Ngoại có một chiếc tẩu thuốc, nhỏ nhắn, dài dài, khắp thân đốm hoa, nhưng trông lại rất bóng bẩy.

Mấy chục nay, bà nâng niu nó như báu vật, nửa khắc cũng không nỡ rời thân. Ngay cả lúc ngủ ban đêm, bà cũng bắt nó dựa vào cạnh giường, cùng mình lủi thủi dưỡng bệnh. Thỉnh thoảng chuột chạy ra, sơ ý vấp phải nó, là bà cụ giật mình tỉnh giấc giữa đêm, vừa mò mẫm vừa lầm bầm: "Tẩu thuốc của tôi đâu? Tẩu thuốc của tôi đâu?" Cho đến khi tôi cũng bị đánh thức rồi khóc lên, bà mới đành bất lực tạm ngưng việc mò mẫm, rút tay ra nhẹ nhàng vỗ về tôi, một mặt héo hắt mong trời sáng.

Trời vừa hửng sáng, bà liền vội vàng đỡ chiếc tẩu thuốc của mình lên. Thế là bản thân bà cũng không ngủ nữa, khoác áo bước xuống giường, tay phải kéo tẩu thuốc, tay trái bưng ống nhổ, từng bước từng bước lê bước ra khỏi cửa phòng, ngồi xuống một chiếc ghế mây ở phía trước sảnh đường. Ngồi xuống rồi, Trịnh mụ liền pha cho bà một tách trà xanh, bà nhấp môi một ngụm nhỏ, lập tức đặt tách trà xuống, ngậm chiếc tẩu thuốc dài, từng hơi từng hơi hút thuốc.

Đợi cho sợi thuốc đều cháy thành tro tàn, bà liền không hút nữa. Gõ tẩu thuốc bốp bốp xuống đất vài cái, đổ đống tro thuốc này ra, sau đó nhặt lấy ba năm cọng cỏ lác vừa thô vừa dài ở góc sảnh đường để thông tẩu thuốc. Cọng cỏ lác trắng trẻo cứng cáp đâm thẳng từ đầu tẩu qua, xuyên qua thân tẩu thuốc nhỏ và dài, đến chỗ đựng sợi thuốc, thì nhất quyết không chịu ra nữa, thế là đành tốn sức của ngoại, trước tiên dùng ngón út bới chút gốc cỏ ra, sau đó dùng cả hai ngón cái và ngón trỏ hợp sức kẹp chặt đoạn gốc cỏ này kéo mạnh ra ngoài, đợi đến khi toàn bộ cọng cỏ lác đều kéo ra ngoài rồi, nhìn lại thân mình trắng trẻo của nó, sớm đã bị lớp dầu thuốc vàng nhợt làm bẩn trông không ra gì.

Công việc thông tẩu thuốc này, thoạt nhìn thì dễ nhưng thực ra rất phiền phức. Lúc đâm cọng cỏ lác đầu tiên vào, dùng sức không được quá mạnh. Quá mạnh thứ nhất dễ khiến cỏ lác bị "gãy lưng", từ đó mất đi độ cứng cáp, không thể đâm thẳng đến đáy được nữa. Nếu giữa chừng rút ngược nó ra, thì dầu thuốc sẽ theo đó mà trào lên, hút thuốc vào sẽ thấy cay cay. Thứ hai lúc kéo cọng cỏ lác ra, cũng không được kéo quá gấp, nếu không kêu "bách" một tiếng cọng cỏ lác đứt đôi, một nửa ở lại trong thân tẩu thuốc, thì sẽ đủ rắc rối rồi. Ngoại tôi với công việc này tích lũy kinh nghiệm mấy mươi chục năm, làm việc không hoảng không loạn, quả nhiên như ý. Thông như thế một hồi lâu, đợi đến khi tôi ở trên giường vừa khóc vừa gọi bà, lúc này bà mới hoảng hốt đứng dậy, bảo Trịnh mụ mau mang khăn lau tay cho bà, thế là kéo tẩu thuốc, bưng ống nhổ, lẩy bẩy đi về phòng. Trịnh mụ tự đi quét dọn thu vén — quét sạch tro thuốc cùng những cọng cỏ lác bị lớp dầu thuốc vàng nhợt làm bẩn vân vân.

Thỉnh thoảng, tôi chợt nảy ra ý định lấy tẩu thuốc làm ngựa tre để cưỡi, liền hỏi ngoại, đem chiếc tẩu thuốc này cho A Thanh nhé? Nhưng câu trả lời của ngoại là: "A Thanh ngoan, không cần tẩu thuốc, ngoại đem gậy chống cho con."

Quả thật, ngoại chẳng dùng đến gậy chống, bà thường dùng tẩu thuốc làm gậy chống đấy. Mỗi tối, Trịnh mụ thu dọn xong xuôi, ngoại liền bảo cô ấy cầm chân đèn, đi trước soi đường, một tay dắt tôi, một tay vịn tẩu thuốc, vừa đi vừa què quặt thị sát khắp các gian nhà. Ngôi nhà của ngoại có tổng cộng hai dãy trước sau, chính giữa dãy sau là sảnh đường, tôi và ngoại ở căn phòng chính bên phải sảnh đường. Ngăn cách bởi con hẻm nhỏ, phòng sái bên trái chính là phòng ngủ của Trịnh mụ. Phòng chính bên phía phải để trống, khi mẹ tôi về thăm nhà mẹ đẻ, liền ngủ ở bên đó; phòng sái bên trái dùng làm Phật đường, cứ mỗi dịp mùng một hôm rằm, ngoại đều phải lên đó thắp hương quỳ lạy.

Đi qua một cái giếng trời lớn, chính là dãy trước. Dãy trước cũng có năm gian hai hẻm, chính giữa là hiên nhà; phòng chính bên trái chuẩn bị cho người chú nuôi ở, nhưng chú ấy quanh năm buôn bán ở bên ngoài, chưa từng về nhà. Các phòng khác đều trống không, lại còn không gọi được tên ra, đại khái là dùng để chất đồ tạp vật. Nhưng những đồ tạp vật này rốt cuộc là gì, ngoại cũng chưa từng để tâm, chỉ mỗi tối thị sát một lượt ở các cửa phòng, lấy tẩu thuốc gõ cửa, lắng nghe không có tiếng động, bà liền bảo Trịnh mụ cầm nến đi trước, một tay chống tẩu thuốc, một tay dắt tôi cùng về dãy sau ngủ.

Nhưng, tôi là một đứa trẻ ham chơi, thỉnh thoảng Trịnh mụ cầm nến vào phòng chính, tôi lại kéo ngoại ở giếng trời ngắm sao cho thỏa thích, hỏi bà sao Chức Nữ rốt thẳm ở nơi nào. Những ngôi sao màu xanh sẫm, rải rác thưa thớt trên bầu trời đen kịt, càng khiến mặt đất thêm phần lạnh lẽo. Ngoại rùng mình một cái, cầm tẩu thuốc chỉ lên căn phòng trên lầu của người chú nuôi ở dãy trước mà nói: "Nhìn kìa, ông ngoại đang ở trong thư phòng đọc sách làm thơ đấy, A Thanh không đi ngủ, cẩn thận ông ấy đến véo con."

Ông ngoại là một ông đồ hỏng thi trượt, không giỏi văn bát cổ, chỉ thích làm thơ. Nghe nói ở trong thư phòng này, sáng cũng ngâm nga, tối cũng ngâm nga, ngâm ra đầy bụng phẫn chí, sau đó không thi đậu tú tài, phẫn chí lại càng nhiều hơn, tính khí ngày càng tệ hơn. Thỉnh thoảng ngoại ở dưới lầu gọi ông ấy ăn cơm, làm đứt quãng "hơi thuốc" của ông ấy, ông liền tức giận đùng đùng xông xuống lầu, đối mặt liền véo ngoại một cái, vừa gầm lên với bà rằng: "Bà... người phụ nữ không hiền đức này, hở một chút là nhắc đến chuyện ăn cơm, đáng hận!"

Sau này số lần mắng nhiều lên, ngoại liền không dám gọi ông xuống ăn cơm nữa, mà sai người mang cơm nước đã nấu xong lặng lẽ đưa lên lầu, đặt ở cửa thư phòng của ông. Đợi ông làm xong hai bài thất ngôn hoặc một bài cổ thi, nhảy múa tay chân, cảm thấy đói bụng, chuẩn bị xuống lầu ăn cơm, mở cửa nhìn thấy cơm nước đã nguội ngắt, liền mừng rỡ ngoài ý muốn, vội vàng tự mình bưng vào, vừa ăn vừa ngâm nga bài thơ vừa làm xong. Từ đó ông liền không muốn xuống lầu nữa, ở lỳ trong thư phòng cho đến chết. Ngồi ở đó, ăn ở đó, ngủ ở đó, ngâm nga ngâm nga, tuyệt không nghĩ trên đời vẫn còn tồn tại một người vợ là ngoại. Ngoại tôi nhìn thấy ông thì vừa sợ, không nhìn thấy thì vừa giận (giận đến mức lợi), đau ngực lên, lần này ông cuối cùng cũng phát lòng từ bi, tặng bà chiếc tẩu thuốc này, thế là bà liền ngồi suốt ngày ở phía trước sảnh đường hút thuốc.

"Lúc ông ngoại con lâm chung," ngoại dùng tẩu thuốc chỉ lên lầu bảo, "vẫn không chịu rời khỏi căn thư phòng này đấy. Lại còn dặn sau khi chết không được di chuyển sách vở đồ đạc của ông, bởi vì linh hồn của ông vẫn muốn ở nơi này yên tĩnh đọc sách làm thơ."

Thế là ngoại mất đi người chồng, chỉ có chiếc tẩu thuốc này bầu bạn suốt quãng đời còn lại.

Không may, vào mùa thu năm tôi sáu tuổi, bà lại suýt mất đi chiếc tẩu thuốc nhỏ nhắn, dài dài, khắp thân đốm hoa này.

Đó là chập tối, tôi nhớ rất rõ, bà nói phải đến ngôi chùa để dự lễ cúng cô hồn, tôi kéo chặt hai tay bà, chết cũng không chịu buông, khóc lóc đòi đi theo cho bằng được. Bà nói, chuyện khác thì chiều theo được, chuyện này thì tuyệt đối không được, bởi vì cúng cô hồn là để dâng cho thần linh dã quỷ, trẻ con nhìn thấy sẽ gặp tai ương. Thế là hai bà cháu dắt giìu kéo đẩy, vừa dỗ vừa khuyên đến cửa lớn, bà lên kiệu đi mất, tôi bị Trịnh mụ kéo về phòng, Trịnh mụ bảo tôi đừng khóc, cô ấy đi xuống bếp làm cơm tối cho tôi ăn.

Trịnh mụ đi rồi, tôi một mình khóc lóc hồi lâu, chợt phát hiện lần này ngoại lại không mang theo chiếc tẩu thuốc mấy chục năm không rời thân. Đó là một điều kỳ diệu, quả thật vậy, thế là tôi liền lấy tẩu thuốc làm ngựa tre để cưỡi, chạy qua giếng trời, phi nước đại ở hiên nhà một bận, cuối cùng mang theo hai tầng sự tò mò, kéo lê tẩu thuốc đi lên lầu.

Lên lầu rồi, tôi liền bắt chước dáng vẻ của ngoại, tự mình cầm chiếc tẩu thuốc này đi gõ cửa thư phòng của ông ngoại, bên trong không có tiếng động, cửa chỉ khép hờ, một tay tôi cầm tẩu thuốc, một tay đẩy vào.

Trong thư phòng ngập tràn mùi khí bụi bặm, những mảnh giấy vụn rơi vãi khắp mặt đất, trên ghế, trên bàn sách. Những thứ này đều là thức ăn thừa do lũ chuột để lại sao, bởi vì khi tôi cầm tẩu thuốc bước vào, còn có một con chuột to tướng đang nhìn đấy, thấy tôi, ánh mắt sáng rực liếc qua một cái, liền kéo cái đuôi dài trốn xuống gầm giường. Thế là tôi nhìn thấy chiếc giường của ông ngoại — một chiếc giường gỗ sẫm màu cổ kính, màn vải thô đáy trắng hoa xanh đã phai màu, rủ xuống nặng nề. Lúc con chuột chạy qua, màn cửa động đậy, bụi bặm liền rơi xuống. Tôi từng nghe ngoại kể câu chuyện về thây ma, lúc này cứ ngỡ như nhìn thấy thây ma của ông ngoại sắp vén màng giường chồm ra, răng nghiến chặt, liền vung tẩu thuốc đánh mạnh về phía trước, ngờ đâu sơ suất một tay, tẩu thuốc bay thẳng về phía cạnh giường, va đập vào một bức di ảnh đang treo, rồi rơi thẳng xuống dưới màn giường. Tôi không dám qua đó nhặt, chỉ ngước mắt nhìn bức di ảnh kia, trời ạ, người ngồi ngay ngắn ở bên trên chẳng lẽ không phải là một vị hòa thượng trọc đầu lông mày rậm, gò má cao, cằm nhọn hoắt sao, bên cạnh hòa thượng hình như còn đứng hai tiểu đồng, nhưng đôi mắt của vị hòa thượng đó thực sự quá đáng sợ, ánh sáng lạnh lẽo tựa bảo kiếm, khiến người ta run rẩy. Tôi không kịp nhìn kỹ, liền cắm cổ chạy xuống lầu.

Chạy xuống cầu thang, tôi liền vừa khóc vừa la hét suốt dọc đường, la hét thẳng đến sảnh đường ở dãy sau. Trịnh mụ vừa bưng cơm nước từ dưới bếp bước ra, thấy bộ dạng này của tôi, cô ấy cũng hoảng hốt. Sắc mặt tôi tái xanh, hai mắt trân trân trừng trừng, không có nước mắt, chỉ lớn tiếng gào khan, Trịnh mụ run lẩy bẩy đặt tôi lên giường, cứ ngỡ tôi nhất định đã đụng phải âm binh ở bên ngoài, cho nên vừa niệm Nam Mô cứu khổ cứu nạn Quan Thế Bát Phồ, vừa hỏi tôi rốt cuộc đã xảy ra chuyện gì. Nhưng bộ dạng của tôi ngày càng bất thường, hồi lâu sau, mới đứt quãng thốt ra vài chữ: "Tẩu thuốc,... hòa thượng......" Trán sớm đã nóng hừng hực như lửa đốt.

Ban đêm, ngoại đã về. Trịnh mụ kể với bà rằng ngoài cửa có một tên hòa thượng hoang đã cướp mất tẩu thuốc, cho nên dọa tôi đến phát bệnh. Ngoại lại càng đinh ninh rằng tên hòa thượng hoang đó nhất định do ác quỷ hóa thành, là tôi trong lúc vô tình đã dùng tẩu thuốc chạm phải hắn ta, cho nên đã chọc giận hắn. Thế là hai người bận rộn thắp hương quỳ lạy trong Phật đường, cầu xin cho tôi rất nhiều tro hương, ép tôi nuốt từng gói từng gói một, nhưng bệnh tình của tôi vẫn không có chuyển biến, làm thế này khiến ngoại thực sự lo lắng phát cuồng, thế là mời đại gia, sắc thuốc, bận rộn tối mày tối mặt. Chính bà ngày đêm ấp ủ bên cạnh ngủ cùng tôi, cơm cũng không nuốt nổi, chưa đầy nửa tháng, sớm đã gầy trơ xương không ra hình người. Đợi đến khi tôi khỏi bệnh, thì đã là cuối thu rồi.

Trịnh mụ bảo với tôi: "A Thanh, bệnh của con đã khỏi hẳn rồi, bây giờ con nên vui vẻ chứ."

Cô ấy cũng nói với ngoại rằng: "Thái thái, A Thanh đã khỏe hẳn rồi, ngài cũng nên vui vẻ chứ."

Nhưng chúng tôi đều không vui nổi, trong lòng cứ thấy trống vắng như mất đi thứ gì, lại không biết thứ đã mất đi này rốt cuộc là cái gì.

Chẳng bao lâu sau, ngoại ngã bệnh. Nguyên nhân sinh bệnh Trịnh mụ bảo là do lao nhọc quá độ, nhưng — chính bà lại lắc đầu, im lặng không nói. Thế là tất cả đều trầm mặc, trong nhà tĩnh mịch tựa như cõi chết.

Bệnh của ngoại quả thực có chút kỳ lạ, bà nằm trên giường không ăn cũng chẳng kêu la, trầm mặc, cứ mãi trầm mặc... Trong lòng tôi cuối cùng cũng bắt đầu thấy sợ hãi, liền kể cho Trịnh mụ nghe, Trịnh mụ bảo bà ấy có lẽ mắc bệnh thất hồn rồi chăng, thế là tôi lại càng cảm thấy sợ hãi hơn.

Ban đêm, Trịnh mụ liền đến ngủ chung phòng với chúng tôi, Trịnh mụ trò chuyện phiếm với tôi, còn ngoại thì lơ mơ nửa tỉnh nửa mê. Trịnh mụ bảo: Đây đích thị là bệnh thất hồn rồi, bắt buộc phải tìm cho bà ấy một món đồ yêu quý, xem như linh hồn, mới có hy vọng cứu chữa. Bằng không cứ tiếp tục thế này, tinh thần tản mát, thì sẽ biến thành mụ điên mất.

Mụ điên, danh từ mới đáng sợ làm sao! Nhưng khi tôi muốn hỏi tiếp Trịnh mụ, thì Trịnh mụ đã ngủ say mất rồi.

Đêm, vắng lặng như tờ, ngoại sắp biến thành mụ điên rồi, tôi vừa nghĩ đến lại vừa sợ hãi, vừa đau xót.

Hồi lâu sau, giọng nói đau đớn và tuyệt vọng của ngoại cất lên: "Tẩu thuốc của tôi đâu? Tẩu thuốc của tôi đâu?" Tiếp theo đó là quờ quạng sờ soạng một hồi.

Điều này đã đánh thức ký ức trong tôi.

Trịnh mụ cũng bị đánh thức, mơ màng gọi tôi: "A Thanh, ngoại đang tìm tẩu thuốc kìa?"

Tôi không đáp, nhưng trong lòng lại tự tính toán.

Hôm sau, trời vừa hửng sáng, tôi liếc thấy ngoại và Trịnh mụ đang ngủ say sưa, liền tự mình rón rén trèo xuống giường, trấn tĩnh lại một chút, liền lặng lẽ chuồn khỏi cửa phòng. Ra khỏi phòng, đến trước sảnh đường, gió mát thổi qua, một trận rét run. Nhưng tôi cắn chặt răng, hai tay ôm lấy mặt, băng qua giếng trời, chạy thẳng lên lầu.

Mặt đất vắng lặng, toàn bộ căn nhà đều tĩnh mịch. Tôi lấy hết can đảm bước lên cầu thang. Gió mát lạnh lẽo thổi thốc từ sau gáy tôi tới, tựa như có thứ gì đó đang đẩy tôi bay lơn lửng mà đi vậy, bồng bềnh bồng bềnh, dưới chân nhẹ bẫng. Đến cửa phòng, ký ức kinh hoàng của tôi lại ùa về, thế là tôi cắn chặt răng, một tay đẩy cửa bước vào, trời ạ, trong đám bụi bặm, dưới lớp màn đất, chẳng phải là chiếc tẩu thuốc của ngoại đang được đặt ngay ngắn đó sao?

Mang theo niềm vui mừng khôn xiết, tôi nhào qua định nhặt lấy, ngờ đâu điều này đã làm hoảng sợ bầy chuột, bởi vì chúng hoảng hốt bôn trốn, đã kéo theo màn cửa rung chuyển loạn xạ. Tôi giáng một trận sợ hãi, chỉ thấy bức tranh vẽ vị hòa thượng ở phía trước lắc lư, khuôn mặt gầy húp như bộ xương khô, ánh mắt bắn ra tia chớp lạnh lẽo, tựa như sắp lao đến vồ lấy tôi vậy, tôi không kìm được thét lên một tiếng kinh hãi, ngã nhào xuống đất.

Đến khi tôi lơ mơ tỉnh lại, Trịnh mụ sớm đã ôm chặt tôi vào lòng, ngoại đứng bên cạnh tôi nhẹ nhàng gọi, dáng vẻ có chút ngây dại như mụ điên. Thế là tôi hé nửa đôi mắt, dùng chút hơi tàn bảo với họ: "Tẩu thuốc... của ngoại..., linh hồn, con đã tìm về rồi đây."

Nước mắt của ngoại tuôn rơi, bà áp sát khuôn mặt vào trán tôi, khẽ khàng nói: "Chỉ có con... A Thanh mới là linh hồn của ngoại."

"Nhưng mà, hòa thượng......" Đôi mắt hé mở của tôi liếc thấy bức di ảnh kia, trừng lớn, lộ ra vẻ hoảng sợ.

Ngoại vội vã giơ tẩu thuốc đánh vào cái đầu trọc đó, nói rằng: "Đây là hành lạc đồ của ông ngoại con, không phải hòa thượng đâu, A Thanh đừng sợ, bên trên còn có thơ của ông ấy nữa đấy!" Nhưng tôi bảo tôi không muốn xem thơ của ông ấy, tôi sợ đôi mắt lóe lên ánh sáng lạnh lẽo của ông ta. Thế là ngoại liền bảo Trịnh mụ mau bồng tôi xuống lầu, còn chính mình kéo lê tẩu thuốc, cũng lẩy bẩy đi theo xuống. Thế là mọi thứ trong nhà lại trở về như cũ, mỗi buổi sáng ngoại vẫn ngồi ở phía trước sảnh đường hút thuốc, thông tẩu thuốc, ban đêm thì gọi Trịnh mụ cầm nến đi trước, một tay dắt tôi, một tay cầm tẩu thuốc đi gõ khắp nơi, lắng nghe bên trong rốt cuộc có tiếng động gì không.

Ngoại và chiếc tẩu thuốc của bà, từ đó về sau không bao giờ rời xa nhau nữa, cho đến tận lúc bà qua đời.