đối nghịch ; còn trong sinh hoạt nội tâm, trái lại, chúng ta cảm thấy có nhiều sự lưỡng lự, sự suy tính : vậy thì tác động ý chí ít nữa ở ngoài địa hạt vật chất một phần nào ; nó là một sự kiện tâm linh (un fait psychique) ». Hơn nữa theo J. L. Hermitle và Foulquié thì khoa giải phẫu về óc gần đây cho chúng ta biết những nội hạch chỉ ảnh hưởng sự hoạt động tinh thần chớ không phải là điều kiện tất yếu của những quan năng tinh thần.
Sau hết Th. Ribot coi sự ý thức của việc muốn là một phụ tượng (un épiphénomène). Ở trang 3 sách đã dẫn, ông nói có hai yếu tố riêng biệt trong mọi tác động ý chí. Đó là cái : « Tôi muốn » một trạng thái có ý thức nhưng tự nó không có hiệu quả gì và một cơ cấu tâm lý phức tạp, chính cơ cấu nầy bao hàm khả năng hành động và khả năng ngăn cấm. Nhưng hình như ông quên trong quá trình của tác động ý chí có điểm tối hệ nầy là sự ý thức. Một người nào xử dụng ý chí của mình phải là người biết mình đang muốn khi muốn một điều gì. Bởi lẽ dễ hiểu là tác động ý chí là tác động hữu thức.
Tóm lại chúng ta thấy người bất dục là người mắc chứng bịnh kỳ lạ, kỳ lạ vì thể xác, tinh thần, trừ ra ý chí, vẫn ở trạng thái bình thường. Có người trong một thời cơ nào đó có ý chí mạnh mẽ lại. Những nhà tâm lý học hiện nay đang tìm nguyên nhân chúng coi ở đâu. Chúng ta đợi họ trả lời dứt khoát.
2) Bệnh dục tốc. – Người mắc bệnh nầy không suy nghĩ trước điều mình muốn, vừa có ý nghĩ về điều gì có vẻ hay đẹp, ích lợi liền quyết định hành động. Hình như họ không xử dụng lý trí và ý chí. Không xử dụng lý trí bởi vì họ không suy nghĩ, phán đoán ; không xử dụng ý chí vì tác động quyết định của họ không phải là tác động hữu thức mà là một thứ xung động, con đẻ của bản năng. Có nhiều người rất thông minh nhưng vẫn mắc chứng bịnh vội quyết. Đầu óc họ như cái lò-xo hễ bị kích thích bởi một ý tưởng nào thì họ quyết định rồi thi hành. Thường những người có tính chất đa huyết hay mắc những chứng bịnh ấy. Nhưng theo Ronzic nhiều kẻ có tinh thất đảm trấp, thần kinh có khi cũng không khỏi. Lammenais, Chateaubriand thông minh có thừa nhưng là những người rất dục tốc. Chứng dục tốc khi hoành hành trong một cá nhân thì cá nhân ấy biến thành con người sống động bằng xung động hơn là lý trí, ý chí nên dễ bị kẻ khác hay hoàn cảnh chi phối. Ai mắc phải bịnh trạng nầy nhứt định đừng cho họ đóng những vai trò lãnh tụ, giáo dục hay làm những việc gì có hệ đến quyền lợi của nhiều người. Chắc bạn đã từng gặp nhiều người làm lớn mà tính tình vụt chạc. Họ coi sự suy nghĩ rẻ như bèo. Huấn lệnh, có nhiều huấn lệnh quan hệ, họ ra tùy « hứng », hễ thấy có hình dáng lợi lợi thì ra. Tội nghiệp cho những ai dưới quyền quản trị của họ.
3) Bệnh nhược chí. – Ở trên chúng tôi đã nói có thứ người thoạt đầu mắc bệnh dục tốc rồi khi bệnh nầy trầm trọng quá họ sẽ biến thành người yếu đuối, dễ bị kẻ khác dẫn dụ. Cũng giống chứng bệnh như họ, người bạc nhược nghèo kém ý chí nhưng khác họ một chút là người bạc nhược tự nhiên từ thuở nhỏ đến thành nhơn thiếu não quyết định.
Trong gia đình, thời niên thiếu, người mắc bệnh nhược chí sống với cha mẹ, anh chị em mềm mỏng như cục bột. Họ là cái máy để thi hành mọi ý kiến của người lớn. Ít khi thấy họ phản đối ai hay trình bày ý kiến của mình. Ai nói điều gì họ hay vuốt đuôi, nói theo ; kẻ khác nói chưa dứt lời họ ừ lia ừ lịa.
Chứng nhược chí vẫn theo họ đến khi họ thành nhân. Lập gia đình họ phú mặc cha mẹ, ông mai tìm kiếm người bạn trăm năm cho họ. Không phải họ không biết yêu theo sở thích của mình nhưng tình yêu của họ có thể bị uy hiếp khi có sự ám thị, dẫn dụ của bực làm cha mẹ hay ai lớn trong gia đình.
Giữa khung cảnh sống vợ chồng, họ cũng cứ ngoan ngoãn vâng lời bạn đời của họ. Sự vâng lời đây không cốt để tạo sự thuận hòa gia đình mà là con đẻ tự nhiên của tính nhược chí, nghèo nàn sáng kiến.
Ở ngoài xã hội, đừng trông họ đóng vai trò nào có nhiều trách nhiệm để mưu ích cho đông người. Giao thiệp với ai có diện tướng uy nghiêm, có tật ăn to nói lớn là họ có nước « dạ, vâng » như một đứa con nít. Giá phải lãnh một trách nhiệm điều khiển thì họ bị hết người thuộc hạ nầy chi phối đến kẻ phụ trách kia « giựt dây ».
4) Bệnh tôn kỳ. –Người mắc bệnh tôn kỳ là người vì thiếu óc phán đoán, hay tôn thờ, ca tụng cái gì lạ mắt. Thuộc hạng nầy có hạng nô lệ thời trang. Trong xã hội, có những lối ăn mặc có những xa xí phẩm gì xưa nay chưa có thì họ rộn rịp tìm thưởng thức, mua sắm. Đối với họ mới có nghĩa là đẹp, là hay. Không phải chỉ những người kém học thường mắc bệnh tôn kỳ mà cả trong giới trí thức cũng không ít người khỏi chứng ấy. Nhiều nhà văn, nhà thơ, nghệ sĩ hễ thấy ở nước nhà hay ngoại quốc có những phong trào mới lạ thì không cần suy nghĩ chu đáo để thấy cái hay cái dở, họ đổ xô ca tụng, phục vụ để rồi một thời gian sau, phong trào « rách giấy bày sậy » họ hối tiếc.
Cùng anh em với người tôn kỳ là người tôn ngoại. Không biết tại sao, đâu tận cùng đáy óc tim, họ có sự ưa thích cái gì của ngoại quốc. Tự nhiên họ coi thường những sản xuất của nước nhà. Gặp một người ngoại quốc, có khi là một người giá trị tầm thường thôi, họ cũng có thái độ tôn thờ, ăn nói mất tự nhiên và thích nịnh.
5) Bệnh ước. – Người Pháp có tiếng « vélléité » để chỉ « Muốn » của người không muốn bằng ý chí đanh thép, mà chỉ ước chỉ muốn phân nửa. Muốn, hiểu đúng nghĩa, là thấy rõ một mục đích có thể thực hiện được, suy nghĩ kỹ lợi hại, chuẩn bị những phương thế để thực hiện nó và cương quyết thực hiện. Người có bệnh ước không xử dụng ý chí cách ấy đâu. Cái gì thấy hay hay, đẹp đẹp, lạ mới, kẻ khác được, người kia có là họ muốn, họ ước. Thứ ước đây không hiểu là thứ ước của người bình thường. Thiếu gì trường hợp trong đời sống khi làm việc nầy, thấy nhiều việc khác có lợi ta tự nhiên thích lợi ước sự thành công các việc ấy, ước vậy rồi thôi chớ không quan tâm gì lắm. Còn việc ước của người kém ý chí đây được họ coi như việc muốn của người bình thường. Thay gì muốn với suy nghĩ, với kiên tâm, muốn điều có thể thực hiện được, họ ước. Thưa bạn, trong xã hội, nếu chúng tôi không lầm thì khá nhiều người mắc chứng bệnh nguy hiểm đó. Lắm kẻ muốn thi đậu mà không chịu học, muốn làm giàu mà xài tiền như nước, muốn làm linh mục mà ở tiểu chủng-viện chuyên môn phá luật, lười… Chúng tôi biết một bạn lúc nào gặp chúng tôi cũng bảo muốn làm nhạc sĩ. Nhưng quanh năm sống gần anh không lúc nào chúng tôi thấy anh cầm một quyển sách dạy nhạc, chơi đờn, nghe hát hay tập ca và tập sáng tác nhạc.
Cái bệnh « mơ trăng » ấy làm cho nhiều bạn trẻ sau khi bỏ khung cảnh học đường gặp nhiều vố thất bại, có thể nản lòng đến hư hỏng cả đời. Những thành công dù trong những việc không ra gì, phải được suy tính trước cẩn thận, phải được dự bị bằng những phương thế và phải được mua bằng những cố gắng. Giữa cuộc đời vấn đề phải đặt là muốn cách thực tế, là vật lộn với nghịch cảnh để trườn tới mục đích chớ phải thơ mộng ngồi trên ghế học đường thả hồn mò trăng đáy nước đâu.
Một máu thịt với người mắc bệnh ước, có lẽ là người mắc bệnh lý tưởng. Thứ người nầy có thể là người thông minh lắm, biết phê bình hay dở nhưng phải cái tật ham mê sự hoàn toàn thái quá đến nỗi trong đời không làm việc gì nên thân. Trong đầu óc của họ nhiều khi có không ít trù định hay đẹp nhưng họ đặt đủ thứ điều kiện mà họ không thể làm thỏa mãn được nên trù định của họ mãi nằm trong vòng lý thuyết. Ước cất một học đường họ muốn phải là một tay triệu phú, mua đủ những vật liệu, sắm đủ những dụng cụ để có một học đường như ý. Viết văn, họ không chịu viết cỡ Cicéron, Nguyễn Du hay xoàng như hạng chúng ta mà họ ước viết sao cho hoàn toàn vô tiền khoáng hậu với hết ý nghĩa tiếng ấy. Nhiều khi thay vì làm những việc nhỏ song rất có ích cho đời, thay vì thi hành phận sự đối với xã hội, họ ngồi mơ những phong trào, những tổ chức hay những kế hoạch giải thoát loài người khỏi bến mê, diệt trừ hết bất công trong xã hội, thánh hóa mọi người. Ý nghĩ thì hay lắm nhưng tiếc một chút là thiếu thực tế nên chương trình « cứu thế » của họ là chuyện mò trăng đáy nước.
6) Bệnh lưỡng lự. – Thường những người đa cảm mắc chứng bệnh nầy. Cũng thuộc dòng họ những người nghèo kém ý chí, người mắc chứng lưỡng lự có nhiều đặc sắc. Trước hết phải chịu là có kẻ được bẩm phú sáng suốt. Họ khéo phân tích những vấn đề mà họ phải giải quyết, họ ngó đủ cạnh khía sự vật. Khi cần phán quyết một vấn đề gì, trong óc họ tấp nập những ý tưởng thuận và những ý tưởng nghịch. Họ thấy cái hay, tự nhiên muốn tích cực nhưng rồi lại thấy cái dở, tự nhiên muốn tiêu cực. Óc não họ bị bấn loạn bởi những tiếng « phải » và những tiếng « không » nên họ lưỡng lự.
Bệnh lưỡng lự đến trình độ cực điểm người ta gọi là bệnh đa nghi. Trong tiếng la-tinh có tiếng Scrupulus là hột sạn nhỏ và hiểu nghĩa bóng là việc tầm phào. Người Pháp mượn tiếng ấy để tạo nên tiếng Scrupule chỉ bệnh của những người bối rối. Người đa nghi hay đặt không biết bao nhiêu là câu hỏi trước những sự vật, những việc gọi được là xàm láp, không quan hệ gì cả. Thường trong tâm hồn họ có hai trạng thái chánh nầy là Hồ Nghi và Lo Lắng. Khi hai trạng thái nầy kéo dài, gia tăng về cường độ thì bệnh nhân bị cái mà Janet và cha Eymieu gọi là sự ám ảnh. Trong lúc bị ám ảnh như vậy, người đa nghi không thể giải quyết cách dứt khoát những vấn đề mà họ muốn giải quyết và khi giải quyết rồi họ sợ họ lầm. Một thời gian ngắn sau, họ sẽ giải quyết lại, tìm đủ lý lẽ rồi quyết định, rồi sợ lầm, rồi quyết định lại. Cứ như vậy nên đầu óc họ bối rối như tơ vò. Thường những nhà tâm lý học chia ra hai thứ người bối rối : người bối rối về việc đời và người bối rối về việc đạo.
Đứng bán thuốc trong một tiệm bào chế, khi một khách hàng ra về rồi họ bối rối. Họ tự hỏi không biết hồi nãy có đưa trúng thuốc cho người ta không hay đã đưa nhầm thuốc độc. Vừa bỏ nhà ra đi dạo phố họ băn khoăn sợ cửa chưa đóng kỹ. Họ nhớ đã đóng nhưng không biết có đóng kín thật không. Họ trở lại xem thì thấy cửa đóng, họ lại đi. Nhưng đi một lát lại hồ nghi rằng mình chưa bóp ống khóa hay bóp không đến nơi đến chốn và sợ e ống khóa của mình phải bóp cẩn thận mới khóa được. Lý luận như thế, họ đùng đùng trở lại nhà để thăm cửa…
Người bối rối nếu theo một tôn giáo nào, công giáo chẳng hạn, sẽ có những nỗi lo sợ đặc biệt hơn. Tâm tưởng của họ như cha Arnaud d’Agnel và bác sĩ D’Espiney, vẫn quây quần xung quanh vấn đề đức tin, sự tiền định và hỏa ngục. Họ có những lý lẽ riêng để cho mình là tội nhân, cho mình đã làm những tội nầy, khuyết điểm kia. Họ hay áy náy về những tội thuộc nhơn đức sạch sẽ. Đối với họ hình như làm cái gì, nói cái gì cũng phạm tội cả. Vào tòa giải tội họ cãi lý với cha giải tội, họ cho cha giải tội không hiểu hết tâm trạng của họ, họ tìm cách phơi trải minh bạch cõi lòng của mình. Nhưng rồi khi ra khỏi tòa giải tội, họ vẫn cho mình quên tội nầy, nói không rõ tội kia. Có thể trong một ngày họ đi xưng tội hay tìm gặp cha linh hướng (directeur spirituel) cả chục lần.
Chúng ta thử tìm biết nội tâm của người mắc chứng đa nghi. Trước hết người đa nghi hay hồ nghi nghĩa là có trí tuệ ít dứt khoát. Theo Th. Ribot trong « La psychologie des sentiments » thì trong trí não của người đa nghi miên man những câu hỏi. Janet cho rằng trí hiểu của người đa nghi không sáng suốt đủ. J Sully nhận xét trong « Psychology » rằng người đa nghi sợ sự đau khổ hay sự ác có thể xảy ra cho họ. Hai quan năng chính của đời sống tâm thần là trí tuệ và ý chí, người đa nghi có một cách khuyết phạp. Vì thế trước một vấn đề phải giải quyết họ không sáng suốt thấy cái lợi, cái hại, cái phải cái quấy. Rồi khi thấy được đường lối phải theo, họ không đủ nghị lực để bảo toàn sự quyết định mà phải thay đổi ý định, để bối rối luôn. Người lưỡng lự, bối rối trong thực tế, dĩ nhiên là người thiếu tự quyết. Họ giống như người nhược chí bàn trên ở chỗ không tự mình phán quyết được điều gì. Trong trường hợp bối rối, họ có khuynh hướng ỷ lại vào sự giải quyết hộ của kẻ khác. Nhiều cha linh hướng trong đạo công giáo phải khổ tâm không ít với một số con chiên mắc chứng bối rối. Những kẻ nầy khi thấy thắc mắc hay thích tìm đến các ngài để mưu cầu sự an vui cho tâm hồn. Tâm trạng ỷ lại nầy là tâm trạng chung của những người có bệnh lưỡng lự ở bất cứ giới nào chớ không riêng gì của một tín đồ. Bởi vì khi lưỡng lự, tâm hồn họ bực bội khó chịu do đó tự nhiên tìm phương thế tự giải thoát.
7) Bệnh mơ mộng. – Có kẻ bởi nghèo kém nghị lực, nên nguồn tình cảm trong người của họ tấp nập. Theo đà xô đẩy của tình cảm, trí tưởng tượng của họ hoạt động quá lố làm cho họ sống xa hẳn thực tế, xây những mộng vàng. Theo Montaigne sự mơ mộng nhứt là « mơ mộng tình cảm » là quân thù của sự tự chủ, thế mà người mắc bệnh ấy nhiều khi không ý thức được tai hại của nó. Trong xã hội chật như nêm những người đáng thương hại như vậy. Trên ghế nhà trường thay vì nỗ lực học hành, chịu khó tích trữ kiến thức họ ưa ngồi thả hồn theo một cánh bướm, theo bóng chim ngoài thềm để tưởng đến cảnh vui khoái của người đỗ cấp bằng cao thăng chức trọng. Đang ở một địa vị thấp trong xã hội, đáng lẽ phải nỗ lực làm ăn, phải cần kiệm, phải rèn luyện thêm nghề, họ ngày tối cứ nhớ hết ô-tô tới nhà lầu. Cái óc « thi sĩ » xài bậy đó làm cho nhiều người không tiến được trên cây thang xã hội, đã không tiến mà còn làm cho họ thụt lùi nữa vì khi họ mơ mộng như vậy ý chí của họ kém sút hơn, chí tiến thủ của họ cùn mằn, bao kẻ khác cố gắng « qua mặt » họ trong việc học hành cũng như làm ăn.
8a) Bệnh nản chí. – Một chứng bệnh thông thường nữa của ý chí là nản chí. Người mắc chứng bệnh nầy thường có tật dục tốc bạn đã biết ở trên và họ còn bị chứng thiếu nhẫn nại nữa. Bởi dục tốc, họ không suy nghĩ đủ, đến khi thi hành quyết định thấy có nhiều tai hại nên đâm ra nản lòng. Trong khi thi hành quyết định gặp những nỗi trở ngại và vì thiếu nhẫn nại họ bỏ ý định cũ. Trong đời của họ, họ cứ quyết định rồi thay đổi quyết định như vậy luôn, làm cho người ta có cảm tưởng rằng họ là một con bướm muốn uống mật mà không chịu đậu lâu ở một bông hoa nào. Thứ bệnh nầy không phải ít người mắc. Loài người, cách chung, không thích chịu khó. Ai tự nhiên cũng muốn khỏe. Sở dĩ có những vĩ nhân hay trong cuộc sống hằng ngày có kẻ nầy thành công hơn kẻ kia là tại những người ấy biết chiến thắng tánh ngại khó của mình. Trái lại những người hay nản chí thì để cho tánh thích nhàn, tật cầu an hoành hành trong con người của họ nên họ trốn nặng tìm nhẹ, luôn thay đổi công việc. Họ là những người thường làm nạn nhân cho thất bại. Không thất bại làm sao được. Trên đời có kết quả nào có giá trị mà không mua bằng công lao. Đừng xét về mặt luân lý, cứ xét về mặt đắc lực, ăn cướp ăn trộm kia nghĩa là không đổ đồng xu vốn nào mà hốt của người ta, nhưng nếu không chịu khó đạp cửa, móc vách thì cũng không túm được vật gì của ai. Làm bất cứ một nghề nào dưới bóng mặt trời nầy mà thiếu chuyên tâm nhứt định sẽ khó có cơm ăn. Đó là chưa nói những việc khó như học tập, luyện tâm tánh. Vô phúc cho ai có một người bạn trăm năm mắc bệnh nản chí dù người ấy có tài ba đến đâu. Nếu không diệt trừ tật xấu của mình chắc chắn họ sẽ làm hư hỏng đời họ và làm hại gia đình cho tới khi họ xuống lỗ. Đến sự tiêu diệt tật xấu ấy họ cũng không đủ kiên chí để thành công, cần phải có kẻ khác giúp họ lâu ngày trong việc chí dục.
8b) Bệnh cứng đầu. – Có nhiều người hiểu lầm có chí khí, có tánh cương quyết với tật cứng đầu. Một sự hiểu lầm nguy hại. Người chí khí là người cương quyết nhưng sáng suốt mềm mỏng, khiêm tốn, còn cứng đầu là một tật, con đẻ của sự kiêu ngạo, sự nóng nảy, sự khờ dại. Nó thường xảy ra cho người thích đề cao cá nhân của mình, quá giàu tính tự ái, thiếu can đảm phục thiện ngu mù trong sự dẫn dụ người khác và sau cùng nó đưa nạn nhân đến chỗ lầm lạc đáng khi.
Trong gia đình, chắc bạn đã thấy một vài anh chị em lúc còn trẻ tuổi cứng đầu với cha mẹ. Bao giờ họ cũng cho mình có lý, từng trải, còn cha mẹ nói bậy, hiểu lầm.
Nơi trường học, học sinh cứng đầu cũng không ít, nhiều cậu, cô, nhà giáo dỗ ngọt cũng không được mà rầy đánh cũng khư khư gầm mặt xuống bất mãn, làm thinh để phản kháng hay co cượng thốt ra những lời lỗ mãng.
Không phải chỉ tuổi trẻ hay kẻ kém học hỏi mắc chứng bệnh tinh thần ấy mà thôi. Trong làng văn, làng báo, trong giới nghệ thuật cũng nhan nhản thứ người cứng đầu. Có nhiều điều họ đưa ra công chúng bậy trăm phần trăm, được người cao minh chỉ phải quấy cho, họ bất chấp thiện chí người ta, họ trả đũa để biểu lộ cái óc thất phu của mình cách đáng tiếc. Trong lãnh vực tôn giáo, thứ người cứng đầu cũng không ít. Mười mấy thế kỷ trước nhà tu Luther, ông tổ chức của đạo Cơ-đốc canh tân, phạm rất nhiều lạc lầm về tín lý, bị Giáo hoàng cảnh cáo mà không phục thiện, câu nệ với tà thuyết của mình đến nỗi kiêu hãnh đốt sắc lệnh Exurge Domine của Giáo hoàng Pie IX.
Người mang chứng cứng đầu tưởng mình anh hùng lắm. Nhưng dưới tầm mắt của kẻ hợp lý, thái độ tinh thần của họ tố cáo sự nhược chí, sự kiêu căng của họ và mua chuộc cho họ tiếng chê cười. Cũng « đồng chí » với người ngoan cố, là người lý sự. Hồi lúc còn ở ghế học đường, chúng tôi có quen một bạn mắc chứng bệnh nầy. Bạn muốn bàn với anh vấn đề gì ư ? Vấn đề tầm thường nhứt, bạn phải tốn ít lắm là nửa giờ. Họ cắt nghĩa, họ phân tích, họ bài xích, họ tự quảng cáo, họ so sánh, họ nói lung tung và bao giờ cũng với tinh thần cho mình là khuôn vàng thước ngọc. Trong xã hội chúng ta gặp biết bao thứ người như vậy. Lời nói của họ như nọc rắn, thốt ra là làm kẻ khác nản lòng. Bạn hy vọng sẽ đem thiện chí và bác ái để dẫn dụ họ à ? Không chắc bạn được lòng họ. Họ sẽ thấy xuyên qua lời nói đầy thiện chí, cử chỉ, quảng tâm thái độ bác ái của bạn sự giả dối nên họ nghi ngờ bạn, bài bác ý kiến của bạn và đố kỵ bạn. Nếu bạn muốn giựt một đầu tướng giặc nghịch với bạn chốn ba quân tôi dám cho là bạn làm dễ hơn là thu phục tấc lòng chật hẹp của đứa thất phu ngoan cố, ưa lý sự.
Đáng tội nghiệp là người lý sự, tự họ không bắt tay làm việc gì cả. Hình như đối với họ, không có việc gì đáng làm. Nếu bạn bàn với họ việc mở một máy cà rem, họ bảo : « Hay lắm. Nhưng mùa nầy mùa mưa không biết người ta ăn cà-rem không ? Thiên hạ bán cà-rem nhiều quá ». Chúng tôi muốn mở một hiệu may họ nói : « Vùng nầy dân nghèo lắm, không mấy ai có tiền sắm ăn sắm mặc thường. Dân dốt nữa nên ít kẻ theo thời trang. Mở hiệu may chắc sẽ đóng cửa sớm ». Những ai muốn làm nên việc trên đời nên tránh họ như tránh bệnh thiên thời và ai muốn đời mình đừng là đời bỏ đi thì nên vái bà nguyệt khỏi xe tơ với họ.
9) Bệnh kiêu hãnh. – Thứ người mắc chứng bệnh nầy không nhiều lắm trong xã hội nhưng không phải là không có. Họ khá hơn người cứng đầu vì họ sáng suốt, có khi là người học giỏi, kinh nghiệm nhiều, nhưng tiếc một điều là họ lạm dụng ý chí của họ quá. Họ tin tưởng mình là bực siêu quần, bạt chúng, có đủ phương thế để thành công. Họ tự đắc, lấy mình làm đủ, coi kẻ khác như rơm, ăn nói bằng giọng kẻ cả, đi đứng hách dịch. Kết quả là người xung quanh oán ghét họ, có khi phục tài học thì người ta phục lắm, nhưng nhứt định không bén mảng đến họ, coi sự cộng tác với họ là nọc rắn. Và không cần nói bạn cũng dư biết đời họ là đời bị bẻ gãy mà không khiêm tốn tự tân.
Lịch sử thiếu gì người kiêu căng bị khốn khổ. Gôliát lãnh tụ của quân Philitinh có thái độ kiêu hùng, coi Giavê như cỏ rác, thách đố Đavít, coi Đavít là con nít, đến khi tranh hùng cùng ông nầy y phải bị một hòn đá vào sọ và bại trận cách ốc nhục. Vị Giáo hoàng thứ nhứt của Công-giáo từ lúc hối lỗi về sau nhờ ơn Chúa thì thánh thiệt, anh hùng, làm nhiều việc cao cả. Nhưng trước cuộc tử nạn của Đấng Cứu Thế, có lần ông quá tin cậy sức phàm của mình, tuyên bố với Ngài rằng không bao giờ ông bỏ Ngài và đọc Kinh Thánh chắc bạn dư biết, lúc Đức Giêsu bị bắt tra khảo chính ông đã từ chối Ngài, từ chối trước mặt một con đầy tớ… Nhờ Giêsu động tình thương xót đưa cái ngó đầy vẻ âu yếm và cảnh tỉnh ông mới ăn năn tội lỗi.
Những người kiêu căng thường là người ít thành thật. Họ không nhận rõ khả năng của mình, thấy mình có chút ít tài ba, đức tánh hơn một số người khác thì tưởng mình đã hoàn toàn. Họ quên rằng sự kiêu hãnh sẽ làm cho họ mù quáng không biết rõ mình mà cũng không biết rõ người nên phải thất bại.
Người kiêu căng, lạm dụng ý chí nếu có phận sự điều khiển kẻ khác sẽ đi đến chỗ độc tài nguy hại. Vẫn biết trong nghề điều khiển, nhà lãnh tụ phải biết tự quyết, có khi phải độc quyết để đem hạnh phúc cho kẻ dưới của mình. Nhưng sự độc quyết của người kiêu hãnh, lạm dụng ý chí, không có tính chất sáng suốt, thiếu sự giúp đỡ của kẻ khác và thần lực. Họ đẩy ý chí của họ đến chỗ câu nệ, quá tự đắc, làm cho kẻ thuộc hạ oán ghét, không giúp ý kiến, tìm mưu phá hại và nhứt là họ tưởng rằng bao giờ « nhân định » cũng « thắng thiên » nên họ coi mình có vạn năng, bất kể sự trợ tiếp của Đấng Toàn Năng. Xin bạn hãy suy ngẫm những cái vấp đau thương của một Hitler, một Staline.
10) Bệnh lưng chừng. – Cũng là thứ bệnh của ý chí. Có nhiều người bởi không quen quyết định nên trước sự lành sự dữ có thái độ lưng chừng. Họ không có đủ nghị lực để chấp thuận một bên nào cách dứt khoát. Có khi vì sự tuyên-truyền, vì tình dục họ thiên một bên nhưng tận thâm tâm họ không bỏ hẳn bên kia và lúc bên kia thúc đẩy, quyến rũ họ họ sẽ trở lại thái độ lưỡng lự lúc đầu. Có người viện lý rằng trung lập là thái độ khôn ngoan nên phải giữ vững nó để khỏi tai nạn. Họ có lý một phần nào. Trong nhiều trường hợp lối xử thế khôn ngoan buộc ta phải lưng chừng nhưng nếu xét kỹ tâm lý của người lưng chừng ta thấy kỳ thực họ không trung lập chút nào. Trước sự tranh chấp của hai đàng họ không theo bên nào nghĩa là họ theo lập trường của họ, lập trường ấy có thể là một chân lý có thể không có cái gì hết mà chỉ có cái khác với hai lập trường kia thôi. Mà trong khi họ xử trí khác với hai lập trường kia như vậy giá một trong hai lập trường ấy là chân lý thì dù muốn dù không họ cũng ít nhiều phản chân lý. Đức Giáo Hoàng Pie XIII nói cùng những Giám mục ở Ý-đại-lợi : « Không phản đối sự sai lầm là người ta thừa nhận nó và không phụng sự chân lý là người ta đả kích nó ». Đúng vậy. Thường thường người ta bị ám thị rằng trung lập là khôn nên nhiều kẻ không để ý đến bản chất tâm lý của người trung lập. Trừ trường hợp hai lực lượng kình chống là hai khối sai lầm, trong những trường hợp khác, người lưng chừng chỉ trung lập một thời gian thôi. Qua thời gian đó rồi, họ sẽ ngã về một bên nào mà họ cho là chân lý. Ngay lúc lựa chọn, họ cũng đáng cho bên chân lý trách họ rồi vì họ không phục vụ nó. Rất có thể trong khi lựa chọn họ lựa lầm nữa, nên không sớm thì muộn họ cũng sẽ là quân thù của một bên. Như vậy thì họ không trung lập thật như nhiều người hiểu. Giả sử họ có đứng mãi trên lập trường của họ, họ cũng không trung lập nốt vì đó là họ bảo trì một chủ trương thứ ba và họ trở thành nếu không quân thù thì cũng là kẻ đáng nghi kỵ của hai đàng kia.
Đó là chúng ta xét họ về quan điểm lý trí nghĩa là về sự lựa chọn chân giả, nếu xét về phương diện ý chí chúng ta có thể nói họ là những người khiếp nhược vì họ không tự mình vấn thân vào đường hy sinh, họ không tranh đấu cho quyền lợi chánh đáng.
11) Bệnh nhát đảm. – Phải chịu rằng bệnh nầy là bệnh gốc của ý chí. Người mắc nó tự nhiên cảm thấy mình bé nhỏ, bất tài, thua thiên hạ về đường đức hạnh cũng như kinh nghiệm. Có nhiều người giàu thiên tư lắm, từng trải cuộc đời nữa, nhưng đụng việc, cần ra trước công chúng để nói hay làm việc gì thì rụt rè. Có thứ người nhát gan khác sợ trách nhiệm như người sợ độc xà. Trong nhiều cuộc hội luận, nhờ bầu khí sôi nổi của kẻ khác tạo nên, họ nói om sòm, tuyên bố nhiều điều nghe vị tha, bổ ích lắm nhưng khi ai nấy giao cho họ phận sự thì họ từ chối đây đẩy. Tại sao ? Tại tự nhiên họ cảm thấy mình không đủ khả năng đứng mũi chịu sào một mình trong công việc đòi nhiều cố gắng. Điều làm cho họ khiếp như con nít khiếp cọp là dư luận của người xung quanh. Đầu óc họ không thiếu sáng kiến đâu song họ chả mấy khi dám đem ra thực hiện. Trình bày ý kiến cho kẻ khác thôi, họ cũng không dám nói. Giá phải nói thì trước khi hở môi tim đập thình thình mặt cắt không còn chút máu, tai ù, mắt hoa lên, gối run rần rụng. Lúc đóng vai trò điều khiển một nhóm người, hay được phái ủy làm độc đơn công việc gì mà bị kẻ khác chỉ trích, họ thối thần ngay. Người ta thấy họ luýnh quýnh, có vẻ bối rối, hay tìm kẻ thân nghĩa để bàn tâm sự.
Phải nhận rằng tự nhiên ai nấy cũng cảm thấy nhát gan không nhiều thì ít, nhưng ở người có bệnh nhát gan ý chí suy kém thới quá đến đỗi làm cho họ không còn đủ nghị lực tự chủ, dám mình là mình khi đứng trước mặt người nào. Họ là thứ người rất kém nhãn thần và không dám ngó thẳng vào mắt ai khi người ấy ngó họ.
12) Bệnh bi quan. – Người ta nói một tín đồ công giáo chân chính là một người lạc quan. Họ nhận rằng có sự ác trong thế gian nhưng cũng có sự thiện. Nếu hiểu tín đồ Công giáo về quan điểm đó thì có lẽ người bi quan không bao giờ thành tín đồ Công giáo đúng đắn. Bởi túng thiếu nghị lực quá nên họ túng thiếu sức cố gắng triền miên cần có cho cuộc vật lộn thường xuyên của bất cứ ai trên đời. Khi những giông tố của thế cuộc bao vây họ làm cho công việc họ trù tính khó thực hiện, họ liền có ý nghĩ trên đời thành công là việc không thể có. Đến lúc đảm trách công việc, nghe xung quanh rục rịch chỉ trích, được tin có kẻ thọc gậy bánh xe hay bị vài vố thất bại họ kiệt quệ sức đấu tranh. Tâm hồn họ bị xâm chiếm bởi ánh mây u sầu dầy bịt. Họ cho rằng công việc họ chắc chắn sẽ bất thành vì ai cũng ghét họ, vì xung quanh họ nhiều cạm bẫy quá, phần họ cũng không đủ khả năng. Thế rồi họ « bán đồ nhi phế ».
13) Bệnh thiếu ý chí. – Theo bác sĩ Henri Arthus trong cuốn « Qu’est ce que l’Attention » (Paul Hartmann, éditeur) thì chú ý nghĩa là một mặt thu nhận những cảm giác đưa đến tâm hồn chúng ta từ những vật xung quanh bởi ngũ quan, mặt khác gìn giữ sự liên tiếp của những hình ảnh in trong ý thức của ta và ý thức những hình ảnh cần để cấu tạo tư tưởng. Để chú ý một điều gì, một việc chi dù nhỏ mọn, ta phải làm bao nhiêu công việc ấy, những công việc thuộc phạm vi trí tuệ đã đành mà một phần lớn do ý chí. Ý chí có mạnh thì trong giai đoạn thứ nhứt của ý chí là thụ nhận, trí tuệ ta mới được sự yên ổn để thụ nhận, ý chí có mạnh thì trong giai đoạn thứ hai trí tuệ ta mới có thể nhờ sự ý thức, cấu tạo nên các tư tưởng. Người mắc bệnh thiếu chú ý không làm sao đủ nghị lực để thực hiện chu đáo hai công việc nói trên. Rất dễ nhận biết ai là người thiếu năng lực chú ý. Làm công việc gì họ làm ít đến nơi đến chốn, bởi họ không chú ý được bền từ lúc khởi công đến khi thành đạt. Các vấn đề đòi hỏi nhiều sự suy nghĩ họ không ưa. Họ thích cách riêng những bè bạn hay nói chuyện vui cười, hay bàn những vấn đề « nhẹ ». Trong khi bàn luận họ hay nói lạc đề, ít theo dõi được lý luận của người sâu sắc. Nhiều lúc kẻ khác nói hai ba câu có liên hệ đến họ mà họ không nhận biết. Họ ít khi ngồi trầm tĩnh ngó mặt người đang nói chuyện cùng họ với cặp mắt tế nhị. Trong lớp họ là đứa học trò thường chia trí trong hết việc nầy đến việc kia. Giữa gia đình họ là một người lôi thôi, thiếu cẩn thận. Tội nghiệp cho đàn con nào có một ông cha một bà mẹ thiếu chú ý vì nhà của họ sẽ để như tù, con cái họ bất cần dạy dỗ, sắm ăn sắm mặc, số phận của gia đình họ phú mặc rủi may.
14) Bệnh in trí. – In trí là bệnh gốc của trí tuệ suy kém mà cũng là thứ bệnh của ý chí. Người in trí không biết vận dụng ý chí của mình để chọn cho đúng đối tượng tùy theo hoàn cảnh, tùy người, tùy việc khác nhau. Trong xã hội kể cả xã hội có tiếng là văn minh, có nhiều người mắc chứng bệnh nầy. Họ không đủ thiện chí để buộc mình phán đoán theo tinh thần khoa học. Nghị lực kém thiếu quá trong người họ, nên bản năng, tình cảm xô đẩy họ phán quyết vụt chạc, chủ quan. Họ lười biếng trong việc so sánh những quan sát của mình để đánh giá một người hay một đồ vật. Ở họ, thiếu hẳn sự kiên tâm chờ đợi kết quả sau cùng của một sức cố gắng.
Bởi có những khuyết điểm quan hệ trên nên họ hay vội tin, mà tin cách câu nệ. Thấy ai giỏi một lần thì cho người ấy giỏi tới già, thấy ai thất bại một lần thì đinh ninh người ấy dù cố gắng thế nào đời họ cũng là đời bỏ đi. Mấy năm xưa khi còn ở trường trung học, chúng tôi có nhiều ông giáo sư Pháp mắc chứng bệnh in trí cách đáng thương hại. Thì họ cũng thông thái lắm. Phần đông có bằng cử nhơn toán học hay văn chương. Nhưng đáng thương hại một chút là họ có tật in trí đến đỗi làm cho kẻ dưới tưởng họ là hạng người thiếu trí. Trong lớp chúng tôi có một bạn học giựt quán quân về lười biếng và quỉ quái. Ngày nọ trúng ông giáo cũng chiếm quán quân về in trí, anh bị kêu đọc bài ngay buổi học đầu tiên. Thường anh sắp đặt trước với một bạn « đồng chí » quỉ quái trên hễ anh bị kêu bài thì người ấy cầm sách đứng đứng lên cho anh liếc liếc đặng đọc. Bữa đó ông giáo bắt anh đọc thuộc lòng một bài ngụ ngôn bằng Pháp văn của Lafontaine. Anh học ma mứa gì đó nhưng nhờ « nghệ thuật liếc » anh đọc thuộc hết bài. Từ đó về sau đối với ông giáo pháp văn, anh có tiếng là giàu trí nhớ. Có không ít giám thị phán đoán không hơn gì ông giáo của chúng tôi. Thấy trò nào lúc mới gặp ông mà nhu mì, khoanh tay, nói rí rí trong họng thì ông cho là lễ độ, con nhà nề nếp và lúc nào về sau nó có làm việc lỗi nào tầy trời ông cứ cắt nghĩa lành, bênh vực nó, cho nó là đạo hạnh.
Quan sát xã hội bạn đang sống đi, bạn sẽ thấy chật ních thứ người hay in trí. Có người coi bác sĩ như Thượng đế không sai lầm chỉ vì một lần nào đó họ đau bụng mà bác sĩ biết được họ đau bụng. Người khác coi những anh hát sơn đông như những vị cứu tinh của người bị đau răng chỉ vì độ nào đó họ được một anh hát sơn đông nhổ cho một cái răng sâu ăn.
Người in trí là người không đủ năng lực để bắt lý trí của mình hoạt động toàn diện. Họ lười biếng, yếu đuối nên sự suy nghĩ của họ bị đóng khung trong một phạm vi nhỏ hẹp vì đó sự phán đoán của họ có những lỗ hở, những khuyết điểm mà họ không dè.
Tóm tắt là ý chí khi thiếu giáo luyện, khi không đủ điều kiện để được phát triển có thể mắc nhiều chứng bệnh khác nhau như mất hẳn nghị lực một thời gian, như dục tốc, nhược chí, tôn kỳ, hay mơ ước, lưỡng lự, mơ mộng, nản chí, kiêu hãnh, lưng chừng, nhát đảm, bi quan, thiếu chú ý, in trí vv… Tất cả là những con bệnh rất hại cho việc rèn luyện tâm tánh cũng như việc thành lập cuộc đời.
Ý lực để tự ám thị : Tin và hành động như mình có ý chí là một phần trở thành Người Chí khí rồi(Toát yếu).
Xin bạn đọc thêm : La vie de Churchill của Armand Gatti et Pierre Joffroy. – Aux Editions du Seuil.
❀ ❀ ❀
[1] Les maladies de la Volonté. Th. Ribot. Felix éditeur, trg 33.