BẠN có nghe không ? Hàn-mặc-Tử rên :
Lòng ta sầu thảm hơn mùa lạnh
Hơn hết u buồn của nước mây
Của những tình duyên thường lỡ dở.
Của lời rên siết gió heo may.
Vâng. Lamartine cũng đã đứt từng đoạn một khi viết bài cái Hồ (Le Lac). Edgar Poe không khỏi đau nhói trong tim khi đẻ bài con Quạ (The Raven). Mà trên đường đời đâu phải con người khổ vì ân với ái mà thôi. Rất tin tưởng nơi ý-nghĩa của cuộc sống, phải lạc quan sống, luôn nuôi hi vọng, nhưng chúng ta phải thực-tế nhận theo triết lý của một thánh kinh nọ rằng : đời là sũng lệ. Con người sống là đau khổ, mỗi người có thứ khổ riêng, con người mấy ngàn năm trước, hiện tại ở Đông ở Tây đều khổ. Tuyệt thánh như Giêsu có lần cũng than : « Linh hồn Thầy buồn rầu cho đến chết ». Còn Khổng-Tử ? Lần nọ đến đất Vệ, Khổng-Tử được vua Linh Công mời đi dạo. Linh Công cùng Nam Tử phu nhân của ngài ngồi xe chạy trước. Khổng-Tử ngồi trong một chiếc xe riêng chạy sau. Thiên hạ hai bên đường cười nhạo bảo rằng ngài đạo hạnh thế ấy mà còn đeo đuổi sắc đẹp. Ngài buồn quá buông mấy lời : « Ngô vị kiến hiếu đức như hiếu sắc giã giã : Tôi chưa từng thấy người yêu nhơn đức như yêu sắc đẹp » để tự an ủi. Rồi từ thời Khổng-tử đến bây giờ cái nạn bị hiểu lầm vẫn tiếp tục, bao nhiêu tâm-hồn biến thành nghĩa-địa cũng vì nó. Trên đường lập thân, trong cuộc kinh doanh và bất cứ công việc gì quan-hệ đều có phần đau khổ dành cho kẻ dấn thân vào. Mà đừng nói chi khi bắt tay thi hành việc gì, ngay lúc ở không mãi, ta cũng thấy đời sống ít thú vị, là nhàm, ngáp, than. Thưa thiệt với bạn, chúng tôi rất ghét sự đầu hàng cuộc sống, thái độ trốn đời vì cho đời là suối lệ, nhưng một cách thấm thía chúng tôi tin sống là một cuộc lên dốc liên miên, thân ta gập-ghềnh, gối ta khấp-khểnh, chân ta vấp ngã, và Bạn ơi, chúng ta nhứt định phải đứng lên rồi tiến tới. Chúng tôi thấy không có mấy thứ triết lý nhân sinh cần thiết cho chúng ta sống đời sống con người, tạo cho mình một giá trị tồn tại cả sau giờ ta tắt thở, bằng triết lý của Nỗ Lực. Chúng tôi không tin nó thần hiệu như cẩm nang của Khổng-Minh, có khả năng giúp bạn lập những kỳ công lưu danh bia sử (mặc dầu có người bằng kinh-nghiệm đã nói 95% thiên tài là công phu) nhưng chúng tôi tin nếu bạn lấy nó làm khẩu hiệu suốt đời, bạn có thể bớt hối hận nhiều khi nằm trên tử sàng. Cũng như Foch trong cuộc đại chiến 14-18 thua trận nầy gầy trận khác, trên đường đời hễ té bạn liền đứng dậy, thất bại việc gì liền khởi công lại ngay, làm sao bạn rút cục sẽ không sống khả quan. Trong cuốn sổ danh nhân của thế-giới có mấy người tự nhiên và ngẫu nhiên mà thành công, mà nên thánh. Một bút thơ nào chẳng đã ngâm :
« Ai chiến thắng mà không từng chiến bại
Ai nên khôn mà chẳng dại đôi lần ».
Nếu biết nhiều xin bạn mách giùm chúng tôi. Chớ chúng tôi biết chắc phần đông bất hủ nhờ cố gắng. Không cần mơ mộng « bất hủ » như họ, nhưng chúng ta phải có cái tức ở chỗ nầy là tại sao cũng người như họ chúng ta không chịu nỗ lực, một phương thế ta có thể dùng được, để ít ra làm những bổn phận hằng ngày cho đắc lực. Thánh Aucutinh đã nhờ câu nầy lắm « Isti, istaecur non ego :ông kia bà nọ được sao tôi không ». Chúng tôi thấy để lập thân bạn có thể lấy câu đó làm tiêu ngữ.
Nếu tự nhiên bạn sinh ra là một thiên tài, có hồn nhạc của Mozart, ba tấc lưỡi của Cicéron, bộ óc của Pascal, ngòi bút của Nguyễn-Du thì hay lắm. Nhưng giá chúng ta có đầu não trung-bình thôi và thiếu mọi phương-thế để khai thác những năng lực của mình thì chúng ta phải làm sao ? Chẳng lẽ ngồi khoanh tay để ngâm :
« Bắt phong trần phải phong trần
Cho thanh cao mới được phần thanh cao » ?
Vẫn tin tưởng thần lực, vẫn quyết có nhiều điều không tùy ý chí của ta nhưng ta phải cố gắng giá trị hóa đời mình được chừng nào hay chừng ấy. Chân giá trị của một con người không chỉ căn-cứ ở thành-công, mà phần lớn, ở thái-độ vươn mình lên, đi không được thì lết, không cho đi thẳng thì đi vòng, đi xổng lưng chẳng đặng thì nằm xuống mà bò trường, ở sức khỏe tinh thần luôn khinh thường khó nhọc để hoàn thiện đời mình về mọi phương diện. Chắc bạn đã đọc quyển « The old man and the Sea : ông lão và biển cả » của Ernest Hemingway. Không cần bạn đồng ý hết những quan niệm về nhân sinh trong cuốn ấy, song sức cố gắng bắt cho kỳ được con cá to của ông lão có thể nhóm trong tâm hồn bạn ngọn lửa cố gắng để theo đuổi lý tưởng. Thỉnh thoảng vì đau khổ quá bạn có thể buông lời than như ông lão của Hemingway. Chúng ta là những hữu thể có tinh thần mà cũng có tình cảm, cảm giác, gặp phong trần tự nhiên chúng ta có phản ứng của con người nghĩa là biết đau khổ buồn rầu. Thái-độ của Rodrigne trong Le Cid chúng tôi cho là láo và thái-độ của con sói trong bài Le Loup của Alfred de Vigny bạn thấy hình như kiêu căng quá mà cũng « phi nhân loại » quá. Ta phải thành thật với ta. Đã không có trái tim đồng, lớp da sắt thì đơn sơ nhứt là chúng ta nhận tính người yếu đuối như Đức Giêsu khi hấp hối rên than cùng Thượng-Đế : « Nếu đẹp lòng Cha xin cho con khỏi uống chén đắng nầy ». Ngài rên than nhưng không phải vì bạc nhược muốn tránh khổ và Ngài tự ý uống chén khổ. Chúng ta nên theo gương Ngài. Thuyền đời của chúng ta gặp sóng gió có lẽ nhiều lắm, gối chúng ta chồn, tay chúng ta mê mỏi nhưng mắt chúng ta sáng quắc ngó tới, trán chúng ta khinh miệt vũ-bão, ba đào và chúng ta cần thần lực mà không quên tận dụng hết nhân lực để chèo lái với lòng cậy tin. Lẽ tất nhiên chỉ nỗ lực của chúng ta phải được rèn đúc già dặn theo một phương pháp vừa duy lý vừa thực tiễn.
Cuốn sách nầy là người bạn thật tâm cung cấp cho bạn phương-pháp đó. Kết quả việc chí dục của bạn ra sao ? Tương-lai mù mịt quá ; vả lại theo Victor Hugo nó thuộc về Thượng-Đế, ta không biết nó sẽ thế nào. Nhưng cứ thường mà xét, một khi bạn đã gieo mầm tốt thì bạn có lý để hy vọng gặt những mùa màng thạnh mậu nên bạn yên tâm. Và bây giờ bạn hãy đánh một diêm quẹt đi, hít một ngụm khói thuốc thơm, chậm rãi giỡ tiếp, chậm rãi đọc và chậm rãi suy nghĩ…
Hi vọng ! Thưa bạn.
Hoàng-Xuân-Việt
Sài-gòn 16-3-57