Tất cả nghiên cứu ở trên về tập quán có ý đi đến việc quan hệ nầy là TẠO NHỮNG TẬP QUÁN MUỐN. Người ta thường hiểu ý chí là một cơ quan thuần túy tinh thần, hoạt động độc lập ngoài cơ thể. Quan niệm đó chỉ đúng ở chỗ bản chất của ý chí là tinh thần còn hoạt động của nó phải nhờ cơ thể làm điều kiện khẩn thiết. Một quyết định của ta cho đặng có hiệu quả phải được thân thể ta thực hiện trước. Bạn và chúng tôi uống rượu mạnh. Ý định ấy cho được thực hiện phải chờ sự hoạt động của tế bào, đường gân ở miệng lưỡi chúng ta. Các khí cụ nầy theo luật hoạt động riêng của chúng, đem rượu vào cổ, bao tử ta vv… Thoạt thủy, chúng ta chưa có tập quán uống rượu, chúng ta tự nhiên cảm thấy khó nhọc khi « bạn của Lưu Linh » đến môi lưỡi chúng ta. Song nhờ sự hoạt động của các thần kinh nguyên, của những tế bào ở miệng lưỡi chúng ta dần dần chịu được mùi vị của rượu mạnh, sau cùng có tập quán uống rượu hay nói dễ hiểu hơn : Ghiền rượu. Bạn thấy chưa sự liên quan giữa ý chí và tập quán.
Vậy muốn có nghị lực, không phương thế nào thiết thực hợp luật sinh tâm lý học bằng tạo những tập quán muốn. Làm sao cho ý chí của ta hoạt động trong lãnh vực tập quán thì chắc chắn chúng ta có nhiều nghị lực. Nếu không lo tạo những tập quán muốn thì điều chúng ta muốn một đàng, thân thể chúng ta thi hành một ngả. Một thiếu nữ thất giáo có tập quán thủ dâm : nghĩa là nàng đã tạo trong thân thể nàng cái chìu hoạt động nghịch luân lý của những thần kinh nguyên, của tế bào ở tay nàng, ở cơ quan sinh dục nàng. Nếu nàng muốn tránh tập quán xấu nầy không phải nàng chỉ tự nói : « tôi không thủ dâm nữa ». Đó là lương tâm nàng ước muốn. Nhưng tay nàng, cơ quan sinh dục của nàng không muốn như nàng đâu. Chúng đã có xu hướng rồi. Bây giờ muốn xu hướng ấy trừ diệt chẳng những nàng cương quyết sống khiết bạch mà phải hoặc làm nghịch lại sự đòi hỏi của dâm tính, kiềm hãm tay của mình những lúc bị cám dỗ hoặc tự ám thị bằng ý tưởng : « tôi khiết bạch ». Ý tưởng nầy có ảnh hưởng đến tập quán thủ dâm và đàn áp nó. Thiếu nữ ấy cứ sống như mình đã thanh khiết từ lâu, đừng quan tâm gì hết đến những ý tưởng khiêu dâm, có đọc kinh hay làm tác vi phụng vụ như một tâm hồn bấy lâu trong trắng. Ý tưởng khiết bạch nhiễm vào các tác vi ấy, phản đối những ý tưởng khiêu dâm, trấn áp sự khích động của những thần kinh nguyên, những tế bào có xu hướng về việc thủ dâm. Ý tưởng khiết bạch dần dần cường dũng bởi vì theo định luật tâm lý học « Tác động theo sau sự hữu : agere sequitur esse » ý tưởng khiết bạch một khi có trong tâm hồn thiếu nữ nếu được củng cố sẽ bắt thiếu nữ hành động theo thể cách người băng tuyết. Sau cùng nó sẽ xâm chiếm toàn thể phạm vi ý thức của thiếu nữ, tạo trong tâm hồn nàng một tập quán khiết bạch. Nếu nàng không để mình sa ngã lần nào theo tập quán thủ dâm nữa thì tập quán khiết bạch sẽ mạnh thế lấn áp tập quán thủ dâm dần dần đến chỗ tiêu diệt.
Căn cứ vào ví dụ trên nầy, chúng ta thấy chi đặng tạo những tập quán muốn phải có ý tưởng về điều mình muốn rồi hành động như mình đã có điều mình muốn từ lâu. Thái độ tinh thần nầy tự nhiên điều khiển các tác vi của ta theo đà ta muốn và kết cuộc là tạo nên tập quán. Nói cách khác chúng ta không để ý định của ý chí nằm trong vòng lý thuyết suông mà thể hiện nó bằng tác vi, dùng sợi giây sinh lý là những thần kinh nguyên, những tế bào để buộc nó trong tập quán. Sự ràng buộc nầy thường rất bền bĩ. Tại sao ? Bởi lẽ dễ hiểu là một tập quán, nói đúng hơn một ý muốn được biến thành những hành động liên tiếp, thường không bị tiêu diệt hẳn. Nó có thể bị mất đi sự tinh tế, sự nhanh lẹ, sự đúng sít nhưng khó bề tuyệt căn. Trong ví dụ của chúng ta ở trên, tật thủ dâm của thiếu nữ, bị tập quán khiết bạch đàn áp, không tiêu diệt hẳn đâu, nằm êm trong tiềm thức như ngủ thiêm thiếp đó thôi. Nếu bị khích động, nó sẽ hoạt động lại không kém lúc xưa. Tâm lý học dạy chúng ta rằng điều gì chúng ta đã làm luôn còn dấu vết trong tiềm thức ta. Có thể vì thời gian, vì trở lực nào đó nó bị quên đi nhưng không vắng bóng hẳn. Bạn đã học một tiếng Anh hay một tiếng Pháp nào sau nhiều năm bạn quên, khi phải học lại mấy tiếng ấy bạn nhớ dễ dàng.
Bởi tập quán ít bị tiêu diệt nên nhà giáo dục cần quan tâm tạo cho kẻ thụ giáo những tập quán tốt ngay lúc còn măng trẻ và cẩn thận đề phòng cho chúng những tập quán xấu. Một người phạm một lỗi dĩ nhiên ít nguy hiểm hơn người có tật xấu. Lỗi có thể phạm một lần rồi thôi. Còn tật xấu là tập quán, nó ăn sâu tận gân cốt của con người và lúc nào cũng sẵn sàng đưa con người đến tội lỗi. Cho đặng tiêu trừ nó phải cố gắng lắm.
Tập quán xấu đâm rễ trong tiềm thức thì tập quán tốt cũng không hành động khác hơn. Tại sao chúng ta không lợi dụng nó để gia tăng nghị lực. Từ đây nếu muốn giàu ý chí, muốn anh dũng trong công việc nào bạn hãy áp-dụng những luật thông thường mà do đó tập quán nẩy sinh. Các luật đó bạn dư biết.
a) Hành-động như mình đã quen thạo. – Muốn trở thành người quyết đoán dứt khoát thì đừng sợ mình không đạt được ý mà tự nhiên không lưỡng lự, không để đầu óc bối rối, không dùng những lời nói « cao su » mà khi suy nghĩ không quyết đoán rõ rệt và bền dẻo bảo tồn quyết đoán ấy. Muốn có tập quán không hút thuốc khi đã nghiện thuốc rồi thì cứ không hút nữa, không hút như người không từng hút bao giờ.
Cách chung việc tạo những tập quán tốt để đàn áp những tập quán xấu phải thực hiện dứt khoát. Thái độ dứt khoát làm cho ý chí có trớn cường dũng. Sự dứt khoát cần thiết khi muốn tiêu trừ những tập quán có hệ đến luân lý. Như tật thủ dâm, không nên viện lý gì mà bỏ từ từ. Phải bỏ tuyệt. Nhưng có nhiều tập quán xấu không hệ lắm đến luân lý mà cần bỏ và nếu khi bỏ hẳn một lần thân thể sẽ bị hại thì ta có thể bỏ dần dần. Người nghiện rượu bớt tửu lượng mỗi ngày một ít, người mê nàng tiên nâu giảm sự thăm viếng bàn đèn, tùy sự quyết định của mình để sau cùng bỏ uống hay hút hẳn. Tuy nhiên sự bỏ dần dần phải được ủng hộ luôn bởi tập quán tốt đang tập kẻo thời gian ý chí bị tấn công, tập quán xấu hoành hành trở lại nguy hiểm hơn.
b) Tránh dịp khiêu gợi tập quán xấu, tìm dịp thúc giục tập quán tốt. – Ở một điểm trên chúng tôi đã nói một tập quán thường bị tiêu diệt hẳn mà nằm yên trong tiềm thức khi có tập quán nghịch nó hoành hành. Nằm ngủ đó nhưng nếu có cơ hội khêu gợi nó, nó sẽ tỉnh thức và đòi thực hiện. Vì thế người có tật xấu tránh cái người công giáo gọi là dịp tội. Ai có tay « nhám » muốn chừa tật tham đừng mân mê đồ kẻ khác khi vắng mặt chủ. Tay lành chơi muốn trừ bệnh dâm ô phải tránh xa thanh lâu. Trong khi tránh như vậy nên tạo trong tâm hồn thái độ phản đối tích cực nghĩa là đừng tự nói : không muốn việc xấu mà nói muốn không làm việc xấu. Sự tích cực này xô đẩy ý chí đến tập quán tốt mau lẹ đồng thời giúp nó chế ngự tập quán xấu.
Tập quán tốt trong sự phát triển cũng cần nhờ những cơ hội tốt. Bạn muốn có tập quán bác ái nên thường giúp các bần nhân, bệnh nhân. Chúng tôi muốn có thói quen trầm lặng nên tìm sống chốn tịch mạc.
c) Làm nhiều việc tỏ ra có ý chí. – Hành vi tốt được làm đi làm lại một mặt giúp não ký ức nhớ nó sâu sắc, mặt khác làm các thần kinh, bắp thịt có chiều hoạt động nhanh lẹ. Trong công giáo có những cuộc phụng vụ phiền phức, nhiều lễ nghi, ai giúp những công tác nầy thường tự nhiên rành lễ nhạc, thực hiện những việc phụng vụ đúng sít, tinh tế. Khi nào lâu lâu công tác một lần thì có thái độ lù khù, làm trật, (người ta nói chơi là : vác rựa lung tung).
Cũng vậy trong việc rèn chí, nếu bạn kém nhiều việc để tỏ rằng mình có nghị lực thì cơ thể bạn quen với các việc ấy, bạn sống động cách anh dũng hơn là người lâu lâu làm một việc can đảm.
d) Lúc tác động phải tác động anh dũng. – Trong cuốn L’art de Vouloir A. Eymien có dẫn chuyện chàng say rượu Rip Van Winkle của hài kịch Jefferson, mỗi khi uống rượu chàng nói mình lỡ, thôi bỏ qua. Nhiều người luyện chí, trong nhiều việc nghịch với ý chí, cũng tự binh vực mình như vậy. Chúng tôi muốn trung tín trong lời hứa, nhưng đôi khi chúng tôi thất hứa và tự nói : « Ồ không sao ! Khi khác sẽ giữ lời hứa ». Đó là chúng tôi muốn chớ con người xương thịt của chúng tôi không muốn như chúng tôi đâu. Một hai lần thất hứa chúng tôi tạo cho mình tập quán mà người ta gọi cách trào phúng là « đẩy cây » về sau chúng ta không dễ gì trung tín trong lời nói. Vậy khi luyện chí nhứt định chúng ta phải anh dũng, phải thẳng thắn làm hay không làm những việc nào cần cho sự luyện chí chớ đừng để mình yếu đuối. Trong chiến tranh một nước thua một vài trận còn hi vọng thắng cả trận giặc, còn trong việc rèn nghị lực mà thua tình dục một hai lần có thể làm nô lệ nó luôn. Bạn thử xét trường hợp những người có thói quen chơi bời rồi đi xưng tội với thầy cả đi. Khi đi xưng tội chắc họ hối hận lắm, linh mục thương họ nhiều, ban phép giải tội cho họ, nhứt là Chúa quí mến họ hơn ai hết xóa tội cho họ. Song bản năng của họ lại không thương họ chút nào. Khi họ về nhà thỉnh thoảng bản năng từ lâu có thói quen dâm dục thúc đẩy họ vì đó trong số họ có nhiều người sa đi ngã lại. Bạn thấy tai hại của tập quán xấu chưa. Vì đó khi muốn đàn áp nó, đừng khi nào chịu thua nó bước nào, phải tuyệt giao với nó cách anh dũng mới mong chiến thắng nó. Đối với tập quán tốt phải anh dũng thực hiện nó mới mong duy trì nó lâu.