Trước hết chúng tôi xin trình bày sơ lược những quan niệm về bản chất tâm lý của ý chí.
1) Quan niệm duy nghiệm
a) Những nhà duy nghiệm chính hiệu chủ trương rằng ý chí bị chi phối bởi ước vọng. Đại diện của những triết gia nầy là Locke. Theo ông chúng ta muốn điều gì, không phải tại nó tốt, nó đẹp mà tại ta khát vọng.
b) Bà con với những nhà duy nghiệm chính hiệu có những triết gia liên hữu phái (associationnistes). Theo các ông nầy, ý chí không phải là ước vọng nhưng phát sinh bởi ước vọng. Đại diện có Stuart-Mill.
c) Cũng có màu sắc duy nghiệm, sau hết là những nhà duy cảm như Destutl de Tracy chủ trương cách đơn giản rằng ý chí tức là ước vọng mạnh nhứt của con người.
2) Quan niệm sinh lý học. – Theo Ribot, muốn là sự tổ chức thần kinh do đó phát sinh những xung động. Cũng theo ông, trong một tác vi ý chí, có hai yếu tố khác biệt là : trạng thái ý thức tức là cái « Tôi muốn » ; và then máy tâm lý phức tạp để tác động hay ngăn cản. Trong một chương sau chúng tôi sẽ bàn rộng và phê bình quan niệm nầy của tác giả « Les maladies de la Volonté ».
3) Quan niệm chủ ý luận. – (conception volontariste). Theo quan niệm nầy, ý chí là năng lực căn bản của tinh thần con người, có uy lực mạnh nhứt, điều khiển trí tuệ, cai quản bản năng. Khi nào chúng ta phán đoán là chúng ta làm một tác vi ý chí. Chúng ta chỉ quả quyết hay phủ nhận khi nào chúng ta muốn thôi. Những người chủ trương quan niệm này bạn có thể kể Maine de Bitan mà nhứt là Renouvier, tác giả quyển Psychologie rationnelle.
4) Quan niệm chủ trì luận. – (conception intellectualiste). Ý chí được coi như là một năng lực để hiểu biết, để phán đoán. Theo Socrate ta cho một điều gì hay, ta ước muốn là tại trí tuệ của ta nhận là hay và xô đẩy ta muốn. Trong trường triết học cận đại, theo gót Socrate có Descartes và quá khích nhứt là Spinoza, người chủ trương rằng ý chí và trí tuệ chỉ là một năng lực.
5) Quan niệm của Wundt. – Wundt chủ trương ý chí nằm trong bản năng. Nó là sự tự động của các sinh vật. Sinh vật vì những nhu cầu riêng biệt của mình có những xu hướng về điều mình thích. Sự thèm khát đó là ý chí.
6) Quan niệm xã hội học. – Theo những người có quan niệm xã hội học thì bất cứ cái gì thiện hảo, cao cả nhứt trong con người đều phát nguyên ở xã hội. Ch. Blondel đại diện xứng đáng của họ quyết rằng ý chí cũng như lý trí là hai bảo vật mà xã hội cũng cấp cho con người. Trong xã hội chúng ta có các luật của đoàn thể, vậy theo Durkheim, khi nào chúng ta làm sai luật, lương tâm khiển trách ta và tiếng lương tâm chính là tiếng của xã hội.
7) Quan niệm của Bergson. – Theo Bergson ý chí là năng lực riêng của con người để con người làm việc với ý thức. Ông phân biệt tác vi có ý thức của ý chí với tác vi tự động của bản năng.
Tới đây bạn có cái nhìn quán thống trên nhiều quan niệm khác nhau về ý chí. Mỗi quan niệm có một điểm hay giúp ta hiểu rõ các khía cạnh của cơ cấu tâm lý ý chí. Điều quan hệ là ta biết gạn lọc những sai lầm của các quan niệm ấy.
a) Chúng ta phải đồng ý với những nhà duy nghiệm chính tông và những triết gia liên tưởng phái rằng ý muốn thường bị ước vọng ảnh hưởng nhưng chính ý muốn đổ xô đến hành động chớ không phải ước vọng là những hiện tượng tâm lý ít thực tế.
Phải chịu quan niệm duy nghiệm có phần đúng vì thường điều ta ước với điều ta muốn có vẻ giống nhau. Tuy nhiên nếu căn cứ vào tâm lý học chúng ta thấy ước vọng là con đẻ của tình cảm còn muốn có màu sắc tình cảm mà căn cứ vào lý trí và hành động. Một đàng thụ động và hay mù quáng, một đàng tác động và hợp lý.
b) Ai cũng đồng ý với Ribot rằng cho đặng có tác vi ý chí phải có sự sinh hoạt của cơ thể nhưng tự bản chất tác vi ý chí không có tính chất vật chất máy móc. Điều nầy chứng rằng nó không lệ thuộc hẳn cơ thể của ta. Về điểm Ribot bảo ý thức của ý chí là một phù tượng (épiphénomène) chúng tôi sẽ xét với bạn sau.
c) Chủ trương của những nhà Chủ ý luận giúp ta hiểu rõ bản chất suy nghĩ của tác vi ý chí. Nhưng bảo nó là năng lực tuyệt đối mạnh có khả năng tìm chân lý thì khả nghi. Kinh nghiệm cho chúng ta thấy nhiều khi suy nghĩ của chúng ta dùng ý chí mà nhứt là dùng một năng lực khác chuyên môn suy nghĩ là trí tuệ.
d) Tôi rất đồng ý với những bực triết gia Chủ tri luận ở chỗ trí tuệ ảnh hưởng đậm trên ý chí vì khi muốn điều gì chúng ta cần có ý để muốn. Nhưng tôi cho là sai lầm khi nói muốn là phán đoán. Hai tác vi này khác nhau. Không cần biện chứng dài dòng, hẳn chúng ta biết có nhiều người giàu nghị lực mà ngu hay làm bậy và nhiều người sáng suốt mà bạc nhược, không làm nên việc gì. Vả lại thiếu gì điều mà bạn và tôi cho là hay là phải mà chúng ta không muốn.
đ) Wundt có lý một phần ở chỗ chủ trương ý muốn mang màu sắc bản năng vì chính những tuyến, những đường gân thớ thịt giúp cho ý muốn phát sinh, song ông quá ư sai lạc khi cho ý chí là bản năng. Như chúng ta đã biết ý chí căn cứ vào sự hợp lý còn bản năng là cơ quan mù quáng.
e) Chúng ta phải chịu rằng ý chí nhờ đoàn thể trong xã hội phát triển nhiều nhưng không phải đoàn thể sáng tạo ý chí. Ý chí là năng lực của từng nhân vị còn ảnh hưởng của xã hội ngoại lai với nhân vị. Thiếu gì điều bạn muốn mà trong xã hội có ai hay đâu, ai ước muốn đâu và tôi ước muốn nhiều điều mà bạn không biết gì hết.
ê) Quan niệm của tác giả « Les deux sources de la morale et de la religion » là quan niệm đúng vì ý chí là một năng lực căn bản để cấu thành nhân vị và nhờ nó, nhân vị siêu vượt những vật vô giác và vô hồn.