Có những nguyên nhân làm cho tác vi nhân linh bớt giá trị. Nguyên nhân ăn thua trí tuệ và nhứt là ăn thua ý chí. Bạn nên biết để đề phòng trong khi quyết định. Bởi lúc quyết định công tác của trí tuệ và ý chí bổ túc cho nhau nên chúng tôi bàn những nguyên nhân ảnh hưởng trên trách nhiệm cách chung cho hai trí năng.
1)Sự vô tri. – Là sự khiếm khuyết về một kiến thức nào đó làm cho ta không đủ sáng suốt để lựa chọn điều ta sẽ quyết định. Con nít chưa có tuổi khôn, người lớn bị điên, say rượu, quỉ ám, ảo tưởng (hallucinatio) là những chủ thể vô tri ít nhiều trong việc họ làm. Bạn nên phân biệt sự vô tri với sự vô ý thức và sự ngộ nhận. Mấy hạng người trên nầy có thể gọi là người vô ý thức nhưng ta vẫn gọi họ là người vô tri với ý nghĩa họ không biết một điều gì đó. Thường vô ý thức (inadvertantia) hiểu là tinh thần làm việc nhưng không biết mình làm việc. Còn vô tri hiểu là thiếu một kiến thức nào đó. Một tâm thần lành mạnh vẫn có thể vô tri. Sự vô tri cũng không phải là sự ngộ nhận. Ngộ nhận là một thứ hiểu biết mà hiểu biết lầm.
Khi xét sự vô tri với góc cạnh luân lý, người ta chia nó ra nhiều thứ :
A. Về quan điểm tác nhân
a) Vô tri khả thắng – thứ vô tri tác nhân có thể và phải khai trừ.
b) Vô tri bất khả thắng – thứ vô tri làm cho tác nhân không lãnh trách nhiệm về việc mình làm.
c) Vô tri dĩ tiền – (ignorantia antécédente) là vô tri làm nguyên nhân cho hành vi và có tính chất bất khả thắng. Tác nhân nếu biết đươc nguyên nhân nầy có thể không làm việc mà họ đã làm. Chúng tôi định bắn một con nai mà bắn lầm chú tiều phu.
d) Vô tri đồng phụ – (ignorance concomittance) là thứ vô tri có ăn thua đến tác vi mà không làm nguyên nhân cho nó.
e) Vô tri dĩ hậu – (ignorantia consequente) là vô tri làm nguyên nhân cho tác vi. Tác nhân lãnh trách nhiệm việc mình làm.
B. Về quan điểm đối tượng
a) Vô tri pháp lý (ignorantia juris) vô tri của người không biết luật có hay không.
b) Vô tri sự kiện (ignorantin facti) vô tri của người không biết luật có áp dụng hay không,
Người ta còn chia ra nào vô tri cố chấp (affectée), vĩ tiện (crasse) vv… Chúng tôi xin bàn riêng cùng bạn trong quyển THẦN HỌC LUÂN LÝ.
2) Tình dục. – Cũng là lực lượng ảnh hưởng mạnh bạo trên tác vi nhân linh. Theo sự định nghĩa của những triết gia kinh-viện thì tình dục là tác động cuồng nhiệt của thị dục cảm giác nổi lên trong tâm hồn và làm cho cơ thể run cảm. Định nghĩa nầy đúng vì khi chúng ta có tình dục như yêu, ghét, vui, chúng ta nghe trong tâm hồn có sự nổi lên của thị dục cảm giác và cơ thể ta máy động. Đối tượng tự nhiên của tình dục là thiện hảo khả cảm (bien sensible). Tự bản chất tình dục vô tư, không lành mà không dữ, nó sẽ lành dữ tùy chỗ nó hợp với thiện hảo luân lý (bien moral) hay không.
Cái mà Aristote và phái kinh viện gọi là tình dục, các nhà tâm lý học hiện đại gọi là cảm xúc (émotio). Theo triết học Đông phương thì người ta có thói quen chia tình dục ra 7 thứ : Hỉ, nộ, ái, ố, ai, cụ, dục. Nhưng nếu xét kỹ về tâm lý chúng ta phải đồng ý với Aristote và thánh Tôma Tiến Sĩ mà chia ra 11 thứ : 6 tình dục phát nguyên ở Tham dục (appetit concupiscible) như vui và buồn, yêu và ghét, ước ao hay tởm gớm ; 5 tình dục phát nguyên ở nộ dục (appetit irascible) can đảm hay sợ hãi, hy vọng hay thất vọng, và sự giận dữ. Tại sao có lối phân chia nầy ? Chúng tôi đã nói nó căn cứ vào tâm lý con người và tâm lý con người có hai xu hướng chính là xu hướng về thiện hảo khi thiện hảo đó khả dục, được coi như đối tượng mà con người thèm khát. Nếu thiện hảo được thụ hưởng trong hiện tại thì ta có niềm vui, thiện hảo ấy mất đi, nỗi buồn phát sinh. Tâm hồn ngã về một đối tượng nào với mục đích chiếm đoạt đối tượng ấy thì có tình yêu ; nếu đối tượng đó phản nghịch với tâm hồn thì có tình ghét. Khi ta chạy theo một thiện hảo hiện diện ta tự nhiên có lòng ước ao, còn lúc trốn tránh một sự ác thì ta tởm gớm.
Xu hướng thứ hai là xu hướng về thiện hảo khả giác mà ta tự nhiên không thích. Khi một sự dữ mà ta biết tránh được thì ta can đảm, nếu nó xảy ra cho ta và ta khó tránh được thì ta sợ hãi. Lúc chưa được một thiện hảo ta hy vọng mà nếu biết không thể chiếm đoạt nó ta thất vọng. Gặp trường hợp sự dữ kháng đối ta, ta phẫn nộ.
Nghiên cứu tình dục theo góc cạnh tâm lý trên ta thấy trừ giận ra, các tình kia có phần tích cực và tiêu cực đi song song nhau tùy sự hiện diện hay khiếm diện của thiện hảo khả giác. Tình dục như đã nói là tác động cuồng nhiệt xảy ra lúc thuận hảo được chiếm hay bị mất ; nó không phải là thứ tình cảm bình lặng mà tâm hồn lúc thích hay không thích một đối tượng. Và bởi tâm hồn và cơ thể mật thiết cộng tác với nhau nên khi tình dục xảy ra, ảnh hưởng cơ thể : người sợ tái mặt, người giận máu chạy rần rần lên đầu. Trong cuốn « Précis de théologie ascétique et mystique » Ad. Tanquerey còn cho chúng ta biết tình dục khác với tâm tình (sentiment) vì tâm tình là những tác động của ý chí, không có sự cuồng bạo như tình dục.
Ông cho ví-dụ : có thứ ái tình tình dục (người ta gọi là ái tình tiếng sét) và ái tình tâm tình.
Xét về mặt ảnh hưởng trên ý chí, trên trí tuệ, thì những tình dục là những lực lượng nội tại đáng sợ. Trong cơn cuồng bạo khắc khe, nó có thể làm ta giảm nghị lực, thúc đẩy ta dục tốc, làm lý trí của ta lu mờ, không biết lựa chọn đúng đối tượng riêng biệt của nó. Những tác vi của ta dĩ nhiên mất đi tính chất nhân linh, hàm súc tính chất xung động : Ta hành động vì đó không khác thú vật bao nhiêu.
3) Sợ hãi. – Trong 11 tình dục, có úy tình là nguyên nhân có thể làm tác vi của ta kém trách nhiệm nhứt, nghĩa là nó hoặc giảm bớt hoặc tiêu diệt hẳn sự tự do của ta. Người ta hay định nghĩa úy tình là sự rung động, bối rối của tinh thần khi sự dữ xảy ra trước mặt hay sẽ xảy ra. Người ta chia úy tình ra nhiều thứ : 1. Úy tình trọng nhiên. 2. Nội khởi, ngoại khởi. 3. Dí tiền, đồng phụ, dí hậu vv…
Tác vi nhân linh có giá trị nhiều hay ít tùy nó ảnh hưởng trên tâm hồn nhiều hay ít.
4) Tập quán. – Tập quán cũng ảnh hưởng mãnh liệt trên tác vi nhân linh. Nó là sự dễ dàng của tác vi tinh thần hay thể chất có do sự tái tác. Tính chất trách nhiệm của tác vi có nhiều hay ít tùy chỗ tập quán được thụ nhận và thực hiện do ý muốn nhiều hay ít. Có nhiều trường hợp tác nhân không lãnh trách nhiệm về tác vi của mình tại vì không có ý có tập quán xấu và khi có rồi muốn bỏ mà bỏ chưa được nên vô ý làm sự xấu. Có nhiều trường hợp tác nhân phải chịu trách nhiệm về tác vi của mình tại vì có ý có tập quán xấu, không chịu bỏ nó.
5) Di truyền. – Khoa di truyền dạy cho chúng ta biết một người có thể thụ nhận vốn di truyền của kẻ sinh ra mình và di truyền ấy ảnh hưởng không ít trên tính khí kẻ ấy. Khi vốn di truyền xấu ảnh hưởng tính khí một người nhiều quá thì việc xấu của kẻ ấy có phần nào không do họ hẳn : những điều nầy rất khó xét vì không làm sao biết được sự ảnh hưởng của di truyền đến mực nào. Tuy nhiên vẫn phải chịu có ảnh hưởng. Một người muốn quyết định điềm tĩnh nhưng nhiều khi vì mắc vốn di truyền của cha mẹ có tánh vụt chạc, hốp tốp nên họ dục tốc. Sự dục tốc của họ ít tính chất nhân linh.
6) Sự cưỡng áp thể chất. – Dĩ nhiên sự cưỡng áp thể chất có thể làm một người mất tự do và hành động như cái máy. Người ta hay định nghĩa nó là lực lượng thể xác, tự do, ngoại tại của một người dùng bắt ép người khác hành động nghịch với ý muốn của họ. Vẫn biết lực lượng này không ảnh hưởng trực tiếp ý chí và lý trí nhưng rất có thể dẫn dụ chúng, ảnh hưởng chúng cách gián tiếp. Một cô gái khiết bạch khi bị một tên vũ phu hiếp dâm cương quyết giữ lòng băng tuyết nhưng vì bị cưỡng áp bằng sức mạnh rất có thể sau cùng cô đồng ý quăng thân mình vào hố bùn dâm ô.
7) Những bịnh thần kinh và những món phá hoại thần kinh
Sau hết phải kể một vài bịnh và một vài chất có khả năng làm thần kinh hoạt động dị thường do đó ý chí mất nghị lực và tác vi nhân linh giảm giá trị.
Trong các bịnh thần kinh nên kể : chứng điên, chứng kinh giản (épilepsie) thần kinh loạn (hysterie) ảo tưởng (hallucination) chứng cuồng một (paranoia, monomanie).
Anh em với tâm trạng bị ảnh hưởng của các chứng bịnh nầy là tâm trạng bị thôi miên, bị ám ảnh bởi ý tưởng thiên chấp (idée fixe) bị ảnh hưởng bởi rượu mạnh, nha phiến, mọt phin (morphine), co-ca-inh (cocaini) vv… Tất cả những nguyên nhân trên nầy có thể một cách trực tiếp hay gián tiếp, mạnh bạo hay yếu ớt, lâu dài hay thấp thoáng ảnh hưởng trên ý chí. Vậy muốn ý chí đủ tự do hoạt động bạn phải đề phòng chúng. Phải tiêu diệt sự vô tri bằng cách đào luyện trí tuệ, phải trấn áp tình dục bằng cách nghe lời lương tâm, phải tạo những tập quán tốt để trừ tập quán xấu, phải giáo luyện tính khí để giải thoát di truyền xấu, và nếu bị những chứng bệnh thần kinh nên tìm bác sĩ lành nghề điều trị, sau hết tránh những món ăn, uống những đồ nghiện nào là quân thù của thần kinh.