H. Spencer nói : « Điều kiện thứ nhứt để thành công trên thế nầy là làm một con vật khỏe ». Bạn có thể nói muốn có chí khí để thành công trong những việc khó khăn, một trong những điều kiện cần thiết là có sức khỏe. Vẫn biết có nhiều bực người chí khí siêu quần mà có thân thể gầy như giấy đánh nhưng trừ những « cuộc đời ngoại hạng » đó ra cứ chung mà nói, ai muốn có ý chí dẻo dai phải có thân thể dồi dào sinh lực. Không cần chúng tôi nhắc lại bạn cái câu già như ông Bàng Cổ của Juvénal là : Tinh thần tráng kiện ở trong thân thể tráng kiện : Mens sana in corpore sano, bạn cũng dư biết rằng ý chí của chúng ta có liên hệ mật thiết với thần kinh hệ. Nếu thần kinh hệ nhạy, hoạt động bất hòa, nghị lực của chúng ta sẽ giảm, sức cố gắng, việc chú ý của chúng ta cũng giảm cường độ.
Khi những nội hạch của chúng ta phát tiết đầy đủ những chất dịch, khi các cơ quan của thể xác chúng ta hoạt động bình thường và khi con người chúng ta nghe nhẹ nhàng, sảng khoái thì tâm hồn chúng ta được bọc trong bầu khí lạc quan. Giây phút ấy chúng ta giàu thiện chí, nghe có trớn hi sinh, đủ sức ăn chịu những nỗi khó, dễ dàng cố gắng chiến đấu cùng nghịch cảnh. Còn gặp trường hợp mà thân xác chúng ta uể oải, đôi mắt lờ đờ nhắm nghiền vì mê mệt, tâm hồn chúng ta như lặn lội trong đêm mờ ám, không muốn suy nghĩ, lười hoạt động. Những lúc ấy có thể chúng ta nói nhiều điều mà chúng ta không có ý thức đủ, và làm cho chúng ta hối hận nữa. Đức Hồng Y Mitxanhti, người Hung-gia-lợi là một bực chí khí nhưng khi bị cọng sản bắt hành hạ thân xác, lúc bỏ đói, lúc bắt đứng hằng mấy giờ liên tiếp nhìn vách tường trắng có đèn điện dọi chóa vào mặt, ngài thốt ra những lời tự cáo theo sự chất vấn của cộng sản, những lời mà ngài không có ý thức đủ vì thân thể mỏi mệt, vì kiệt quệ nghị lực.
Vậy chúng ta phải tin như tín đồ tin giáo lý rằng sức hoạt động của ý chí chúng ta tùy thuộc không ít sức khỏe của chúng ta. Để thân thể khỏe mạnh có nhiều phương thế. Ở Âu Mỹ loại sách dạy thuật dưỡng thân chất thành núi. Ở nước mình không phải là thiếu lắm. Bạn có thể đọc « Sức khỏe trường thọ » của A. C. Selmon N. D. « Mạnh khỏe trẻ trung do thực phẩm hợp thời » của bác sĩ Hồ-quan-Phước, vài sách dịch rất có giá trị như « Bảy bước đến thành công » của Gordon Byron do Nguyễn-Hiến-Lê dịch « Làm lại sức khỏe » của Henri Durville do Vương-gia Hớn và Nguyễn-văn-Trung dịch.
Trong những tác phẩm ấy có thừa những phương thế giúp bạn bồi dưỡng thân thể cường tráng. Ở đây chúng tôi chỉ kể cho bạn vài phương thế có hệ đến việc chí dục.
Nếu ăn uống đầy đủ, một danh sĩ nọ nói rất đúng : « Thân-thể người ta như hệt một sổ tài chánh : có chi phải có thu ». Bạn hoạt động nghĩa là hao tốn nhiệt lực, sinh lực mà muốn thân thể khỏi gầy ốm bạn phải bồi bổ nó bằng cách ăn uống đầy đủ. Không có gì thiết lập lại sự khỏe khoắn cho các tế bào của ta bằng chất trắng trứng (albumine). Mỗi ngày nên dùng lối 75 gờ ram chất trứng trắng theo Jules Payot sẽ cung cấp 307 nhiệt lực. Con số nầy bù lại « số tài chánh » của người làm việc nhiều không đủ vì mỗi ngày nếu làm việc nhiều người ta có thể tốn trên 3.000 nhiệt lực vậy cần phải ăn uống thêm những đồ ẩm thực có chất hi-rát-thán (hydrate de carbone), chất mỡ.
Ngoài những cá thịt cần cho nhiệt lực, bạn nên dùng những rau cải, những trái cây là những vật theo các bác sỹ đáng tin rất hợp cho sự phát triển các cơ thể ta.
Ăn uống dĩ nhiên phải giữ tiết độ. Tôn Cảnh Sơ khuyên : « Dầu uống trà dở, ăn cơm lạt hễ no thì thôi liền : Thô trà đạm phạn bảo tức hưu ». Ăn uống no quá nhứt là dùng những chất khó tiêu, bao tử làm việc chậm, thân thể nghe nặng nhọc đầu như có ai treo bao lúa. Như vậy làm sao trí tuệ sáng suốt ý chí cường dũng được.
Thích hoạt động bằng tay chơn. Những bực khét tiếng về ý chí là những người thích hoạt động phần xác. Thánh Cam Địa nhỏ con nhưng dẻo dai, ưa làm rẫy, cho dệt vải là việc thú vị. Đức Giêsu trong thời mai ẩn làm thợ mộc, lúc truyền giáo đi bộ hết tỉnh thành nầy đến miền quê kia, hết biển hồ nầy đến đồi núi nọ. Tác động bắp thịt có liên hệ không ít đến tác động ý chí như chúng tôi đã nói ở một chương trên. Ai trong chúng ta không có kinh nghiệm rằng khi mình « nhớt thây » không muốn làm gì như sáng nằm nướng trên giường chẳng hạn, mà chịu khó chỗi dậy nhanh chóng, múa máy hai tay vài cái thì tinh thần cường dũng lại và bắt đầu thích làm việc. Đó tác động thể xác ảnh hưởng ý chí đó chớ gì. Điều nên để ý nữa là ý chí nếu không có hành động là ý chí tê liệt. Điều ta trù tính muốn thực hiện phải nhờ sự hoạt động của thân thể mới đi đến mức cùng của nó là được thể hiện.
Sự lười biếng hoạt động làm cho những chất độc trong mình khó phát tiết, khiến máu tích độc, tâm thần buồn bực, trí tuệ ít sáng kiến đã đành mà ý chí cũng không đủ nghị lực để thúc đẩy cố gắng, chịu khó được.
Không chơi thể thao được thì tập thể dục. Hồi còn ở Đại-Chủng-viện, chúng tôi có quen nhiều bạn ăn uống thì ít, ngủ không bao nhiêu mà thích thể thao như người ta thích tình nhân. Đó là tự tử. Nếu liệu không đủ phương thế để dưỡng thân thì đừng bắt nó tốn nhiều sinh lực quá.
Bạn thiếu điều kiện để chơi thể thao mà muốn có sức khỏe thì tập thể dục là hơn. Bạn hãy xa lánh quan niệm sai lầm của nhiều người ở thời đại chúng ta là tưởng thanh niên phải làm lực sĩ, có vai u thịt bắp mới anh dũng. Nếu muốn luyện thanh niên thành lực sĩ để lên võ đài, để triển lãm ở những hội chợ cho thiên hạ ngắm thì vai u thịt bắp cần có. Nhưng nếu muốn làm việc dẻo dai, muốn nên người chí khí, có sức khỏe là đủ rồi. Người ta hay hiểu lộn xộn sức mạnh với sức khỏe. Rất có thể có người có sức mạnh mà không chắc có sức khỏe. Người ấy có lúc nâng lên được mấy tạ gạo nhưng quanh năm hết rét rừng đến đau bao tử, ran ngực, đi tiêu thất thường. Có nhiều người không làm được những việc xốc vác, không thể rinh nổi một giạ lúa nhưng hết năm nầy qua năm khác không nghe đau bịnh gì nặng. Thỉnh thoảng sổ mũi hay đau bụng chút gì đó rồi mạnh như thường. Ai cũng biết người có sức khỏe làm việc dẻo dai hơn người có sức mạnh. Đã có một thời nhiều thanh niên Anh Pháp đổ xô theo trào lưu « lực sĩ » học những trường chuyên luyện những vai u thịt bắp. Kết quả là người ta luyện nên những sinh viên lúc đầu là những võ sĩ, có thân hình đẹp lắm, nhưng vì phải làm việc phần trí nhiều, dần dần họ bị kiệt quệ sức lực và mang nhiều chứng bệnh như thiếu máu, đau tim. Có sinh viên quên mất việc chánh là luyện đức luyện trí chuyên tâm vào việc tùy là đánh bóc. Ở Việt Nam hình như chưa có phong trào sinh viên rộn rịp làm lực sĩ, nhưng rải rác trong nhiều học đường có một ít học sinh có quan niệm sai lầm về sự tự giáo dục. Trong cuốn « L’Education de la Volonté » Jules Payot có trình bày ý kiến phản đối nền giáo dục nói trên của ông Matthew Arnold. Theo ông nầy thì những người chuyên làm việc tinh thần có đời sống luân lý cao hơn những người chuyên luyện bắp thịt. Ông rất phẫn uất với nền giáo dục của Pháp vì theo ông nó tạo nên những tên dã man và những tên philitinh, tên dã man thích những cuộc vui ồn ào, ham danh vọng, ưa chơi nhỡi, tên philitinh thì thờ bò vàng, thèm khoái lạc.
Phải bình tĩnh nhận rằng nếu ai có đủ gân lực, đủ điều kiện vật chất mà tập thể thao, có thân hình gân guốc và đồng thời họ tự luyện chu đáo về tâm tánh về tinh thần thì đáng khen lắm. Nhưng với kinh nghiệm thường cho người ta thấy, phần đông ai quá chú trọng thể thao ít đeo đuổi đến nơi đến chốn việc luyện đức, luyện trí và theo thời gian những bắp thịt cũng bội bạc với lực sĩ nghĩa là xẹp đi hoặc vì lực sĩ ra huyết, yếu tim hoặc vì già không đủ sức lực và thời giờ để thao luyện chúng thường. Bởi kinh nghiệm ấy thì tưởng chúng ta nên lo cho thân thể mạnh khỏe để làm việc tinh thần hơn là luyện những quả đấm nghìn cân để rồi không làm gì cả. Những người thúc đẩy cuộc tiến hóa của loài người không phải là những người đánh quyền thuật giỏi mà là những Giêsu, Khổng Tử, Pasteur, Curie, Bửu Hội…
Trong việc tập thể dục, nên quan tâm lối hô hấp dài hơi. Bạn là một thợ may, một nhà giáo, một học sinh, một nghị sĩ, một nhà văn à ? Coi chừng thân thể yếu gây hại cho ý chí. Bạn hãy đề phòng tai họa bằng cách mỗi sáng, mỗi tối kiếm chỗ thoáng khí, đứng giơ hai tay thẳng lên hít chậm chậm khí sạch đầy hai buồng phổi rồi từ từ hạ hai tay xuống đồng thời cũng từ từ đẩy khí dơ ra. Thở như vậy mỗi lần mười hay hai mươi cái. Trong lúc thở giữ gương mặt bình tĩnh, đừng ngó váo vát, có thể đưa mắt từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên. Những cố gắng nầy tuy nhỏ nhặt song luyện chí hiệu lực.
Bạn biết tại sao thở dưỡng khí mà ý chí cường dũng chớ. Không gì khó hiểu lắm. Khi bộ phổi của ta nghèn nghẹt những thán khí thì ta ngầy ngật đầu nặng như chì, trí tuệ cùn mằn và ý chí mất tinh nhuệ. Thể xác mệt nhọc làm tinh thần mỏi mê. Trái lại khi ta thở nhiều dưỡng khí, con người ta nghe sung sướng, tâm hồn ta lâng lâng như cất cánh, trí tuệ ta đẻ nhiều ý mới, ý chí ta chịu đựng nổi những cố gắng của công việc đòi hỏi. Mấy ngàn năm xưa Cicéron cũng nói ông tư tưởng sáng suốt khi đi dạo. Người xưa như vậy người nay cũng không khác. Bạn cứ thí nghiệm đi. Payot đã thí nghiệm và tự thú rằng ông được nhiều ý mới khi hóng mát.
Những thức ăn, đồ uống nào dù ngon đến đâu mà tàn hại thân thể, chúng ta tự chủ, bớt đi dần dần. Trong các món kích thích nên kiêng cữ rượu mạnh, cà phê đậm, thuốc điếu. Các vật ấy ngon thì phải chịu thật là ngon nhưng có hại thần kinh hệ làm sao. Chúng tôi đã dẫn chứng sự hại của chúng trong quyển « Rèn Nhân Cách » ở đây không nhắc lại chi cho rườm.
Có nhiều nhà văn, nhà báo làm việc theo tình dục, mới vừa ăn uống no họ vào bàn viết để tra cứu, ngoáy bút ngay. Họ đang xử tử dạ dầy và bộ óc họ từ từ đó. Bạn đừng bắt chước họ. Sau khi ăn uống xong nên nói chuyện chơi, tránh các công việc đòi hỏi sự tập trung tinh thần thới quá.
Còn giải trí ? Cũng cần cho việc luyện chí. Đam mê làm việc thì hay lắm, nhưng đam mê đến nhốt tù thân thể trong công việc để tự tử thì không nên chút nào. Cây cung mà giương mãi sẽ gẫy. Óc não ta lúc nào cũng căng thẳng thì khó bề khỏi kiệt quệ, loạn cuồng. Có nhiều học sinh lúc gần thi học « dồn gối », đầu óc uể oải, mặt bơ phờ, mắt nhắm nghiền, khi giao tiếp với người xung quanh có vẻ gàn dở. Những ai quá đam mê làm việc, nhứt là việc phần trí mà không giải trí cũng không khác những học sinh ấy bao nhiêu. Tinh thần họ tập trung lâu quá vào một hay vài công việc nhứt định nào đó nên cảm thấy tù túng, bực bội, không được bình tĩnh để suy xa xét rộng. Có nhiều nhà trí thức ít thực tế một phần cũng tại ít di dưỡng tinh thần. Tinh thần của chúng ta chẳng những làm việc trong tình trạng hữu thức nghĩa là lúc chúng ta tỉnh thức, lúc chúng ta tập trung sự chú ý trên công việc, mà nó còn làm việc khi chúng ta ngủ, khi chúng ta nghỉ ngơi. Trong thời gian nầy các kỷ niệm, hình ảnh chúng ta thu thập ở phần ý thức, dần dần được sắp đặt nằm yên xuống phần tiềm thức. Cả hai công việc nầy đều cần sinh lực, cần sự lưu thông của máu tốt lọc bởi dưỡng khí. Mà nếu chúng tôi và bạn cứ làm việc mải miết, không tìm nơi thở dưỡng khí và nghỉ ngơi thì một mặt công việc của tiềm thức chúng ta khó đắc lực, do đó chúng ta kém trí nhớ, mặt khác trí tuệ chúng ta kiệt quệ, nhuệ khí và chí ý của chúng ta hao mòn.
Giải trí cũng phải biết cách. Trong « Rèn Nhân Cách » chúng tôi có nói lối giải trí vi hại của nhiều người sau khi làm việc phần trí mệt nhoài lại đi đánh cờ tướng. Xin bạn tránh xa lối tự tử ấy. Bạn vừa vận động bắp thịt nhiều quá vì những lao công nặng nhọc phải không ? Bạn đừng cỡi ngựa sắt đi hồ tắm để lội hay đi bách bộ xa mà gọi là giải trí. Có thể bạn ngồi nói chuyện chơi vui với vài bè bạn quanh một bàn có nước giải khát. Có thể bạn nằm trên ghế phô tơi, võng, đi văn, duỗi chơn ra để các bắp thịt bớt căng thẳng, vừa nằm vừa nói chuyện khỏe lắm, thú lắm. Không có ai nói chuyện thì vặn ra-đi-ô nghe nhạc rủ rỉ cũng thần tiên khá. Bạn vừa đọc xong một quyển sách, viết mấy chục trang cho một quyển tiểu thuyết, đầu óc mệt lắc lư. Đừng chụp tờ nhựt báo kiếm tin tức hay những ảnh hoa khôi mà gọi là giải trí nhé. Nên đi bách bộ với một vài bạn, nói chuyện đời chơi, hút vài điếu thuốc cũng nên. Có hồ tắm ở gần, nên xuống nước lội cũng có ích lắm. Nói gọn, chúng ta phải biết cách giải trí hợp với công việc của chúng ta làm. Một điều nên để ý nữa là đừng làm việc đến mệt bù đầu rồi mới giải trí. Chúng tôi đã bàn rộng vấn đề nầy trong « Rèn Nhân Cách ». Ở đây chúng tôi muốn đừng quên tinh thần đắc lực, là làm sao cho công việc kết quả tối đa mà ít tốn sức lực, khí lực. Làm việc nào mà nằm được là cứ nằm, nằm khỏe vì máu chạy điều hòa, các bắp thịt ít căng thẳng và nằm làm việc lâu mệt. Chắc có bạn đọc cười, cho là nhu nhược. Chúng tôi nhận ý hay của bạn ấy là chịu cực « ép xác » ta luyện chí. Nhưng có lúc « ép xác » rồi có lúc phải biết dưỡng thân để làm phận sự đắc lực. Nếu mãi mãi ép xác như một nhà khổ tu để viện lý là luyện chí rủi chúng ta đau lưng, yếu phổi, mất thăng bằng ở thần kinh thì bao nhiêu phận vụ của chúng ta phải làm sao ? Vậy xin bạn tùy trường hợp, tùy công việc mà sắp đặt cách giải trí của mình sao cho bổ ích để làm việc có hiệu năng hơn.
Nếu sức khỏe là những con số một, hai thêm trước những số dêrô của bao nhiêu công việc thuộc phạm vi thể xác hay trí tuệ để làm cho những công việc ấy tăng giá trị thì nó cũng là những con số đáng để ý bạn phải đặt trước những số dêrô của ý chí bạn để nó làm bạn dồi dào nghị lực hơn. Chí lý thay câu nầy của M. Delfort : « Bệnh tật không phải là việc rủi ro song là kết quả của những lỗi lầm ». Chúng ta cũng có thể nói : « Nghèo nghị lực thường không phải là việc rủi ro song là kết quả của sự thiếu vệ sinh thể xác và tinh thần ».