Chúng tôi không dám gọi Nỗ-lực là một triết-lý vì sợ tiếng có vẻ đình đám. Nhưng chúng tôi tin tưởng nó là một trong những ý lực, không biết có vạn năng chăng, song chắc chắn tàng trữ nhiều khả năng giúp con người thành công.
Không hết – mà một phần lớn – những đại nghiệp trên đời đều thành đạt nhờ : nhoi lên, ngã rồi đứng dậy, vươn mình tới, khởi sự lại, ăn chịu nước chót, nghĩa là nhờ nỗ lực.
Trên đường lên núi Sọ, Giê-Su hình như té ba lần và té rồi đứng dậy vác khổ giá đến nơi.
Thích-Ca tự chủ, bỏ đi đời đế vương, trưởng giả, tận tụy để tự giác.
Tô-Tần đã bù đầu óc với kinh sử mới dâng được kế gồm thâu sáu nước và sống vinh quang.
Người ta nói GOETHE chuẩn bị ba chục năm để viết kiệt phẩm FAUST.
Có kẻ hỏi ALFIERI, thi hào Ý, nhờ đâu ông có thi nghiệp vĩ-đại như vậy ? Ông đáp : « Velle, sempervello Formissima Vello : muốn, muốn luôn, muốn đanh thép ! ».
Không biết NGUYỄN-DU chịu cực viết Đoạn trường Tân thanh thế nào, song Edgar POE, thi bá người Mỹ, cho chúng ta biết ông sáng-tạo thi phẩm bất hủ « Con quạ » (The Raven) phải dụng công lắm lắm.
Nghìn xưa, ở bên kia trời Tây người ta nói Homère mù mắt, chịu cực, đọc thuộc lòng Odyssée và Illiade cho đồ-đệ chép lại, thì ở trời Đông này Nguyễn-đình-Chiểu đẻ Lục-vân-Tiên cũng không làm cách khác hơn.
Có phải 50 tuổi, Victo Hugo bắt đầu học Hi-ngữ chăng ?
Lục-Trung-Tường, nguyên ngoại-trưởng Trung-hoa đến 56 tuổi mới học La-ngữ để làm linh-mục.
Chắc bạn ghét rườm. Chúng tôi cũng vậy. Vài gương ấy đủ chứng cho chúng ta thấy Nỗ-Lực có cái ma lực giúp nhiều người Làm Nên.
Đứng về quan-điểm Thần-học, chúng tôi nhận sự cần thiết của kinh-nghiệm và sự tối cần thiên sũng, nhưng đứng trên phương diện luân-lý và triết-lý chúng tôi thấy cho đặng làm nên ở đời con người phải « tận nhân lực » phải dùng hết khả năng của ý chí mình. Đấng Quan-Phòng rất có thể ban ơn cho chúng ta nhưng bao giờ Ngài cũng đòi ta cố gắng để tác vị của ta có giá trị. Vả lại, Ngài đâu thích ban ơn cho kẻ lười. La Fontaine bảo : « Bạn hãy tự giúp mình đi rồi, Trời sẽ giúp bạn ». Tin định mệnh có lẽ Nguyễn-Du cũng có hạng lắm, nhưng khi than số phận Kiều, ông còn hạ bút :
Có trời mà cũng có ta…
và ông không tiếc lời trách Kiều :
Lại mang lấy một chữ tình
Khư khư mình buộc lấy mình vào trong.
Phải lắm. Trong « cõi người ta » nhiều người đánh hỏng cuộc đời chỉ vì phủ nhận ân sủng của Thượng Đế bằng cách không xử dụng chu đáo các năng lực mà Ngài ban để ta lập thân. Trong các năng lực ấy, về mặt thực tiễn, quan hệ nhứt phải kể ý chí. Ý chí là một yếu tố căn bản cấu thành nhân vị. Ai muốn phát huy nhân vị của mình, muốn sống kiếp sống của Người, muốn nên người chí khí để xây dựng hạnh phúc đời nầy và toàn phúc đời sau cho mình, người ấy phải lo rèn luyện ý chí.
Trong suốt quyển bé con nầy, khi bàn về ý chí chúng tôi không đứng quan điểm nhà thần học, mà chỉ nhắm phương diện con người có thể làm nhiều việc khả quan lắm nếu một mặt biết trông cậy thần lực, mặt khác khai thác hết khả năng của ý chí bằng cách am hiểu các đặc tính của nó, vai trò của nó trên các năng lực khác và nhứt là áp dụng những phương thế hiệu nghiệm để rèn luyện nó cho dũng cường. Kim chỉ nam của đời Bạn và chúng tôi là : Nỗ-lực đi rồi Hi-vọng.