Thần Thoại Bắc Âu: Từ Edda Và Saga

Lượt đọc: 1594 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Nói Đầu

❊ ❊ ❊

Tầm quan trọng bậc nhất của những mảnh vỡ thơ ca thô mạc được lưu giữ trong nền văn học Iceland thời kỳ đầu giờ đây là điều không ai còn có thể chối cãi, thế nhưng cho đến tận những năm gần đây, người ta vẫn dửng dưng một cách kỳ lạ trước gia tài truyền thống tôn giáo và thần thoại phong phú mà chúng chứa đựng.

Việc bỏ quên lâu ngày những diản phẩm quý giá này của tổ tiên ngoại giáo chúng ta không phải là lỗi của chất liệu đã dung chứa tất cả những gì còn sót lại từ tín ngưỡng tôn giáo của họ; bởi vì có thể khẳng định một cách chắc chắn rằng, dẫu có phần thô ráp, Edda lại giàu có về những yếu tố cốt lõi của sự lãng mạn dân tộc và trí tưởng tượng giống nòi chẳng kém gì thứ thần thoại duyên dáng và đậm chất điền viên của phương Nam. Sự lơ đễnh ấy cũng không bắt nguồn từ bất kỳ điểm yếu kém nào trong quan niệm về chính các vị thần, bởi dẫu họ có thể không vươn tới những đỉnh cao tâm linh lớn lao, các học giả hàng đầu về văn học Iceland đều đồng ý rằng các vị thần ấy hiện lên đầy vẻ thô mạc và sừng sững như những ngọn núi Scandinavi. Họ thể hiện “một tinh thần chiến thắng, vượt lên trên sức mạnh bạo tàn, vượt lên trên vật chất tầm thường, một tinh thần biết chiến đấu và vượt qua.”1 “Thậm chí dẫu cho một phần chất liệu trong thần thoại của họ được vay mượn từ những nơi khác, thì người Na Uy xưa vẫn ban cho các vị thần của mình một tâm hồn cao cả, ngay thẳng, vĩ đại, và đặt họ lên một tầm cao mang đậm dấu ấn của riêng họ.”2 “Thực chất, những bài ca Bắc Âu cổ này ẩn chứa một chân lý, một chân lý và sự vĩ đại nội tại trường tồn. [xii]Đó không phải là sự vĩ đại của riêng thể xác hay vóc dáng khổng lồ, mà là sự vĩ đại thô mạc của tâm hồn.”3

Sự xâm nhập của Thiên Chúa giáo vào miền Bắc đã mang theo ảnh hưởng của các dân tộc cổ điển, và điều này cuối cùng đã lấn át đi thiên bươu bản địa; để rồi giờ đây, thần thoại và văn học ngoại lai của Hy Lạp cùng Rome đã chiếm một phần ngày càng lớn trong kho tàng trí tuệ của các dân tộc phương bắc, tỷ lệ thuận với sự mai một của văn học và truyền thống bản địa.

Không còn nghi ngờ gì nữa, thần thoại phương Bắc đã tác động sâu sắc đến phong tục, luật lệ và ngôn ngữ của chúng ta, và do đó, đã có một nguồn cảm hứng lớn lao vô thức tuôn chảy từ đó vào văn học Anh. Những nét đặc trưng nhất của nền thần thoại này chính là một thứ hài hước u ám kỳ lạ mà ta không thể tìm thấy trong tôn giáo của bất kỳ chủng tộc nào khác, cùng một sợi chỉ bi kịch đen tối xuyên suốt toàn bộ tác phẩm; và những đặc điểm này, chạm đến cả hai thái cực, đã hằn sâu vào nền văn học Anh.

Nhưng nếu so với dòng suối nguồn cảm hứng Hy Lạp dồi dào, ảnh hưởng mang tính ý thức lại rất khiêm tốn, và khi nhìn sang nghệ thuật hiện đại thì sự khác biệt ấy lại càng rõ rệt hơn nữa.

Sự dửng dưng này có thể quy cho nhiều nguyên nhân, nhưng trước hết là vì tín ngưỡng của tổ tiên ngoại giáo chúng ta đã không được duy trì với bất kỳ sự kiên định thực sự nào. Do đó đã dẫn đến sự thành công của chính sách ít nhiều có tính toán từ các nhà truyền giáo Thiên Chúa giáo thời kỳ đầu trong việc làm lu mờ tín ngưỡng ngoại giáo, rồi hòa nhập chúng vào [xiii]đức tin mới – một ví dụ thú vị có thể thấy rõ qua việc chuyển giao các đặc tính của nữ thần ngoại giáo Eástre (vị thần thậm chí đã ban cho ngày lễ này cái tên của mình) sang ngày lễ Phục sinh của Thiên Chúa giáo. Thần thoại phương Bắc theo cách đó đã bị kìm hãm trước khi kịp đạt đến sự phát triển hoàn thiện, và tiến trình của Thiên Chúa giáo cuối cùng đã đẩy nó vào cõi lãng quên. Tuy nhiên, hệ thống toàn diện và minh triết của nó – trái ngược hoàn toàn với nền thần thoại rời rạc của Hy Lạp và Rome – lại là nền tảng cho một đức tin ít nhiều mang tính lý trí, giúp người Na Uy sẵn sàng tiếp nhận giáo lý Thiên Chúa giáo, và qua đó vô tình góp phần tạo nên sự sụp đổ của chính mình.

Tín ngưỡng tôn giáo của miền Bắc không được phản ánh một cách hoàn toàn chính xác trong tập Edda Cổ (Elder Edda). Quả thực, chỉ có một bức tranh biếm họa về đức tin của tổ tiên chúng ta là được lưu giữ trong văn học Bắc Âu. Nhà thơ thời kỳ đầu rất ưa chuộng ngợi ca ẩn dụ, và trí tưởng tượng của họ thỏa sức vùng vẫy giữa những quan niệm của nàng thơ trù phú. “Ánh mắt chàng đắm chìm vào những dãy núi cho đến khi các đỉnh tuyết mang những nét mặt con người và vị thần khổng lồ của vách đá hay băng giá bước xuống với những bước chân nặng nề; hoặc chàng ngắm nhìn vẻ rực rỡ của mùa xuân, của những cánh đồng mùa hè, cho đến khi nàng Freya với chiếc vòng cổ lấp lánh bước ra, hay nàng Sif với mái tóc vàng óng ả buông xõa.”4

Chúng ta không được cho biết bất kỳ điều gì về các nghi lễ cúng tế và tôn giáo, và mọi thứ khác không cung cấp chất liệu cho nghệ thuật xử lý đều bị lược bỏ. Do đó, cái gọi là Thần thoại phương Bắc có thể được xem như [xiv]một di tích quý giá của buổi bình minh thơ ca phương Bắc, hơn là một sự thể hiện tín ngưỡng tôn giáo của người Scandinavi; và những mảnh văn chương này mang nhiều dấu vết của thời kỳ chuyển giao, nơi sự pha trộn giữa đức tin cũ và mới hiện lên vô cùng rõ rệt.

Nhưng dẫu cho có những giới hạn do sự lãng quên lâu ngày áp đặt, chúng ta vẫn có thể phần nào tái dựng lại bức tranh về tín ngưỡng Bắc Âu cổ đại, và độc giả đại chúng sẽ thu nhận được nhiều lợi ích từ bài nghiên cứu sáng tỏ của Carlyle trong tác phẩm “Anh hùng và Sự thờ phụng anh hùng” (Heroes and Hero-worship). “Một khu rừng rậm rạp đến kinh ngạc và không thể gỡ rối của những ảo tưởng, sự hỗn độn, điều sai trái và phi lý, trùm lên toàn bộ bức tranh Cuộc sống!” – ông gọi chúng như vậy, hoàn toàn có lý. Nhưng ông tiếp tục chỉ ra, với sự chính xác tương tự, rằng ẩn sau tâm hồn của sự sùng bái thô sơ đối với tự nhiên bị bóp méo ấy chính là một sức mạnh tâm linh đang tìm kiếm sự giãi bày. Những gì chúng ta mổ xẻ mà không có sự kính cửu thì họ nhìn nhận bằng nỗi kinh hoàng, và vì không hiểu nó, họ lập tức phong thánh cho nó, giống như tất cả trẻ em vẫn thường làm trong mọi giai đoạn lịch sử của nhân loại. Quả thực, họ chính là những tín đồ thờ phụng anh hùng đúng như tấm lòng của Carlyle, và sự hoài nghi hoàn toàn không có chỗ đứng trong triết lý giản đơn của họ.

Đó là thuở hồng hoang của tư duy khi ngắm nhìn một vũ trụ chan chứa thần linh, và đặt trọn niềm tin bằng tất cả sự chân thành. Một dân tộc rộng lượng đang quờ quạng trong bóng đêm hướng tới những lý tưởng tốt đẹp hơn những gì họ từng biết. Ragnarok đến là để lật đổ các vị thần của họ, bởi vì họ đã vấp ngã khỏi những tiêu chuẩn cao cả hơn mà họ từng vươn tới.

Chúng ta phải cảm ơn một hiện tượng kỳ lạ vì [xv]đã bảo tồn được phần lớn gia tài cổ xưa đến mức chúng ta vẫn còn sở hữu cho đến ngày nay. Trong khi các ảnh hưởng ngoại lai đang làm vẩn đục ngôn ngữ Bắc Âu, nó lại gần như vẫn giữ nguyên vẹn tại Iceland – nơi đã được khai phá bởi những người Na Uy di cư từ đất liền để trốn chạy sự áp bức của Harold Fairhair sau chiến thắng nghiền nát tại Hafrsfirth. Những con người này đã mang theo thiên bươu thi ca vốn đã chớm nở của họ, và nó đã bén rễ tươi xanh trên mảnh đất cằn cỗi ấy. Rất nhiều nhà thơ Bắc Âu cổ là người bản địa Iceland, và vào thời kỳ đầu của kỷ nguyên Thiên Chúa giáo, một công lao to lớn đã được đóng góp cho nền văn học Bắc Âu bởi vị linh mục Cơ Đốc Sæmund, người đã miệt mài thu thập một lượng lớn thơ ca ngoại giáo vào một tập hợp được biết đến với tên gọi Edda Cổ (Elder Edda), vốn là nền tảng chính cho sự hiểu biết của chúng ta ngày nay về tôn giáo của tổ tiên người Bắc Âu. Mặc dù vậy, văn học Iceland vẫn là một cuốn sách bị đóng kín cho đến tận cuối thế kỷ XVIII, và kể từ đó cho đến nay, nó đã từng bước khẳng định vị thế của mình một cách vô cùng chậm chạp giữa muôn vàn sự thờ ơ, cho đến khi giờ đây đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy cuối cùng nó cũng sẽ giành lại được xứng đáng thuộc về mình. Carlyle nói rằng: “Thấu hiểu Đức tin cổ xưa đưa chúng ta đến mối quan hệ gần gũi và rõ ràng hơn với Quá khứ – với những tài sản của chính chúng ta trong Quá khứ. Bởi vì toàn bộ Quá khứ chính là tài sản của Hiện tại; Quá khứ luôn chứa đựng điều gì đó chân thật, và là một gia tài quý giá.”

Những lời lẽ đầy sức nặng của William Morris về Saga về gia tộc Volsung (Volsunga Saga) cũng có thể được trích dẫn một cách thích hợp làm lời mở đầu cho toàn bộ tập hợp “Thần thoại [xvi]của người Bắc Âu” này: “Đây là câu chuyện vĩ đại của phương Bắc, đối với toàn bộ giống nòi chúng ta, nó nên mang ý nghĩa giống như Chuyện thành Troia đối với người Hy Lạp – trước hết là đối với toàn bộ giống nòi chúng ta, và sau đó, khi sự biến đổi của thế giới khiến giống nòi chúng ta chẳng còn là gì ngoài một cái tên gọi cho những gì đã qua – một câu chuyện nữa thôi – thì đối với những thế hệ đến sau chúng ta, nó cũng sẽ không kém phần vĩ đại so với những gì Chuyện thành Troia từng mang lại cho chúng ta.”

1 “Thần thoại phương Bắc” (Northern Mythology), Kauffmann.

2 Halliday Sparling.

3 Carlyle, “Anh hùng và Sự thờ phụng anh hùng” (Heroes and Hero Worship).

4 “Thần thoại phương Bắc” (Northern Mythology), Kauffmann.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.