Trên đường đến Barchester, Đức Tổng chấp sự đã được ông Harding đảm bảo rằng mọi dự đoán của họ về ông Slope và Eleanor đều không có cơ sở. Tuy nhiên, ông Harding thấy rất khó khăn để lay chuyển niềm tin của con rể vào sự nhạy bén của chính anh ta. Với Tiến sĩ Grantly, vấn đề đã được chứng thực quá rõ ràng bằng những bằng chứng hiển nhiên, được củng cố bởi vô số tình tiết, đến nỗi thoạt đầu ông từ chối tin vào lời khẳng định chắc nịch mà ông Harding đưa ra về việc Eleanor tự phủ nhận cáo buộc ấy. Nhưng cuối cùng, ông cũng nhượng bộ một cách dè dặt. Ông miễn cưỡng thừa nhận rằng trước mắt ông sẽ coi những xác tín cũ của mình là một sai lầm, nhưng khi làm vậy, ông vẫn tự rào trước rằng nếu sau này Eleanor có xuất hiện trước công chúng với tư cách là bà Slope, ông vẫn có thể nói: "Thấy chưa, ta đã bảo mà. Hãy nhớ những gì con nói và những gì ta đã nói; và cũng hãy nhớ cho những năm tháng sau này, rằng ta đã đúng trong chuyện này—cũng như trong mọi chuyện khác."
Tuy nhiên, sự nhượng bộ của ông đã tiến xa đến mức ông tự hứa sẽ ghé thăm nhà Eleanor, và quả thực ông đã đến, ngay lúc cha và con gái còn đang mải mê trò chuyện. Ông Harding đã có quá nhiều điều để nghe và nói đến nỗi quên mất việc báo trước cho Eleanor về vinh dự đang chờ đợi mình, và cô đã nghe thấy giọng nói của người anh rể trong sảnh khi hoàn toàn chưa sẵn sàng để gặp anh.
"Đức Tổng chấp sự đến kìa," cô nói, bật dậy.
"Phải, con yêu. Anh ấy bảo cha báo với con rằng anh ấy sẽ đến thăm con; nhưng nói thật là cha đã quên bẵng mất rồi."
Eleanor bỏ chạy, bất chấp mọi lời nài nỉ của cha. Trong những giờ phút đầu tiên của niềm vui sướng này, cô không thể nào chịu nổi những lời rút lại, xin lỗi và chúc tụng của Đức Tổng chấp sự. Anh ấy chắc chắn sẽ nói rất nhiều và dài dòng lê thê; kết quả là, khi được dẫn vào phòng khách, Đức Tổng chấp sự chẳng thấy ai ngoài ông Harding.
"Ông phải thông cảm cho Eleanor," ông Harding nói.
"Có chuyện gì không ổn à?" vị tiến sĩ hỏi, lập tức đoán rằng toàn bộ sự thật về ông Slope cuối cùng đã được phơi bày.
"Chà, có chuyện ạ. Giờ tôi tự hỏi liệu ông có thấy ngạc nhiên lắm không."
Đức Tổng chấp sự nhận thấy qua thái độ của cha vợ rằng rốt cuộc ông chẳng có điều gì để nói về ông Slope cả. "Không," ông nói, "chắc chắn là không—sẽ chẳng còn điều gì làm tôi ngạc nhiên nữa đâu." Ngày nay, rất nhiều người ngoài Đức Tổng chấp sự cũng áp dụng hoặc tỏ ra áp dụng học thuyết nil admirari (không gì làm ta kinh ngạc); nhưng dẫu vậy, xét theo vẻ ngoài của họ, họ vẫn dễ dàng bị lay động bởi những cảm xúc bất chợt giống hệt như ông bà tổ tiên họ ngày trước.
"Ông nghĩ ông Arabin đã làm gì nào?"
"Ông Arabin sao! Hy vọng là không phải chuyện gì liên quan đến cô con gái nhà Stanhope đó chứ?"
"Không, không phải người đàn bà đó," ông Harding nói, âm thầm tận hưởng trò đùa của mình.
"Không phải người đàn bà đó! Thế anh ta định làm gì với một người đàn bà nào khác sao? Tại sao ông không nói thẳng ra nếu có điều gì muốn nói nhỉ? Tôi ghét nhất là mấy kiểu bí hiểm này đấy."
"Sẽ không có bí mật nào với ông đâu, Đức Tổng chấp sự, dù tất nhiên là chuyện này hiện tại không được để lộ ra ngoài."
"Thế nào."
"Trừ Susan ra. Ông phải hứa với tôi là ông sẽ không kể với bất kỳ ai khác."
"Vô lý!" Đức Tổng chấp sự thốt lên, bắt đầu nổi cáu vì sự hồi hộp. "Ông không thể nào có bí mật gì về ông Arabin được."
"Chỉ điều này thôi—rằng cậu ấy và Eleanor đã đính hôn."
Nhìn vẻ mặt của Đức Tổng chấp sự, có thể thấy rõ là ông chẳng tin lấy một lời. "Ông Arabin ư! Thật không thể tin nổi!"
"Dù sao thì Eleanor cũng vừa mới nói với tôi như vậy."
"Thật không thể tin nổi," Đức Tổng chấp sự nhắc lại.
"Chà, tôi không cho là không thể. Chuyện đó chắc chắn làm tôi ngạc nhiên, nhưng điều đó không có nghĩa là nó không thể xảy ra."
"Con bé chắc chắn đã nhầm."
Ông Harding trấn an ông rằng không hề có sự nhầm lẫn nào cả; rằng khi trở về nhà, ông sẽ thấy ông Arabin đã đến Plumstead với mục đích rõ ràng là đưa ra lời tuyên bố tương tự; rằng ngay cả cô Thorne cũng biết hết mọi chuyện; và thực tế, việc này đã được sắp đặt rõ ràng như bất kỳ thỏa thuận nào giữa một quý ông và một quý cô.
"Lạy Chúa!" Đức Tổng chấp sự nói, đi lại trong phòng khách nhà Eleanor. "Lạy Chúa! Lạy Chúa!"
Những lời cảm thán đó chắc chắn cho thấy ông đã tin. Ông Harding hiểu đúng rằng, cuối cùng thì Tiến sĩ Grantly cũng đã tin vào sự việc. Tiếng thốt lên đầu tiên rõ ràng bộc lộ chút khó chịu trước thông tin ông vừa nhận được; tiếng thứ hai chỉ đơn thuần thể hiện sự ngạc nhiên; trong âm điệu của tiếng thứ ba, ông Harding tưởng như mình có thể bắt gặp một tia hài lòng.
Đức Tổng chấp sự đã thực sự bày tỏ những suy nghĩ trong lòng mình. Ông không khỏi cảm thấy bực bội khi nhận ra mình đã chệch hướng hoàn toàn trong mọi dự đoán. Nếu ông đủ may mắn để tự mình gợi ý cuộc hôn nhân này khi mới đưa ông Arabin về vùng này, uy tín về sự phán đoán và trí tuệ của ông đã được cộng thêm một điểm, giúp ông được xếp hạng ít nhất là đứng cạnh vua Solomon. Và tại sao ông lại không làm thế nhỉ? Lẽ nào ông không thể đoán trước được rằng ông Arabin sẽ cần một người vợ trong giáo khu của mình sao? Ông đã đoán trước được rằng Eleanor sẽ cần một người chồng, nhưng lẽ ra ông cũng phải nhận ra rằng ông Arabin là người đàn ông dễ thu hút cô hơn hẳn ông Slope chứ? Đức Tổng chấp sự thấy mình đã sai sót, và tất nhiên, không thể nguôi ngoai nỗi thất vọng ngay lập tức.
Sau đó là nỗi ngạc nhiên tột độ. Cặp uyên ương trẻ này thật láu cá với ông làm sao. Họ đã lừa ông một cách ngoạn mục biết bao. Ông đã giảng đạo cho Eleanor về mối quan tâm sai lầm của cô đối với ông Slope ngay vào lúc cô đang yêu chính người được ông bảo trợ, ông Arabin, và ông còn hoàn toàn tin tưởng trao đổi với chính ông Arabin đó về nỗi lo sợ của mình đối với sự kết hợp của ông Slope. Việc Đức Tổng chấp sự cảm thấy ngạc nhiên là điều rất tự nhiên.
Nhưng cũng có lý do lớn để cảm thấy hài lòng. Xét riêng cuộc hôn nhân này, đó chính là điều giúp vị tiến sĩ thoát khỏi những khó khăn của mình. Thứ nhất, việc đảm bảo rằng ông sẽ không bao giờ phải có ông Slope làm em rể là một sự an ủi lớn. Thứ hai, ông Arabin là người phù hợp nhất trong số tất cả những người mà ông có thể kết giao thân thiết. Nhưng niềm an ủi tột cùng là cú đòn mà cuộc hôn nhân này sẽ giáng xuống ông Slope. Giờ đây, hắn chắc chắn đã mất vợ; tin đồn bắt đầu râm ran rằng hắn có thể mất cả vị trí trong tòa giám mục; và nếu ông Harding giữ đúng lời, mối nguy lớn nhất sẽ được vượt qua. Trong trường hợp đó, có thể hy vọng rằng ông Slope sẽ tự nhận mình là kẻ bại trận và hoàn toàn rời khỏi Barchester. Và như thế, Đức Tổng chấp sự sẽ lại có thể hít thở bầu không khí trong lành.
"Chà, chà," ông nói. "Lạy Chúa! Lạy Chúa!" và âm điệu của câu cảm thán thứ năm làm ông Harding nhận ra hoàn toàn rằng sự mãn nguyện đang ngự trị trong lòng Đức Tổng chấp sự.
Và rồi, một cách chậm rãi, dần dần và đầy khôn khéo, ông Harding đề xuất kế hoạch mới của riêng mình. Tại sao ông Arabin không nên là vị trưởng giáo hạt mới nhỉ?
Chậm rãi, dần dần và đầy suy tư, Tiến sĩ Grantly tán đồng quan điểm của cha vợ. Dù rất quý mến ông Arabin, và dù ngưỡng mộ chân thành năng lực giáo hội của quý ông đó, ông sẽ không bao giờ chấp thuận một biện pháp tước đi sự thăng tiến xứng đáng của cha vợ mình nếu có cách nào khả thi để thuyết phục ông cụ chấp nhận sự thăng tiến mà ông ấy đã xứng đáng có được. Nhưng vào một dịp trước đó, Đức Tổng chấp sự đã nhận được bằng chứng về sự bướng bỉnh mà ông Harding có thể giữ vững quan điểm của mình trước lời khuyên của tất cả bạn bè. Ông biết khá rõ rằng không gì có thể thuyết phục người đàn ông hiền lành, dịu dàng trước mặt mình nhận lấy vị trí cao quý được trao cho nếu ông cụ nghĩ làm vậy là sai trái. Biết thế, ông cũng tự nhủ hơn một lần: "Tại sao ông Arabin không thể là Trưởng giáo hạt Barchester?" Cuối cùng, hai người thống nhất sẽ cùng nhau khởi hành đến London bằng chuyến tàu sớm nhất vào sáng hôm sau, và sẽ ghé qua Oxford trên đường đi. Họ nghĩ rằng những lời khuyên của Tiến sĩ Gwynne có lẽ sẽ hữu ích cho họ.
Những vấn đề này đã được giải quyết, Đức Tổng chấp sự vội vã rời đi để có thể quay về Plumstead và chuẩn bị cho chuyến đi. Ngày hôm đó thời tiết cực kỳ đẹp, và ông tiến vào thành phố trên một chiếc xe ngựa gig mui trần. Khi đang đánh xe lên High Street, ông chạm trán ông Slope tại một ngã tư. Nếu không ghìm cương lại khá đột ngột, ông đã cán qua người hắn. Cả hai chưa bao giờ nói chuyện với nhau kể từ lần chạm mặt đáng nhớ trong thư phòng của giám mục. Giờ họ cũng không nói gì, nhưng họ nhìn thẳng vào mặt nhau, và nét mặt ông Slope vẫn trơ tráo, đắc thắng và thách thức như mọi khi. Nếu Tiến sĩ Grantly không biết sự tình, ông sẽ tưởng rằng kẻ thù của mình đã giành được chức trưởng giáo hạt, người vợ, và tất cả những vinh dự cao quý mà hắn vẫn luôn khao khát. Thực tế thì, hắn đã mất tất cả những gì hắn có trên đời, và vừa mới nhận trát sa thải từ giám mục.
Khi rời thị trấn, Đức Tổng chấp sự đánh xe đi ngang qua lối vào quen thuộc của Bệnh viện Hiram. Ở đó, ngay cổng, là một chiếc xe bò lớn, lôi thôi của nông dân, chất đầy đồ đạc trông cũng lôi thôi không kém; và đứng đó kiểm tra số hàng vừa đến là bà Quiverful tốt bụng—không ăn vận bộ đồ đẹp nhất ngày Chủ nhật, trang phục không mấy sạch sẽ, chiếc mũ và khăn choàng không mấy duyên dáng, hay nói đúng hơn là vẻ ngoài của bà chẳng có chút quyến rũ nữ tính nào. Bà đang bận bịu với công việc nội trợ trong ngôi nhà mới của mình, và chỉ vừa mới bước ra ngoài, tưởng rằng sẽ chẳng gặp ai khi đồ đạc của gia đình vừa chuyển đến. Đức Tổng chấp sự đã bắt gặp bà trước khi bà kịp biết mình đang ở đâu.
Mối quen biết của bà với Tiến sĩ Grantly hay gia đình ông thực sự rất sơ sài. Đức Tổng chấp sự, theo lẽ thường, biết mọi giáo sĩ trong vùng chấp sự quản hạt—có thể nói gần như là trong cả giáo phận—và có quen biết, ít nhiều thân thiết, với vợ và gia đình họ. Với ông Quiverful, ông từng làm việc trong nhiều vấn đề kinh doanh, nhưng với bà Q. thì ông biết rất ít. Tuy nhiên, lúc này, ông đang trong tâm trạng quá đỗi vui vẻ để có thể lờ đi mà không chào hỏi bà. Cả nhà Quiverful, ai nấy đều trông đợi sự thù địch cay đắng nhất từ Tiến sĩ Grantly; họ biết sự lo lắng của ông về việc ông Harding sẽ trở lại ngôi nhà cũ tại bệnh viện, và họ không biết rằng một ngôi nhà mới đã được đề nghị trao cho ông cụ tại giáo hạt. Do đó, bà Quiverful không khỏi ngạc nhiên, và cũng không khỏi vui mừng trước giọng điệu mà ông dùng để nói chuyện với bà.
"Bà Quiverful khỏe không, bà khỏe không?" ông nói, đưa tay trái ra khỏi chiếc xe gig khi nói với bà. "Tôi rất vui khi thấy bà bận rộn với công việc dễ chịu và hữu ích thế này; rất vui là đằng khác."
Bà Quiverful cảm ơn ông, bắt tay ông, và nhìn vào mặt ông một cách nghi ngại. Bà không chắc những lời chúc mừng và sự tử tế đó có phải là mỉa mai hay không.
"Nhờ bà chuyển lời giúp tôi tới ông Quiverful," ông tiếp tục, "rằng tôi rất mừng cho sự bổ nhiệm của ông ấy. Đó là một nơi thoải mái, bà Quiverful ạ, và một ngôi nhà thoải mái, tôi rất vui khi thấy bà ở trong đó. Chào bà—chào bà." Và ông đánh xe đi tiếp, để lại người phụ nữ vô cùng hài lòng và kinh ngạc trước bản tính tốt bụng của ông. Nhìn chung, mọi chuyện đang diễn ra tốt đẹp với Đức Tổng chấp sự, và ông có thể hào phóng với bà Quiverful. Ông nhìn ra thế giới từ chiếc xe ngựa của mình một cách đầy tươi cười, và tha thứ cho tất cả mọi người ở Barchester những tội lỗi của họ, ngoại trừ bà Proudie và ông Slope. Nếu gặp vị giám mục, ông thậm chí còn có ý muốn vỗ nhẹ vào đầu ông ấy một cách tử tế.
Ông quyết định về nhà bằng đường St. Ewold's. Việc này sẽ khiến ông đi vòng thêm ba dặm, nhưng ông cảm thấy mình không thể rời Plumstead một cách thoải mái nếu không nói một lời chúc tốt đẹp với ông Arabin. Khi tới giáo xứ, vị linh mục vẫn chưa về, nhưng từ những gì đã nghe, ông không nghi ngờ gì rằng mình sẽ gặp ông ấy trên con đường giữa hai ngôi nhà của họ. Ông đã đúng, vì khoảng nửa đường về nhà, tại một khúc cua hẹp, ông bắt gặp ông Arabin đang cưỡi ngựa.
"Chà, chà, chà, chà," Đức Tổng chấp sự nói thật to, vui vẻ và với tâm trạng vô cùng sảng khoái; "chà, chà, chà, chà; vậy là, sau tất cả, chúng ta không còn lý do gì để lo sợ ông Slope nữa rồi."
"Tôi nghe bà Grantly nói rằng họ đã đề nghị chức trưởng giáo hạt cho ông Harding," vị kia nói.
"Tôi nhận ra ông Slope đã mất nhiều hơn cả chức trưởng giáo hạt," và rồi Đức Tổng chấp sự cười đùa. "Thôi nào, thôi nào, Arabin, cậu giấu giếm kỹ thật đấy. Giờ thì tôi biết hết mọi chuyện rồi."
"Tôi không hề giấu giếm gì cả, thưa Đức Tổng chấp sự," vị kia nói với một nụ cười điềm tĩnh. "Không hề—không lấy một ngày. Chỉ mới hôm qua tôi mới biết được vận may của chính mình, và hôm nay tôi đã sang Plumstead để xin sự chấp thuận của ông. Từ những gì bà Grantly đã nói với tôi, tôi được hy vọng rằng mình sẽ nhận được điều đó."
"Với tất cả tấm lòng, với tất cả tấm lòng của tôi," Đức Tổng chấp sự đáp một cách chân thành, siết chặt tay người bạn. "Mọi chuyện cứ phải như thế tôi mới vừa ý. Cô ấy là một người phụ nữ trẻ xuất sắc; cô ấy sẽ không đến với cậu tay trắng đâu; và tôi nghĩ cô ấy sẽ là một người vợ tốt. Nếu cô ấy làm tròn bổn phận với cậu như chị gái cô ấy làm với tôi, thì cậu sẽ là một người đàn ông hạnh phúc; đó là tất cả những gì tôi có thể nói." Và khi ông dứt lời, có thể nhận thấy một giọt nước mắt lăn trên mỗi mắt của vị tiến sĩ.
Ông Arabin siết lại tay Đức Tổng chấp sự một cách ấm áp, nhưng ông nói rất ít. Lòng ông quá đầy những cảm xúc đến nỗi không thể nói thành lời, và ông không thể bày tỏ lòng biết ơn mà mình cảm thấy. Tiến sĩ Grantly hiểu ông rõ như thể ông đã nói suốt cả giờ đồng hồ.
"Và nhớ nhé, Arabin," ông nói, "không ai được phép làm lễ cưới cho hai người ngoài chính tôi. Chúng ta sẽ đón Eleanor ra Plumstead, và lễ cưới sẽ diễn ra ở đó. Tôi sẽ bắt Susan xắn tay vào việc, và chúng ta sẽ tổ chức thật hoành tráng. Ngày mai tôi phải đi London vì công việc đặc biệt. Ông Harding sẽ đi cùng tôi. Nhưng tôi sẽ trở về trước khi cô dâu của cậu chuẩn bị xong váy cưới." Và thế là họ chia tay.
Trên đường trở về nhà, Đức Tổng chấp sự bận rộn suy tính việc chuẩn bị cho lễ cưới. Ông hạ quyết tâm rằng mình sẽ bù đắp cho Eleanor vì tất cả những tổn thương mà ông đã gây ra cho cô bằng sự hào phóng trong tương lai. Ông sẽ cho cô thấy sự khác biệt trong mắt ông giữa một kẻ như Slope và một người như Arabin. Ông cũng quyết định một điều khác với tinh thần kiên định: nếu vụ việc chức trưởng giáo hạt không được dàn xếp theo hướng có lợi cho ông Arabin, sẽ không gì ngăn cản được ông lắp thêm một mặt tiền mới và cửa sổ lồi cho phòng ăn tại giáo xứ St. Ewold's.
"Vậy là rốt cuộc chúng ta bị bán đứng rồi, Sue ạ," ông nói với vợ, tiến lại gần và hôn bà ngay khi vừa bước vào nhà. Một năm ông chỉ gọi vợ mình là Sue không quá hai hay ba lần, và những dịp đó đều là những ngày đại hỷ.
"Eleanor đã có nhiều suy nghĩ hơn chúng ta tưởng," bà Grantly nói.
Và buổi tối hôm đó, tại giáo khu Plumstead tràn ngập sự mãn nguyện. Bà Grantly hứa với chồng rằng giờ đây bà sẽ mở lòng và đón nhận ông Arabin. Trước đó bà đã từ chối làm như vậy.