Người Chí Khí

Lượt đọc: 1376 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
4. Chúng Ta Phải Biết Những Gì Để Muốn

❊ ❊ ❊

Mục đích của sự tìm hiểu về vai trò của ý tưởng, về bản chất của ý tưởng về bí quyết để phán đoán, suy luận đúng mà chúng ta thi hành có hơi sâu rộng ở trên là để chúng ta biết rõ những đối tượng muốn của chúng ta.

Thường thường khi bàn về chí dục người ta hay bàn nó tách biệt với trí dục. Nhưng làm như vậy là người ta vô tình hay hữu ý gián đoạn trí tuệ với ý chí trong hoạt động của chúng. Ý chí nếu muốn có giá trị cần phải nhờ lý trí. Không thể, như chúng tôi có lần đã nói, có một người gọi là đại chí mà có đầu óc ngu đần. Người đáng phục là có chí khí, một người sáng suốt chọn lựa điều gì bổ ích cho mình, cho thân nhân, sáng suốt chọn lựa phương thế để chiếm đoạn điều ấy, sáng suốt tổ chức cuộc sống và cuộc hoạt động của mình để kiên nhẫn đạt chí, sáng suốt tránh những trở lực, những dư luận, những cạm bẫy để khỏi nản lòng. Bạn thấy vai trò tối hệ của trí tuệ trong sự hoạt động của ý chí chưa ? Thế mà nhiều người rất cẩu thả trong sự lựa chọn điều mình muốn. Nguyễn-Hiến-Lê nói : « Phần đông thanh niên ở trường ra không biết mình muốn cái gì ». Vâng. Nhưng có thể nói rộng hơn : « Phần đông loại người không biết rõ lắm mình muốn cái gì ». Có khi muốn bậy nữa. Những người không biết mình muốn cái gì không có cái mà Curie gọi là « một mộng xuân dược thực hiện ở tuổi già » [1] thường sống như lục bình trôi nước ương, để thiếu thời qua trong thất học, đến thanh niên hoang mang trước những nghề nghiệp, chọn một sinh nghiệp mà mình không có sở khiếu, sở thích, gần 50 tuổi mà không làm nên một công việc gì để đời, rồi lo… già, nhứt là lo… chết. Hết một cuộc đời. Biết bao kẻ dưới bóng mặt trời « hết một cuộc đời », như vậy, thưa bạn.

Ở gia đình nhiều cha mẹ mắc công ăn việc làm, chỉ lo thể dục cho con cái mà thôi, ít khi chỉ bảo cho chúng một lý tưởng, vạch cho chúng những nghề nghiệp thích hợp với năng khiếu chúng.

Còn ở học đường ? Thầy giáo sáng suốt, lành nghề, biết lo cho tương lai của ta, có đủ thẩm quyền bàn về tâm đức thì nhiều lắm. Song thứ thầy giáo lo nhồi sọ, làm việc chỉ chú trọng tiền lương, thiếu hẳn tư cách nhà giáo dục, không có lý tưởng gì để giáo dục thì phải chịu đông hơn nhiều. Người ta trách nền giáo dục ở những nước lạc hậu, bị gót giày thực dân đàn áp ư ? Ở Âu-Mỹ, ngay trong những nước tự xưng là văn minh thứ giáo dục phản nhân bản đã và đang thịnh hành.

Rồi ra đời ? Đã bị thất học về sự xây dựng đời sống, về ý nghĩa của cuộc đời trong hai cơ quan giáo dục trên, đến khi bước chân ra ngạch cuộc đời, chúng ta mắc vật lộn với những thực tế chua cay trong việc mưu sinh cho mình và gia đình. Thế là sự lựa chọn lý tưởng của chúng ta không có gì được bảo đảm. Còn cái nạn ảnh hưởng của những sách báo phim tuồng, hoàn cảnh xã hội đầy những gương xấu của những con người vô lý tưởng hay đeo đuổi theo một lý tưởng gặm khoét giá trị và hạnh phúc con người.

Thưa bạn, chịu khó quan sát xã hội bạn sẽ thấy không biết bao nhiêu lố người mà cuộc đời là cái gì bỏ đi chỉ vì không có cái xứng đáng để muốn, để thực hiện. Vậy quan hệ cho kiếp người, cho việc rèn nghị lực là phải có cái gì để muốn. Chúng tôi muốn nói đến lý tưởng đó bạn. Vấn đề nầy chúng tôi đã bàn rộng trong quyển « RÈN NHÂN CÁCH ». Ở đây chúng tôi chỉ nhắm những liên quan của nó với ý chí thôi.

Trước hết chứ lý tưởng ở đây chúng tôi xin hiểu theo hai ý nghĩa. Ý nghĩa thứ nhứt là một mục đích tốt đẹp nào đó mà ta thường gặp trong đời sống, mục đích ấy cùng với bao nhiêu mục đích khác một khi được thực hiện thì mục đích tối hậu của đời ta sẽ được chiếm đạt. Ý nghĩa thứ hai của lý tưởng tức là mục đích tối hậu của con người. Là người ai cũng có bổn phận chiếm đạt nó. Hiếu tiếng lý tưởng với hai nghĩa như vậy để chúng ta dễ nhận thấy cần thiết cho ý chí là phải có những đối tượng tốt đẹp, đối tượng ấy tương đối hay là tuyệt đối, nhưng nhứt định phải được chọn lựa bằng lý trí sáng suốt.

Chúng tôi nhấn mạnh tánh chất tốt đẹp của mục đích là vì đối tượng của ý chí phải là cái gì làm cho nó hâm mộ. Nếu không tốt đẹp thiệt mà chỉ có hình dáng tốt đẹp thôi thì có thể ý chí bị lầm, đổ xô đến đối tượng trong một thời gian rồi khi nhận được mặt trái của nó sẽ « nhả khằn » nó, như vậy sẽ có sự nản chí và không còn vấn đề chí khí nữa. Jean de Courberive nói : « Người chí khí là người trung tín với một lý tưởng cao xa… là ăn chịu, là bảo trì là thực hiện một trong những nhân đức cao cả nhứt của con người là TRUNG TÍN… » [2] – Đúng vậy. Trong những khi giòng đời xuôi chảy cũng như lúc gặp vũ bão, phải dẻo dai, thực hiện chí cả của mình mới gọi là giàu ý chí. Mà cho đặng kiên tâm như vậy, tất nhiên phải có mục đích tuyệt vời, phải có lý tưởng. Tô Tần ngày xưa du thuyết bị thất bại, về nhà vợ còn bạc đãi nhưng sao lại kiên tâm để học thêm và sau cùng nên danh. Tại có lý tưởng kinh bang tế thế. Khổng-tử mấy lần bị vây ở Khuông-Vệ, mà sức khỏe tinh thần còn dồi dào. Tại sao ? Đại chí. Thánh Phao lồ vào tù ra khám như cơm bữa, sau cùng bị treo trên thập giá chết khốc hại như nhà đại cứu thế Cơ-Đốc. Tại sao ? Cũng đại chí. Ở đầu thế kỷ nầy chúng ta có những bực cách mệnh trong phong trào Duy-Tân như Phan-bội-Châu, Phan-châu-Trinh, Trương-văn-Cần vv… chịu bao nhiêu lao khổ mà vẫn vững lòng sắt đá tìm mọi cách thể hiện nền độc lập cho nước nhà. Cũng đại chí. Nói tắt cho đặng nên người chí khí cần thiết phải sáng suốt chọn mục đích cho hành động. Mục đích ấy có tính chất tuyệt đối hay có màu sắc tương đối, miễn là cung cấp cho người hạnh phúc thì ý chí đổ xô đến và dẻo dai chiếm cho kỳ được.

Những đặc tính của mục đích mà lý trí phải quan tâm chọn lọc là :

1) Chân thật. –Trong cuốn RÈN NHÂN CÁCH chúng tôi đã nói có không biết bao nhiêu người coi như là lý tưởng của đời mình cái mà óc sáng suốt gọi là phương thế, coi như lý tưởng tuyệt đối những mục địch hết sức tùy tòng. Những tên tội lỗi tầy đình, những người phá hoại hạnh phúc đồng loại là những người gì ? Cũng có ý chí đấy nhưng vì nhận sai lý tưởng của đời người, lấy giả làm chân, lấy hố khổn nạn làm đài vinh quang rồi đem hết tâm lực đổ xô, đến sau cùng… đời tan vỡ. Golse coi việc thích khách thánh Cam địa là việc thiện. Mà trước y mười mấy thế kỷ Guida bán Đức Giê su 30 bạc, cũng tưởng mình làm việc thiện. Khi mà cha sở họ Ars lo tạo cho mình một đời sống thanh khiết, bác ái, ái thiên, cao cả thì Voltaire đem hết văn tài sáng trí công kích đạo của Trời, coi Trời nhẹ như rơm và làm cho tâm hồn mình mình đầy những âu lo áy náy cho đến giờ xuống lỗ. Kể về chí khí, những người nầy đều có chí hết nhưng họ khác nhau nhiều ở chỗ áp dụng chí của mình trong sự chiếm đạt lý tưởng được quan niệm khác nhau nên kết quả của đời sống của họ cũng khác nhau. Ai có lý tưởng chân thật thì hạnh phúc, ai nhận lầm lý tưởng thì khốn nạn.

2) Khả thực. – Mục đích của ta phải là thứ mục đích thực hiện được. Có biết bao nhiêu người chỉ ước mà tưởng mình muốn. Muốn theo đúng nghĩa là yêu thích, đeo đuổi chiếm đoạt cho được cái gì khả thực. Người có tật ước không muốn mà mơ những việc đẹp thì đẹp lắm nhưng vẫn ở trong vòng lý thuyết. Có lẽ bạn bác : « Người Pháp bảo : Muốn là được ». Câu châm ngôn ấy nếu dùng để ca tụng sự cố gắng thì hay lắm nhưng dùng như khuôn vàng thước ngọc cho ý chí thì bậy nhiều.

Thì chúng ta thử muốn những việc bất khả thành như muốn bay như chim, chết rồi muốn tái thế, muốn đậu một loạt bằng thạc-sĩ, cưa chơn muốn chơn mọc ra vv… thử coi được không. Chúng ta nên có óc thực tế. Ý chí của chúng ta cho được thỏa mãn khi ta muốn điều gì mà ta có thể thành công. Lẽ dĩ nhiên trước chữ thành công hiểu ngầm những chữ chịu khó, nỗ lực. Có nhiều việc mới quan niệm chúng ta cho là vượt ngoài khả năng của ta, nhưng nếu biết nhắm mục đích, khéo tổ chức, khôn ngoan kiếm phương thế chúng ta sẽ thành đạt như bao nhiêu người. Một kim chỉ nam cần có trong khi lựa chọn mục đích có thể đạt được là đứng nhắm cao quá.

Đời là cuộc hướng thượng không ngừng thì hay lắm. Nhưng có tật tham thì không nên chút nào. Phải gớm tinh thần tự ty mặc cảm và nô lệ óc định mệnh nhưng không vì đó mà thiếu thực tế, nhắm những đối tượng đẹp hơn thơ mộng, mà đến xuống lỗ cũng không đủ phương thế thực hiện. Đó không còn là ý muốn mà là ảo tưởng. Phải biết lượng sức, đo tài của mình. Người Pháp hay nói : « Một mà có còn khá hơn hai mà bạn chưa có ». Trong khi lựa lý tưởng nên tụng câu này như nhà sư tụng kinh Phật. Lúc chưa nắm trong tay lý tưởng chánh thì nắm lần lần « nắm đỡ » những lý tưởng tùy. Tự nghìn xưa Epicure hạ bút : « Người không bằng lòng chút ít sẽ không bằng lòng gì hết ». Phải – Mang tật kén chọn thới quá sẽ bỏ qua nhiều cơ hội có ích cho mình. Con cò của Lafontaine chê cá chép thì sau cùng đành nuốt ốc gần rách cổ vậy.

3) Được ái mộ. – Phải rồi. Một lý tưởng cho đặng được thực hiện phải được ái mộ. Nếu phải tính sổ những dự định, những điều người ta ước muốn thực hiện để cải tạo con người đổi mới xã hội thì có lẽ có một con số ngoài sức tưởng tượng của chúng ta. Nhưng tại sao vĩ nhân trong loài người chỉ là thiểu số. Bao nhiêu hoài bão khác vì lý do nào tiêu trầm đi hết. Có nhiều lý do, mà một trong những lý do chánh là người ta không ái mộ điều người muốn cho đủ. Con người là vật có lý trí nhưng thường thường sống theo tình cảm và trong khối tình cảm tình ái là động lực mạnh nhất. Lý tưởng nếu muốn trở thành thực hành cần được xô đẩy bởi tình ái, cần được mê say như tình nhân. Có được mê say như vậy, ở đâu và lúc nào người ta cũng nhớ tưởng đến nó, tìm cách thực hiện nó. Những bực đại chí làm đối tượng cho muôn người ca tụng là những người coi lý tưởng của mình như một thứ vợ. Đúng vậy. Đi đâu, sống trong hoàn cảnh nào, lúc xuân trẻ những như đời xế bóng, họ vẫn ôm ấp lý tưởng, chiêm ngưỡng nó, lợi dụng một cơ hội để đạt chí. Đức Giêsu nhà cứu thế độc thân, suốt ba mươi ba năm ở dương thế không làm việc gì, không giây phút nào mà không nhớ tưởng sứ mệnh tế độ chúng sinh. Hồi 15 tuổi Victor Hugo tự nói : « Tôi sẽ làm Chateaubriand hay không làm gì hết » và cả đời tác giả Hemani vẫn thờ lạy lý tưởng văn thơ. Gandhi cho đến giờ lãnh viên đạn súng lục oan nghiệt cũng còn say mê mộng cứu quốc. Định luật ngàn đời của tâm lý con người là yêu thích cái gì thì luôn tưởng nhớ cái đó và nỗ lực chiếm cứ nó. Muốn chiếm cứ lý tưởng của mình, bạn cứ yêu nó nồng nhiệt đi. Trong khi tha thiết ôm ấp nó, bạn đừng để tâm hồn lãng du trong những mộng sinh ra bởi óc tưởng tượng con trẻ. Tận dụng trí tuệ để suy nghĩ nó về mọi phương diện. Suy nghĩ về lý tưởng của mình theo những Thầy trong giới chí dục như J. Payot. Geogreo Dwelstt. Jean de Courberive, là phương thế hiệu nghiệm để ý chí nên cường dũng dẻo dai. Về mặt tiêu cực, cho đặng để nghiền ngẫm lý tưởng, phải thanh trừ những ý tưởng tâm tình u buồn, yếm thế hay làm cho lý tưởng lu mờ, phải tránh những cuộc cầu lạc quá ồn ào khiến tâm hồn tản mát, xa những bạn chán đời, nghèo nghị lực. Về mặt tích cực, nên tự ám thị rằng mình là con người có lý tưởng, cả đời hy sinh vì lý tưởng, sẽ đạt chí trong một ngày gần đây. Nhưng tự ám thị suông mà không trầm tưởng lý tưởng nó cũng không ăn rễ sâu trong tâm hồn, không gây động lực. Chịu khó nghiên cứu bản chất của lý tưởng, tiền kiến cứu cánh của nó, chuẩn bị các phương thế để thực hiện nó, tìm những cách đề phòng trở lực. Công việc này là công việc tối hệ song thường tuổi trẻ coi thường hay dù có thi hành cũng vội vã vì đó nhiều đời trẻ phải sa vào hố thất bại chua cay. Lúc xuân thời, vừa có một ý nghĩ nào hay hay, chúng ta liền cho là lý tưởng rồi mù quáng đem hết tài lực đeo đuổi.

Thỉnh thoảng cũng tưởng nhớ nó chớ không phải không song tưởng nhớ cách chủ quan, nhắm toàn những ưu điểm và cảm thấy một thứ tâm tình nghịch với lòng tự ái khi lỡ nhìn những khuyết diểm của nó. Không ! Cái tật nguy hại ấy của xuân thời ta phải bài trừ. Nên luyện cho mình tập quán trước khi làm bất cứ công việc gì đều suy nghĩ cẩn thận. Chúng tôi nói phải luyện thành tập quán vì nếu không tự nhiên chúng ta xu hướng về sự dục tốc, hành động bất chấp cân đo lợi hại, dở hay. Trong cuốn La Nouvelle Éducation Française J. Wilbois nói : « Đó là thói quen phải tập dần dần trong những năm đầu ». Chí lý. Đức Giêsu chỉ truyền giáo có ba năm mà để ba mươi năm suy nghĩ. Đức Thích Ca trước khi thuyết giáo đã từng tĩnh tọa dưới gốc bồ đề. Theo C. Charaux Taine hồi lúc còn ở trường cao đẳng sư phạm mỗi tối khi dẹp xong những giấy tờ, sách vở, hạ cái chụp đèn xuống cho khuất ánh sáng, gói mặt trong hai bàn tay trầm tư mặc tưởng. Thiên tử như Giêsu, vĩ nhân như Thích Ca, Taine mà còn cần xử dụng óc nghiệm xét, huống hồ bạn và chúng tôi.

Trong khi suy xét không phải ý tưởng nào chúng ta cũng thu nhân cách chủ quan. Mấy lúc tình cảm chúng ta bồng bột vì vừa thấy được lý tưởng là những lúc chúng ta ít sáng suốt. Một mặt đợi thời gian cho tình cảm lắng xuống, lý trí minh mẫn lên, mặt khác khách quan phê bình quan niệm của mình. Hãy tuyệt đối nghiêm khắc với mình đi thì mới hy vọng kẻ khác ít nghiêm khắc. Nhân loại tốt thiệt nhưng không phải cá nhân nào cũng có tấm lòng rộng như biển đâu. Bệnh vạch lá tìm sâu hình như là bệnh của nhiều người lắm. Nếu ta không lọc luyện lý tưởng của ta chu đáo rất có thể để sơ sót những sai lầm làm mồi tấn công cho kẻ ác tâm và do đó ý chí ta bị lung lay. Có ý chí như Giêsu, Foch thì dư luận là đồ xả rác. Phải rồi. Nhưng liệu chúng ta có chí khí bằng các bực ấy không ?

Suy nghĩ phải độc lập nữa. Trong chương sau chúng tôi sẽ nói nhiều về sự độc lập của quyết định và sự độc lập ấy cần thiết. Mà sự suy nghĩ cũng cần độc lập không kém vì có tự mình thấy cái hay cái đẹp thì mới tự mình muốn cái hay cái đẹp. Việc trước làm điều kiện cho việc sau.

Khi bàn sự độc lập của tư tưởng chúng tôi không muốn bạn đề phòng sự nô lệ óc phán đoán của kẻ khác đâu. Điều đó dĩ nhiên bạn gớm như hủi lở rồi, chúng tôi xin miễn nói. Nhưng phần nhiều con người có xu hướng tưởng mình tư tưởng phán đoán đang khi vay mượn cách sống suông những tư tưởng khách sáo của thời đại, những tư tưởng của người đồng thời. Cái mà họ gọi là tư tưởng của họ chỉ là một thứ áo vá quàng gồm những mảnh tư tưởng của thiên hạ kết lại không mạch lạc, nhứt trí gì cả. Chúng tôi rất đồng ý với bạn ở chỗ dưới bóng mặt trời nầy theo Thánh Kinh nói không có cái gì mới lạ. Nhiều tư tưởng ở thời đại nguyên tử người ta cho là tối tân nhưng đã có trên ba tấc lưỡi hay dưới ngọn bút của Platon, Aristote, Epicure, Descartes rồi. Và theo Térence cái gì có liên quan đến con người thì ta nên quan tưởng. Chúng tôi vẫn đồng ý với bạn hai quan điểm đó nhưng vấn đề chí hệ là khi thu thập tư tưởng của kẻ khác ta phải biết làm nên tư tưởng của ta, ta phải lượm mật ở bông hoa tư tưởng của người rồi tiêu hóa, đồng hóa làm nên cái mà Montaigne gọi là « mật của chúng ta ». Những tư tưởng của kẻ khác ta phải dùng làm kích thích tố để ta có những tư tưởng mới, mang màu sắc cá tính của ta. Phải tự tin rằng không biết ta có thể trở thành một Edison hay một Einstein hay không nhưng có là nhiều sáng kiến, tìm được những chân lý thông thường. Hồi còn dưới mái học đường chúng tôi có nhiều người bạn già lắm rồi chớ, 27, 28 tuổi ở ban thần học năm sau cùng mà, nhưng làm một việc nhỏ nhặt gì, khi suy nghĩ một vấn đề trẻ con nào cũng chạy vào Giám đốc, kiếm cha linh hướng, giáo sư, anh em bạn tư tưởng hộ. Ngoài cuộc đời thứ đầu óc ỷ lại ấy chắc « làm chay » cũng không hết. Bạn phải gớm tật yếu hèn ấy hãy vắt óc tập tư tưởng tự mình. Chúng ta phải thành thật chịu rằng có ngày chúng ta không tư tưởng gì hết, chúng ta chỉ nhớ đến những tư tưởng khách sáo, những tư tưởng kẻ khác thôi. Nếu chịu khó tập trung tinh thần, trở về với mọi cạnh khía của nội tâm, đưa mắt quan sát tha nhân giới và cảnh vật xung quanh hay thả hồn trong những vấn đề có hệ đến vận mệnh con người đến hạnh phúc nhân loại thì chúng ta sẽ có biết bao nhiêu tư tưởng hay.

Bác sĩ Henri Arthur trong cuốn « Comment acquérir une culture individuelle » nói nếu khi nào sự suy nghĩ của ta không bổ ích cho cuộc phát triển của ta, của người xung quanh thì nó không xứng danh là suy nghĩ. Sự nhận xét nầy ta nên lưu tâm. Có nhiều lúc chúng ta để hàng giờ liên tiếp, hao tổn tâm lực trong những sự mơ ước, hối tiếc, do dự hoài nghi nhưng chúng ta không tư tưởng theo đúng nghĩa của tiếng. Tư tưởng bạn đã biết là trở về với nội tâm, dùng trực giác để tổng hợp cách rồi phân tách, lý luận sau cùng tổng hợp cách rõ rệt những tương quan. Tư tưởng còn là ngạc nhiên, hoài nghi để tìm sự thật. Đúng làm sao lời nầy của Henri Arthur : « Người ta có thể nói làm người là có thể nói « không » một vài lần khi bản năng hay tập quán thúc đẩy ta làm một ít xung động : Suy nghĩ, chúng ta có thể bảo là có khả năng tự nói : Tôi chưa biết và tôi phải thử tất cả » [3]

Ý lực để tự ám thị : Ăn có nhai nói có nghĩ. Người đổi tánh thường là người cạn trí. (Toát yếu)

Mời bạn đọc thêm : Formation de l’homme par Krieck-Leipzig.

❀ ❀ ❀

[1] Jean de Courbertive dẫn trong « Pour être maître de shez soi » – trang 109.

[2] Jean de Courberrive dẫn trong « Pour être maître de shez soi » – trang 111.

[3] Henri Arthur – Comment acquérir une culture individuelle – J. Oliver – trang 214.

Đánh máy : mopie, minhf@yahoo, patimiha, thao nguyen, chip_mars, ganbunma, linhtt, lovelysnake289, kimduyen, blacktulip161, thuannguyen1088 Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Ninh, Trần Khang, Nguyễn Thị Thủy, Đỗ Thị Thuỳ Trang, Hoàng Thị Trang, Trần Thị Kim Duyên, Trần Trung Hiếu, Nguyễn Tuấn Vinh, Dương Nhật Xuân, Trần Khánh Hoàng, Hoàng Huệ Anh, Vũ Thị Xuân Hương, Nguyễn Thị Thùy Dương, Nguyễn Thị Nhi, Đỗ Thúy Nhi, Nguyễn Tuấn Anh
Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 16 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.