“Vì nơi đây kẻ lưu vong từ muôn phương tề tựu,
Và thân tình cùng xướng đáp mọi ngôn từ.”
—Campbell.
Chúng tôi đã giới thiệu một số nhân vật với những nét tính cách và gốc gác đa dạng khi đưa các nhân vật quan trọng nhất của truyền thuyết này lên vũ đài; song, để chứng thực sự chân thực của câu chuyện, chúng tôi xin phép được lược qua lý do vì sao mình lại buộc phải bày biện ra một dàn nhân vật pha tạp đến vậy.
Vào thời điểm diễn ra câu chuyện của chúng tôi, châu Âu đang bước vào những buổi đầu của cơn địa chấn sau đó đã làm rung chuyển tận gốc các thể chế chính trị nơi đây. Louis XVI đã bị xử trảm, và một quốc gia từng được ca tụng là văn minh và tinh tế bậc nhất thế giới nay đang đổi thay bản chất, đem sự tàn nhẫn thay cho lòng nhân từ, sự xảo quyệt cùng hung ác thay cho sự hào hiệp và dũng cảm. Hàng vạn người Pháp đã phải tìm kiếm chốn dung thân ở những vùng đất xa xôi. Giữa dòng người lũ lượt trốn chạy khỏi nước Pháp và các hòn đảo thuộc địa để đến Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, có vị quý tộc mà chúng tôi từng nhắc đến với cái tên Monsieur Le Quoi. Ông vốn được một hãng thương mộc lớn ở New York — nơi Marmaduke có mối quan hệ thân tình và thường xuyên qua lại giúp đỡ — giới thiệu đến nhờ sự chiếu cố của Thẩm phán Temple. Ngay trong lần gặp gỡ đầu tiên với người Pháp ấy, vị Thẩm phán của chúng tôi đã nhận ra ông là một người có học thức, từng trải qua những ngày tháng huy hoàng hơn nhiều tại quê hương. Dựa trên một vài lời úp mở mà ông vô tình thốt ra, Monsieur Le Quoi bị nghi ngờ từng là một chủ đồn điền ở Tây Ấn, bởi có vô số người đã trốn chạy khỏi St. Domingo và các hòn đảo khác, hiện đang sống tại Liên bang trong cảnh nghèo khó, thậm chí có kẻ còn túng quẫn khốn đốn. Dù vậy, hoàn cảnh của Monsieur Le Quoi không đến nỗi bi đát như thế. Ông thừa nhận mình chẳng có bao nhiêu; nhưng chút ít ấy cũng đủ để sắm sửa, theo cách nói của người xứ này, một đống mặt hàng tạp hóa cho một cửa hiệu.
Hiểu biết của Marmaduke hết sức thực tế, và chẳng có ngóc ngách nào trong đời sống của những người khai hoang mà ông không tường tận. Dưới sự chỉ dẫn của ông, Monsieur Le Quoi đã mua sắm một ít vải vóc; một ít hàng tạp hóa kèm theo kha khá thuốc súng và thuốc lá; một lượng đồ sắt, trong đó phần lớn là dao nhấp của hãng Barlow, ấm nấu bồ hóng và chảo ba chân; một bộ đồ sành sứ vô cùng gớm ghiếc với những phẩm chất thô kệch cùng hình thù kỳ dị nhất; bên cạnh mọi món đồ thông dụng khác mà trí tuệ con người nghĩ ra để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, mà không hề quên cả những thứ xa xỉ như gương soi hay đàn môi. Với đống tài sản quý giá ấy, Monsieur Le Quoi đã đứng sau quầy hàng, và với một sự uyển chuyển đến kinh ngạc trong tâm tính, ông đã hòa nhập vào vai trò mới một cách duyên dáng chẳng kém gì khi còn ở bất cứ vị thế nào trước kia. Sự tao nhã và lịch thiệp trong cung cách đã mang lại cho ông vô số thiện cảm; hơn thế nữa, các bà các cô nhanh chóng nhận ra ông có gu thẩm mỹ. Vải in hoa của ông là loại đẹp nhất, hay nói cách khác là rực rỡ nhất trong vùng, và người ta chẳng thể nào ngó lơ những mức giá mà “một người ăn nói nhã nhặn đến thế” đưa ra cho hàng hóa của mình. Nhờ những yếu tố kết hợp đó, việc kinh doanh của Monsieur Le Quoi lại phất lên khởi sắc, và ông được những người khai hoang kính trọng xem là nhân vật quyền thế thứ hai trên vùng “Đất cấp phong”. *
* Thuật ngữ “Đất cấp phong” mà chúng tôi đã sử dụng và có lẽ sẽ còn dịp dùng lại, dùng để chỉ vùng đất trước kia được cấp cho Đại tá Effingham già theo “sắc lệnh phong đất của nhà vua”, và giờ đây đã trở thành tài sản của Marmaduke Temple thông qua việc mua lại theo đạo luật tịch thu tài sản. Đây là một thuật ngữ rất phổ biến ở các vùng đất mới của tiểu bang, và thường được gắn liền với tên của chủ đất, chẳng hạn như “Đất cấp phong của Temple” hoặc “của Effingham”.
Thiếu tướng Hartmann là hậu duệ của một người đàn ông từng cùng đông đảo đồng hương di cư cùng gia đình từ bờ sông Rhine sang bên dòng Mohawk. Cuộc di cư này diễn ra từ tận thời Nữ hoàng Anne; và hậu duệ của họ giờ đây đang sinh sống trong cảnh thái bình thịnh vượng trên những bờ sông màu mỡ của dòng nước tươi đẹp ấy.
Người Đức, hay còn gọi là “Hà Lan Thượng” để phân biệt với những thực dân Hà Lan gốc hoặc “Hà Lan Hạ”, là một nhóm người rất kỳ lạ. Họ mang toàn bộ sự trầm tĩnh của nhóm sau mà không hề có chút ủ rũ nào; và cũng như họ, những người “Hà Lan Thượng” rất siêng năng, trung thực và tiết kiệm. Fritz, hay Frederick Hartmann, chính là hiện thân cho mọi thói hư tật xấu lẫn đức tính tốt đẹp, điểm yếu lẫn điểm mạnh của giống nòi ông. Ông là kẻ bộc trực dẫu ít lời, bướng bỉnh, và khá đa nghi trước người lạ; mang lòng dũng cảm bất khuất, sự chính trực không gì lay chuyển được, và trước sau như một trong tình bạn. Quả thực chẳng có sự thay đổi nào ở con người ông, ngoại trừ việc chuyển từ trầm ngâm sang vui vẻ. Ông có thể nghiêm nghị suốt cả tháng trời, nhưng cũng có thể hân hoan rộn ràng hàng tuần liền. Ngay từ thuở mới quen, ông đã gắn bó thắm thiết với Marmaduke Temple — người duy nhất không biết tiếng Hà Lan Thượng mà lại giành được trọn vẹn lòng tin của ông. Bốn lần trong năm, cứ cách đều những khoảng thời gian nhất định, ông lại rời khỏi ngôi nhà đá thấp thoáng bên bờ sông Mohawk, vượt qua ba mươi dặm đường đồi núi để đến trước cửa dinh thự ở Templeton. Ở đó, ông thường ở lại liền một tuần; và đồn rằng phần lớn thời gian ấy ông chìm đắm trong những cuộc vui chơi sa đọa, được sự hậu thuẫn hết mình bởi ông Richard Jones. Thế nhưng ai nấy đều yêu mến ông, kể cả Remarkable Pettibone — người thỉnh thoảng bị ông làm cho thêm phần phiền toái, bởi ông quá đỗi bộc trực, chân thành, và đôi lúc thật hóm hỉnh. Lúc này, ông đang có mặt trong chuyến thăm Giáng sinh thường niên của mình, và vừa đặt chân đến làng chưa đầy một tiếng đồng hồ thì Richard đã giục ông lên xe trượt tuyết để đi đón vị chủ đất cùng con gái ông.
Trước khi giải thích về thân thế và hoàn cảnh của ông Grant, chúng ta cần quay ngược thời gian trở về những năm tháng xa xưa trong lịch sử ngắn ngủi của khu định cư này.
Con người dường như có xu hướng lo toan cho những nhu cầu của thế gian này trước khi bận tâm đến việc của thế giới bên kia. Tôn giáo vốn là một lĩnh vực ít được vun bồi giữa những gốc cây rừng trên vùng Đất cấp phong của Temple trong những năm đầu khai hoang; thế nhưng, vì hầu hết cư dân đều đến từ hai tiểu bang có nền tảng đạo đức vững vàng là Connecticut và Massachusetts, nên một khi những nhu cầu sinh thiết đã được thỏa mãn, họ bắt đầu nghiêm túc hướng sự chú tâm đến việc gầy dựng lại những phong tục và nghi lễ từng là mối bận tâm hàng đầu của tổ tiên họ. Quả thực đã có rất nhiều luồng ý kiến khác nhau xoay quanh vấn đề ân sủng và sự tự do định đoạt ý chí trong cộng đồng tá điền của Marmaduke; và khi xét đến sự đa dạng của những giáo lý tôn giáo mà họ tiếp thu, người ta có thể dễ dàng hiểu được rằng sự tình không thể khác đi được.
Chẳng bao lâu sau khi ngôi làng được quy hoạch chính thức thành những con đường và khu phố trông giống như một thành phố, một cuộc họp dân làng đã được triệu tập để bàn về sự tính cần thiết của việc thành lập một học viện. Sáng kiến này xuất phát từ Richard, kẻ thực ra rất tha thiết muốn đặt tên cho cơ sở này là một trường đại học, hoặc ít nhất cũng là một phân khoa đại học. Hết cuộc họp này đến cuộc họp khác được tổ chức vì mục đích ấy, năm này qua năm khác. Những nghị quyết của các buổi hội họp này xuất hiện trên những cột báo nổi bật nhất của một tờ báo nhỏ ngả màu xanh xám vốn đã được phát hành hàng tuần từ căn gác xép của một ngôi nhà trong làng — một tờ báo mà du khách thường bắt gặp cảnh nó bị giắt vào khe của một cái cọc dựng ngay chỗ lối mòn từ căn nhà gỗ của người khai hoang dẫn ra đường cái, đóng vai trò như một hòm thư cá nhân. Đôi khi cái cọc ấy đỡ lấy một chiếc hộp nhỏ, và cả một chòm xóm nhận nhu cầu văn hóa hằng tuần của họ tại cái điểm mà người “đưa thư cưỡi ngựa” thường xuyên ghé qua để đặt lại một bói phẩm quý giá. Đi kèm với những nghị quyết đầy hào hứng ấy — trong đó điểm qua ngắn gọn về tính hữu ích chung của giáo dục, các quyền lợi chính trị và địa lý của làng Templeton trong việc thụ hưởng sự chiếu cố từ hội đồng quản trị đại học, sự trong lành của không khí, sự tinh khiết của nguồn nước, cùng với sự rẻ mạt của lương thực và nền đạo đức trổi vượt trong vùng — là những cái tên được in đồng loạt bằng chữ in hoa La Mã cỡ lớn: Marmaduke Temple trong vai trò chủ tịch và Richard Jones trong vai trò thư ký.
May mắn cho sự thành công của công cuộc này, hội đồng quản trị thường không ngần ngại trước những lời kêu gọi lòng hảo tâm như vậy, miễn là có dù chỉ một tia hy vọng nhỏ nhoi về một khoản đóng góp để hậu thuẫn cho yêu cầu đó. Cuối cùng, Thẩm phán Temple đã quyết định hiến phần đất cần thiết và tự mình bỏ kinh phí xây dựng công trình theo yêu cầu. Tài nghệ của ông Hiram — hay từ khi nhận được sắc phong thẩm phán hòa giải thì được gọi là Squire Doolittle — lại được trưng dụng; và sự uyên bác của ông Richard lại một lần nữa được cậy nhờ.
Chúng tôi sẽ không kể lại những bản thiết kế khác nhau của các kiến trúc sư trong dịp ấy; và làm vậy cũng chẳng phải phép, bởi khi đó đã diễn ra một cuộc hội nghị của hội kín cổ xưa và đáng kính “Hội Thợ Cả Tự Do và Thừa Nhận”, đứng đầu là Richard với cương vị hội trưởng — chắc chắn là để chuẩn thuận hoặc bác bỏ những bản thiết kế nào mà, theo sự khôn ngoan của họ, là ưu việt nhất. Dù vậy, vấn đề hóc búa nhanh chóng được định đoạt; và vào ngày đã định, hội anh em tiến bước trong một nghi thể trang trọng, giương cao đủ loại cờ xí cùng các biểu tượng huyền bí, mỗi người mang trước ngực một chiếc tạp dề mô phỏng nhỏ xíu, di chuyển từ một căn phòng được thiết kế cực kỳ tinh xảo trên gác xép quán trọ “Bold Dragoon” — do một Đại úy Hollister quản trị — đến khu đất dự kiến xây dựng công trình. Tại đây, Richard đã đặt viên đá góc với vẻ trang nghiêm vừa phải, giữa một đám đông gồm hơn một nửa đàn ông và toàn bộ phụ nữ sinh sống trong bán kính mười dặm quanh Templeton.
Trong tuần kế tiếp, một cuộc họp khác của dân làng lại diễn ra, không thiếu những bầy đàn giới hồng quần, khi mà tài năng của Hiram bên chiếc “thước vuông” được đưa ra thử lửa. Khung nhà khớp rất vừa vặn; và bộ khung xương của công trình đã được dựng lên mà không xảy ra bất kỳ tai nạn nào, nếu không tính đến vài cú ngã ngựa của đám nhân công trên đường trở về nhà vào buổi chiều tối. Kể từ đó, công trình tiến triển với tốc độ chóng mặt, và trong mùa đó, phần việc xây cất đã hoàn tất; tòa nhà sừng sững trong muôn vàn vẻ đẹp và sự cân đối, trở thành niềm kiêu hãnh của ngôi làng, đối tượng nghiên cứu cho những tài năng trẻ đang khao khát danh tiếng kiến trúc, và là sự trầm trồ của mọi người khai hoang trên vùng Đất cấp phong.
Đó là một ngôi nhà gỗ dài, hẹp, được sơn trắng và có phần lớn diện tích là cửa sổ; và khi người quan sát đứng ở phía tây tòa nhà, công trình này hầu như chẳng cản trở mấy tầm nhìn trọn vẹn về hướng mặt trời mọc. Thực chất, đó chỉ là một không gian mở vô cùng lạnh lẽo, nơi ánh sáng ban ngày xuyên qua một cách dễ dàng tự nhiên. Mặt tiền của ngôi nhà được trang trí bằng đủ thứ hoa văn chạm trổ bằng gỗ, do Richard thiết kế và Hiram thi công; nhưng điểm tự hào nhất của tòa nhà lại chính là chiếc cửa sổ ở trung tâm tầng hai, nằm ngay phía trên cửa ra vào chính hay đại sảnh, cùng với cái “tháp chuông”. Chiếc cửa sổ trước, theo chúng tôi tin là thuộc thức kiến trúc tổng hợp; bởi nó bao hàm trong cấu trúc của mình vô số họa tiết trang trí cùng một tỷ lệ vô cùng đa dạng. Nó bao gồm một ngăn có mái vòm ở chính giữa cùng hai ô vuông nhỏ ở hai bên, toàn bộ được bọc trong những khung gỗ thông dày dặn, được soi rãnh sâu và công phu, đồng thời được thắp sáng bằng vô số tấm kính đục ngầu, ánh lên sắc xanh lá với kích cỡ thường được gọi là “tám nhân mười”. Những tấm chớp cửa — vốn được dự định sơn màu xanh lá — giúp bảo quản cửa sổ ở trạng thái tốt, và có lẽ đã góp phần nâng cao hiệu quả thẩm mỹ cho toàn bộ cấu trúc, nếu như sự hụt hẫng trong nguồn quỹ công cộng, điều dường như luôn đi kèm với bất kỳ dự án kiểu này, không để lại cho chúng chiếc áo khoác màu chì ảm đạm mà chúng từng được sơn ban đầu. “Tháp chuông” thực chất là một mái vòm nhỏ được dựng lên ngay chính giữa nóc nhà, trên bốn trụ gỗ thông cao được khoét rãnh bằng đục và trang trí đầy các gờ phào. Trên đỉnh các trụ cột ấy là một mái vòm hoặc lồng đèn, có hình dáng giống như một chiếc tách trà lật ngược không có đáy, từ tâm của nó nhô lên một chóp nhọn hoặc thân trụ bằng gỗ, xuyên qua hai thanh sắt mà ở hai đầu mang các chữ cái N, S, E và W bằng chính kim loại ấy. Toàn bộ công trình được đỉnh kết bằng mô hình của một loài sinh vật có vây, do chính tay Richard chạm trổ bằng gỗ và được sơn thứ màu mà ông gọi là “màu vảy cá”. Ông Jones khẳng định rằng sinh vật này là một bản sao tuyệt đẹp của một món khoái khẩu của giới sành ăn trong vùng, mang danh hiệu “cá hồ”, và chắc chắn lời khẳng định ấy là thật; bởi mặc dù được tạo ra nhằm đóng vai trò của một con gà chọi xem hướng gió, người ta vẫn luôn quan sát thấy con cá này đăm đăm hướng ánh mắt thèm thuồng về phía vùng nước đẹp đẽ nằm lọt thỏm giữa những ngọn núi ở Templeton.
Trong một khoảng thời gian ngắn sau khi nhận được giấy phép từ hội đồng quản trị, ban giám trù của cơ sở này đã thuê một cử nhân tốt nghiệp từ một trường đại học miền Đông để giảng dạy cho những thanh thiếu niên khao khát tri thức bên trong những bức tường của tòa nhà mà chúng tôi vừa mô tả. Tầng trên của tòa nhà là một phòng lớn, được dự định dùng cho những ngày hội hè và các buổi triển lãm; còn tầng dưới chứa hai phòng dành cho hai phân khu giáo dục lớn, đó là học sinh lớp Latinh và học sinh lớp Anh văn. Số lượng học sinh học tiếng Latinh chưa bao giờ quá đông đúc; dẫu vậy, những âm thanh như “nominative, penna—genitive, penny” chẳng mấy chốc đã vang vọng qua những khung cửa sổ của căn phòng, mang lại niềm vui sướng tột cùng và sự phấn khởi rõ rệt cho những người qua đường.
Dẫu vậy, chỉ có duy nhất một học viên trong ngôi đền Minerva này được ghi nhận là đã tiến xa đến mức dám thử sức dịch tác phẩm của Virgil. Quả thực, cậu ta đã xuất hiện tại buổi triển lãm thường niên — trong sự hân hoan tột độ của toàn thể họ hàng, một gia đình nông dân trong vùng — và đọc thuộc lòng toàn bộ bài thơ mục đồng đầu tiên từ trí nhớ, tuân thủ các ngữ điệu trong đoạn đối thoại với sự phán đoán và hiệu ứng vô cùng chuẩn xác. Những âm thanh phát ra từ khuôn miệng cậu ta:
“Titty-ree too patty-lee ree-coo-bans sub teg-mi-nee faa-gy
Syl-ves-trem ten-oo-i moo-sam, med-i-taa-ris, aa-ve-ny.”
đó là những âm thanh cuối cùng từng được nghe thấy trong tòa nhà ấy, và có lẽ cũng là những âm thanh đầu tiên từng vang lên bằng chính thứ ngôn ngữ đó, ở nơi đây hay bất kỳ nơi nào khác. Đến lúc này, ban giám trù nhận ra rằng họ đã đi trước thời đại, thế là người thầy giáo — hay hiệu trưởng — liền được thay thế bởi một bậc thầy khác, người tiếp tục đứng lớp dạy những bài học khiêm nhường hơn mang tên “càng vội vã càng chậm trễ” bằng một thứ tiếng Anh bình dân, rõ nghĩa.
Kể từ thời điểm đó cho đến tận ngày diễn ra các sự kiện trong câu chuyện của chúng tôi, ngôi trường hàn lâm ấy chỉ đơn thuần là một ngôi trường làng bình thường, và căn phòng lớn của tòa nhà đôi khi được dùng làm phòng xử án trong những phiên tòa đặc biệt; đôi khi dùng làm nơi hội họp cho những ai theo đuổi đời sống tôn giáo và đạo đức vào buổi chiều tối; lúc khác lại là nơi tổ chức khiêu vũ vào buổi chiều, diễn ra dưới sự bảo trợ của Richard; và vào các ngày Chủ nhật, nó luôn luôn được dùng làm nơi hành lễ công cộng.
Khi một vị linh mục lưu động theo phái Giám lý, Báp-tít, Phổ độ, hay thuộc giáo Trưởng lão đông đúc hơn, tình cờ có mặt trong vùng, ông thường được mời đến hành lễ, và thông thường sẽ hậu tạ cho các công sức của mình bằng một khoản tiền quyên góp bỏ vào mũ trước khi giáo chúng giải tán. Khi không có vị mục sư chính thức nào xuất hiện như thế, một vài lời cầu nguyện mang tính trò chuyện sẽ được cẩn trọng xướng lên bởi một vài tín hữu có năng khiếu hơn, và một bài giảng thường được đọc lên — trích từ các tác phẩm của Sterne — bởi ông Richard Jones.
Hệ quả của lối hành đạo tản mạn này, như chúng tôi đã bóng gió từ trước, chính là sự bất đồng sâu sắc về quan điểm đối với những điểm tín điều thâm sâu nhất. Mỗi giáo phái đều có những tín đồ riêng của mình, dẫu chẳng phái nào được tổ chức và kỷ luật một cách bài bản. Về nền tảng giáo dục tôn giáo của Marmaduke, chúng tôi đã từng đề cập, và bản chất đức điều mơ hồ của ông cũng không hoàn toàn được cởi bỏ sau cuộc hôn nhân. Thân mẫu của Elizabeth là một tín hữu Anh giáo, và quả thực thân mẫu của vị Thẩm phán cũng vậy; đồng thời, gu thẩm mỹ tinh tế của Marmaduke cảm thấy bất mãn trước những buổi đối thoại suồng sã mà các vị lãnh đạo phong trào họp mặt thường tiến hành với Chúa Trời trong các buổi họp ban đêm. Về mặt hình thức, ông chắc chắn là một tín đồ Anh giáo, dù không phải là một kẻ cuồng tín của hệ phái đó. Ngược lại, Richard lại tỏ ra vô cùng cứng nhắc trong việc tuân thủ các giáo luật của giáo hội cũng như bảo thủ trong quan điểm của mình. Quả thực, ông đã từng một hoặc hai lần thử nghiệm việc áp dụng nghi thức phụng vụ Anh giáo vào những Chủ nhật mà bục giảng trống chỗ; thế nhưng Richard lại là kẻ hay đẩy mọi việc đến mức thái quá, và thêm vào đó, phong thái của ông có gì đó mang đậm chất giáo hoàng khiến phần lớn thính giả đã quay lưng bỏ đi vào ngày Sabat thứ hai — để rồi đến Chủ nhật thứ ba, thính giả duy nhất của ông chỉ còn lại mỗi Ben Pump, kẻ mang trọn vẹn sự cố chấp và đầu óc chính thống sáng suốt của một tín đồ đại giáo hội cao cấp.
Trước cuộc Chiến tranh Cách mạng, Giáo hội Anh từng nhận được sự hậu thuẫn vô cùng nồng nhiệt tại các thuộc địa bởi một số tín đồ của giáo hội tại mẫu quốc, và một số giáo đoàn đã được ban tặng những khoản tài trợ rất hậu hĩnh. Thế nhưng, trong giai đoạn sau khi nền độc lập của các tiểu bang được thiết lập, phái Thiên Chúa giáo này đã suy tàn vì thiếu đi tầng lớp giáo sĩ tối cao. Những vị linh mục đạo đức và xứng đáng cuối cùng đã được tuyển chọn và cử sang mẫu quốc để tiếp nhận thẩm quyền — vốn được hiểu là chỉ có thể được truyền lại trực tiếp từ người này sang người khác — và qua đó đạt được, nhằm duy trì, sự thống nhất trong các nhà thờ của họ vốn thuộc về một dân tộc cùng chung giống nòi. Dẫu vậy, những khó khăn bất ngờ lại nảy sinh từ các lời thề mà chính sách của nước Anh đã trói buộc thiết chế của họ, và rất nhiều thời gian đã trôi qua trước khi một ý thức trách nhiệm xuất phát từ lương tâm cho phép các vị giám mục nước Anh chuyển giao quyền lực vốn được khát khao tìm kiếm bấy lâu. Thời gian, sự kiên nhẫn và lòng nhiệt thành cuối cùng đã xóa bỏ mọi trở ngại, và những bậc bô lão đáng kính từng được chọn lựa bởi các giáo hội châu Mỹ đã trở về với giáo phận đang mòn mỏi ngóng trông của mình, mang theo những chức năng tối cao nhất của giáo hội trần thế họ. Các linh mục và phó tế được thụ phong, cùng các nhà truyền ngọn lửa sùng đạo đang lụi tàn trong tâm can những tín đồ bị tước đi các nghi lễ thông thường do sinh sống tại những vùng đất mới chưa được tổ chức.
Thuộc trong số đó chính là ông Grant. Ông được phái đến hạt mà Templeton là thủ phủ, đồng thời được Marmaduke ân cần mời gọi và được Richard nhiệt tình thúc ép đến sinh sống tại ngôi làng. Một ngôi nhà nhỏ bé, khiêm nhường đã được chuẩn bị sẵn cho gia đình ông, và vị linh mục đã xuất hiện tại vùng đất này chỉ vài ngày trước thời điểm ông được giới thiệu với bạn đọc. Vì các nghi thức của ông hoàn toàn xa lạ với phần lớn cư dân, và một mục sư thuộc giáo phái khác đã chiếm giữ không gian trước đó bằng cách sử dụng học viện, nên ngày Chủ nhật đầu tiên sau khi ông đến đã trôi qua trong sự lặng lẽ; nhưng giờ đây, khi đối thủ của ông đã vụt qua như một vì sao băng lấp đầy bầu không khí bằng ánh sáng của sự khôn ngoan, Richard đã được trao quyền để đưa ra thông báo rằng: “Nghi lễ thờ phượng công cộng theo các nghi thức của Giáo hội Kháng cách Anh giáo sẽ được tổ chức vào đêm trước lễ Giáng sinh, tại căn phòng lớn của học viện ở Templeton, do Mục sư Grant chủ trì.”
Lời loan báo này đã châm ngòi cho một làn sóng xôn xao dữ dội giữa các giáo phái khác nhau. Kẻ thì tò mò không biết buổi biểu diễn ấy ra sao; người thì bỉ ôi nhếch mép; song phần lớn hơn cả, khi hồi tưởng lại những nỗ lực trước đó của Richard theo hướng này, và ghi nhớ sự rộng lượng — hay đúng hơn là sự lỏng lẻo — trong các quan niệm của Marmaduke về vấn đề giáo phái, đã nghĩ rằng tốt hơn hết là nên giữ im lặng.
Dù vậy, buổi tối được mong đợi vẫn trở thành tâm điểm kỳ diệu của khoảng thời gian đó; và sự tò mò chẳng hề suy giảm chút nào khi vào buổi sáng của ngày trọng đại ấy, người ta trông thấy Richard và Benjamin bước ra từ khu rừng lân cận làng, mỗi người vác trên vai một chùm cành lá xanh tươi lớn. Bộ đôi đáng kính này được nhìn thấy bước vào học viện và cẩn thận cài then khóa cửa, sau đó mọi hành động tiếp theo của họ trở thành một bí mật động trời đối với phần còn lại của ngôi làng; ông Jones, trước khi bắt tay vào công việc huyền bí này, đã thông báo cho thầy hiệu trưởng — mang lại niềm vui sướng tột cùng cho đám trẻ đầu tóc bạc phơ dưới quyền quản lý của ông — rằng hôm nay sẽ không có lớp học nào cả. Marmaduke đã được thông báo về tất cả những công tác chuẩn bị này qua thư tín, và đã được sắp xếp chu đáo từ trước để ông cùng Elizabeth có thể đến kịp lúc tham gia vào các nghi thức trang trọng của buổi tối hôm ấy.
Sau đoạn văn hồi tưởng này, chúng ta sẽ quay trở lại với mạch câu chuyện chính.